|
Literatura jidysz Autorzy Publikacje cyfrowe
 W kolekcji "Literatura jidysz" przedstawiamy wybór dzieł najwybitniejszych autorów tworzących w języku jidysz przed II wojną światową. Zebrano tu pochodzące ze zbiorów BN dzieła najważniejszych autorów jidysz – poetów, prozaików, dramaturgów. Wśród nich znajdują się pionierzy twórczości literackiej w tym języku – między innymi Salomon Ettinger, Mendele Mojcher Sforim oraz późniejsi autorzy jak Abraham Goldfaden, Icchak Lejb Perec i inni. Uzupełnieniem kolekcji są biogramy twórców dzieł opublikowanych w cBN Polona. Kolekcja tworzona jest we współpracy z Fundacją Shalom.
Projekt zrealizowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
By przejść do przeglądania dokumentów cyfrowych kliknij "Lista publikacji" w menu po lewej stronie
Prezentacja kolekcji oraz sylwetek autorów: Aleksandra Król
Literatura jidysz
Język jidysz, zwany też językiem żydowskim ma długą i skomplikowaną historię. Wielu – zarówno nie-Żydów jak i Żydów – gardziło nim nie przyznając mu rangi języka i nazywało go żargonem. Był środkiem komunikacji, jakkolwiek by go nie klasyfikować, którym przed II wojną światową posługiwało się około 12 milionów Żydów na świecie, z czego około 3 milionów w Polsce. Był językiem dnia codziennego, w odróżnieniu od hebrajskiego używanego do modlitwy i studiowania świętych ksiąg. Był wreszcie językiem, w którym tworzono literaturę, pisano sztuki teatralne i piosenki, realizowano filmy.
Nowoczesna literatura jidysz zaczęła się formować około połowy XIX wieku, jej szybki rozkwit przerwała II wojna światowa. Po przedwojennym świecie jidysz pozostała nam bogata i różnorodna spuścizna literacka. Stanowi ona bez wątpienia część kultury wielonarodowej Polski; literatura jidysz powstawała na tych ziemiach i była czytana przez żyjących tu ludzi, często posługujących się oboma językami.
Powrót na początek strony >>>
Autorzy
1. An-Ski (właść. Salomon Zajnwel Rapaport) (1863-1920)
2. Hayyim Nahman Bialik (1873-1934)
3. Jakub Dinezon (1856-1919)
4. Salomon (Solomon, Shloyme) Ettinger (1803?-1856)
5. Abraham Goldfaden (1840-1908)
6. Jakub Gordin (1853-1909)
7. Mojsze Lejb Halpern (1886-1932)
8. Józef Latajner (1853-1935)
9. Mendele Mojcher Sforim (właśc. Szalom Jaakow Abramowicz) (1835-1917)
10. Lejb Najdus (1890-1918)
11. Hirsz Dawid Nomberg (1876-1927)
12. Icchok Lejb Perec (1852-1915)
13. Nachum Meir Szajkiewicz (1849-1905) znany również pod pseudonimem Szomer (Shomer)
14. Szolem-Alejchem (właść. Szolem Rabinowicz) (1859-1916)
15. Isaac Meir Weissenberg (1881-1938)
Powrót na początek strony >>>
An-Ski (właść. Salomon Zajnwel Rapaport) (1863-1920)
Urodził się w Witebsku. Po opuszczeniu rodzinnego miasta podejmował się rozmaitych zajęć: był nauczycielem, pracował w kopalni. Zangażował się politycznie – wstąpił do narodników, za co prześladowany był przez carską policję. Debiutował w języku rosyjskim w 1883 roku w piśmie „Woschod”.
W latach 1892-1905 przebywał w Paryżu, gdzie był sekretarzem rosyjskiego filozofa i rewolucjonisty Piotra Ławrowa. An-Ski zaczął sympatyzować z żydowską partią socjalistyczną „Bund” i napisał słowa hymnu Bundu Di shvue. W tym czasie, zainspirowany twórczością Icchoka Lejba Pereca, postanowił pisać w języku jidysz. Zainteresował się folklorem żydowskim; w latach 1911-1914 zorganizował ekspedycję folklorystyczną po Podolu i Wołyniu. Po I wojnie zaangażował się społecznie w pomoc gminom żydowskim, które poniosły straty podczas wojny. Po rewolucji 1917 roku mieszkał w Wilnie i Warszawie. Z jego inicjatywy powstało w Wilnie Żydowskie Towarzystwo Historyczno-Etnograficzne.
Najsłynniejsze dzieło An-Skiego to Cwiszn cwej weltn (Dybuk). W 1920 roku, w 2 miesiące po śmierci An-Skiego, wystawiono tę sztukę w warszawskim teatrze „Eliseum” pod tytułem Dybuk. Cieszyła się wielką popularnością zarówno wśród żydowskiej jak i polskiej publiczności. Jego twórczość obejmuje różnorodne utwory – od wierszy przez opowiadania, sztuki teatralne aż do naukowych studiów na temat folkloru. Po śmierci An-Skiego, jego dzieła zostały wydane w latach 1920-1925 w 15-tomowym zbiorze.
Powrót do listy autorów >>>
Hayyim Nahman Bialik (1873-1934)
Pochodził z Wołynia, z miejscowości Rady, z ortodoksyjnej rodziny. Zgodnie z wolą rodziny kształcił się na rabina się w jesziwie w Wołożynie. Po 3 latach opuścił jednak jesziwę i przeniósł się do Odessy, gdzie mieszkał z przerwami w latach 1899-1917. Aby zarobić na utrzymanie pracował między innymi jako nauczyciel hebrajskiego. Debiutował w 1901 roku tomem poezji w języku hebrajskim, a 5 lat później wydał zbiór wierszy w jidysz. Okres pobytu w Odessie uważany jest za najlepszy w twórczości Bialika. W tym czasie tworzył zarówno poezję i prozę po hebrajsku, jak i poezję w jidysz. Jego wiersze w jidysz, publikowane w rozmaitych czasopismach, zalicza się do najlepszych osiągnięć poezji w tym języku.
Obok twórczości literackiej ważne miejsce w jego życiu zajmowała działalność wydawnicza. Był współtwórcą wydawnictwa „Moriah” w Odessie, które miało publikować w języku hebrajskim. Na potrzeby tego wydawnictwa przetłumaczył na hebrajski dzieła klasyków literatury światowej, m. in. Williama Szekspira, Heinricha Heinego, Miguela de Cervantesa. Opracował trzytomowy zbiór opowieści i legend żydowskich Sefer ha-agadah oraz wydawał pisma „Reshumot” i „Ha-Shiloah” w Warszawie.
Po rewolucji 1917 mieszkał w Moskwie, a kiedy władze bolszewickie zamknęły wydawnictwo „Moriah”, przeniósł się w 1921 do Berlina, Hamburga. W 1924 wyjechał do Palestyny. Był współzałożycielem wydawnictwa „Dvir”, przewodniczącym Komitetu Języka Hebrajskiego oraz Stowarzyszenia Pisarzy Hebrajskich.
Bialik stał się narodowym poetą Izraela, „odnowicielem poezji hebrajskiej”. Przyczynił się do rozwoju nowoczesnego języka hebrajskiego, należy jednak pamiętać także o jego wspaniałej poezji w jidysz.
Powrót do listy autorów >>>
Jakub Dinezon (1856-1919)
Pochodził z Nowych Zagor koło Kowna. Po przeniesieniu do Wilna, związał się z tamtejszym środowiskiem literackim i tam stawiał pierwsze kroki jako pisarz. Pierwociny literackie publikował na łamach hebrajskojęzycznej prasy, wydał również powieść po hebrajsku Ba-avon avot (Z grzechu ojców), ale została ona skonfiskowana przez cenzurę. W tym czasie Dinezon zdecydował się pisać w jidysz, aby zdobyć szerszy krąg odbiorców. Już pierwsza powieść w jidysz Der shvartse yungermantshik odniosła sukces. Wtedy to Dinezon przeniósł się do Warszawy i zaprzyjaźnił z Icchokiem Lejbem Perecem. Oprócz twórczości pisarskiej Dinezon zajmował się działalnością społeczną i oświatową.
Powrót do listy autorów >>>
Salomon (Solomon, Shloyme) Ettinger (1803?-1856)
Urodził się w Zamościu. Był wychowywany w duchu oświeceniowym. Podobno już w młodości zaczął pisać drobne utwory, które nie zachowały się. Na Uniwersytecie we Lwowie ukończył kurs medyczny (1825-1830). Praktykował jednak półlegalnie, ponieważ na terenie cesarstwa rosyjskiego nie uznawano ważności jego austriackiego dyplomu. Próbował sił jako rolnik, jednak bez większych sukcesów. W końcu osiadł w Odessie i zdecydował się żyć z pisania. Tworzył w jidysz bajki, wiersze i drobne opowiadania. Niestety, większość twórczości zaginęła. Znane są zaledwie fragmenty dwóch dramatów Der feter fun Amerika i Freylekhe yungelayt oraz sztuka Serkele, która do dzisiejszego dnia jest grana przez żydowskie teatry.
Powrót do listy autorów >>>
Abraham Goldfaden (1840-1908)
Urodził się w Starym Konstantynowie. Odebrał tradycyjne wykształcenie, a dodatkowo nauczył się niemieckiego i rosyjskiego. Następnie ukończył rabiniczną szkołę w Żytomierzu. Goldfaden debiutował, jak większość pisarzy żydowskich, w języku hebrajskim w roku 1862, a rok później w jidysz. W 1866 roku wydał tom kupletów i piosenek Dos Yudele. Na terenie Rumunii założył pierwszy stały teatr żydowski. Był jego dyrektorem, a także reżyserem, aktorem, kompozytorem, scenografem. Początkowo wystawiał składanki muzyczne. Nieco później, kiedy sam Goldfaden zaczął pisać sztuki, grano jego utwory. Trupa Goldfadena odnosiła sukcesy w Rosji i na ziemiach polskich; niepowodzeniem zakończył się wyjazd do USA. Po powrocie do Europy, zamieszkał we Lwowie (1890-1898), potem w Paryżu i Londynie (1898-1903). Pod koniec życia przeniósł się do Nowego Jorku, gdzie zmarł.
Abraham Goldfaden napisał ponad 50 sztuk – komedie, wodewile, operetki m.in. Di tzvey Kuni-lemels,  Di bobe mitn eynikl, Di kishufmakherin. Przeważnie były one inspirowane folklorem żydowskim, tematami biblijnymi (Shulamis) i historią Żydów (Doktor Almasado). Uważany jest za „ojca teatru żydowskiego”.
Powrót do listy autorów >>>
Jakub Gordin (1853-1909)
Urodził się w Mirgorodzie (gubernia połtawska). Pierwsze teksty drukował w latach 70. XIX wieku w rosyjskich gazetach. Imał się rozmaitych zajęć; próbował sił między innymi jako pracownik portowy w Odessie i rolnik. W 1879 roku założył Duchowe Bractwo Biblijne i aktywnie działał na rzecz stworzenia w Rosji żydowskiej kolonii rolniczej. Po pogromach w 1881 roku wielu członków jego bractwa opowiedziało się za emigracją do USA. Gordin zrezygnował dopiero w 1890 r., kiedy władze zakazały działalności bractwa i w tym samym roku wyjechał do Ameryki.
W Nowym Jorku próbował wydawać gazetę w języku rosyjskim i pisać do socjalistycznej „Arbayter tsaytung”. Zainteresował się teatrem żydowskim i postanowił pisać sztuki w jidysz. Jego pierwsza sztuka Siberia została wystawiona w 1891 roku i odniosła sukces. Od tego momentu Gordin poświęcił się teatrowi żydowskiemu. Dzięki niemu sztuki teatralne w jidysz przestały być jedynie widowiskami, śpiewogrami, a stały się dramatami. W sumie napisał ok. 80 sztuk teatralnych. Wśród nich znajdziemy dzieła oryginalne jak Hashe di yesoyme, Di shkhite czy najsłynniejsza Mirele Efros oraz przeróbki klasyki światowej, na przykład Króla Lira Szekspira (Der yudisher kenig Lir) czy Fausta Goethego (Got, mentsh un tayvel). Utwory Gordina na trwałe weszły do repertuaru teatru żydowskiego.
Powrót do listy autorów >>>
Mojsze Lejb Halpern (1886-1932)
Urodził się w galicyjskim Złoczowie w religijnej rodzinie. Po ukończeniu 12 lat wyjechał do Wiednia, gdzie miał uczyć się rzemiosła. Tam spróbował sił jako poeta w języku niemieckim. W 1907 roku powrócił do Galicji i przestawił się na pisanie w jidysz. W tym samym roku debiutował w lwowskim dzienniku „Togblat”. Jednak już rok później wyemigrował do USA, aby uniknąć obowiązkowej służby wojskowej. W Ameryce związał się z grupą poetycką „Di Yunge”. W 1919 roku wydał pierwszy tomik wierszy In Nyu York, pięć lat później kolejny – Di goldene pave. Pisywał do magazynów satyrycznych oraz do komunizującej gazety „Frayhayt”, a oprócz tego podejmował się rozmaitych zajęć, żeby się utrzymać.
Powrót do listy autorów >>>
Józef Latajner (1853-1935)
Urodził się w Jassach, w dzisiejszej Rumunii. W 1876 roku, po zetknięciu się z Abrahamem Goldfadenem, zaczął pisać sztuki w jidysz. Początkowo jego utwory wystawiała trupa teatralna Izraela Grodnera. W 1883 roku Latajner wyjechał do Londynu, a następnie do Nowego Jorku. W Ameryce Latajner kontynuował pisanie i wkrótce stał się jednym z głównych twórców popularnego teatru zwanego szundem. Został fundatorem budynku, w którym miał się mieścić teatr żydowski. Pracował również jako aktor oraz kierował teatralnymi zespołami. W sumie napisał około 80 sztuk. Głównie były to lekkie przedstawienia – operetki, wodewile, burleski. Tematyka tych utworów była nieskomplikowana, zaczerpnięta przede wszystkim z Biblii i historii starożytnej (Hurn Yerushalayim, Al naharot Bavel) oraz z małomiasteczkowej rzeczywistości (Sore Sheyndel).
Latajner był często krytykowany za niski poziom literacki utworów, jednak jego sztuki weszły do kanonu repertuaru teatralnego w jidysz.
Powrót do listy autorów >>>
Mendele Mojcher Sforim (właśc. Szalom Jaakow Abramowicz) (1835-1917)
Pochodził biednej rodziny z Kopyl koło Słucka. Kształcił się w okolicznych jesziwach, a po ukończeniu nauki wędrował przymierając głodem. W Kamieńcu Podolskim trafił pod opiekę poety Abrahama Bera Gotlobera, który pomógł mu i zachęcił do pisania. Mendele Mojcher Sforim mieszkał następnie w Berdyczowie, Żytomierzu, gdzie kształcił się na rabina oraz w Odessie, gdzie kierował miejscową Talmud-Torą.
Pierwsze utwory pisał w języku hebrajskim. Debiutował w piśmie „Ha-Maggid” w 1856 roku. Około roku 1864 roku zaczął pisać w jidysz. W latach 60. i 70. powstały utwory prozatorskie: Dos kleyne mensthele, Fishke der krumer, Di klyatshe, Masoes Benyamin ha-Shlishi oraz dramaty: Di takse, Der Prizyv. Napisał także poemat o historii narodu żydowskiego Yudel. W latach 1875-1885 wydawał kalendarze („Der nitslekher kalendar”), z popularnymi opracowaniami dotyczącymi historii i nauk przyrodniczych. Zajmował się opracowywaniem i tłumaczeniem swoich dzieł na hebrajski lub jidysz. Jego ostatnim dziełem była ukończona tuż przed śmiercią autobiografia Shloyme reb Chayms. Zmarł w Odessie w 1917 roku. Był jeden z twórców nowoczesnej literatury jidysz, przez wielu określany mianem „dziadka literatury jidysz”.
Powrót do listy autorów >>>
Lejb Najdus (1890-1918)
Urodził się w Grodnie. Od wczesnej młodości miał lewicowe poglądy, angażował się politycznie, za co kilkakrotnie był usuwany ze szkół. Pierwsze swoje wiersze pisał po polsku i po rosyjsku. W jidysz zadebiutował w 1907 roku w warszawskim tygodniku „Roman-tsaytung”. Od 1911 roku pracował w miesięczniku „Lebn un Visnshaft”. Utwory publikował w warszawskich, grodzieńskich i wileńskich czasopismach. Wydał tomiki Lider oraz Di fleyt fun Pan.
Zajmował się również tłumaczeniem na jidisz utworów takich twórców jak Charles Baudelaire, Heinrich Heine, Alfred de Musset, Edgar Allan Poe, Aleksander Puszkin i in. Żył zaledwie 28 lat. Zmarł na serce, osłabiony po dyfterycie, w Grodnie; pochowano go na tamtejszym cmentarzu. Pośmiertnie opublikowano tomiki: Intime nigunim, Poemes i Litvishe arabesken oraz poemat Di erd erwakht.
Powrót do listy autorów >>>
Hirsz Dawid Nomberg (1876-1927)
Pochodził z Mszczonowa. Pierwsze utwory pisał po hebrajsku i publikował je w „Ha-tsofe”, „Ha-dor” i „Ha-zman”. Pod wpływem sugestii Icchoka Lejba Pereca zaczął pisać w jidysz. Jego teksty pojawiały się w prasie warszawskiej: „Haynt”, „Der moment”, ale aby się utrzymać musiał dodatkowo pracować jako nauczyciel hebrajskiego. Działał także na niwie publicznej. Był współzałożycielem ugrupowania folkistów, a przez pewien czas zasiadał w polskim sejmie. Przyczynił się do powstania Związku Literatów i Dziennikarzy Żydowskich w Polsce, a następnie aktywnie uczestniczył w jego działalności.
Był pisarzem małych form takich jak nowele i felietony. Napisał także jedną sztukę Di mishpokhe. Interesowały go tematy z życia żydowskiego, młodego pokolenia, jak również problemy ludzi zagubionych, wyobcowanych. W jego twórczości znajdują się również opisy podróży do Palestyny, Ameryki, Europy Zachodniej czy Związku Radzieckiego. Pisał także dla dzieci. Tłumaczył na jidysz dzieła takich twórców jak William Szekspir, Gerhart Hauptmann czy Rabindranath Tagore.
Nomberg zmarł na gruźlicę w Otwocku w 1927 roku.
Powrót do listy autorów >>>
Icchok Lejb Perec (1852-1915)
Urodził się w Zamościu w rodzinie ortodoksyjnej o korzeniach sefardyjskich. Odebrał tradycyjne wykształcenie, po czym eksternistycznie ukończył wydział prawa. Pracował jako adwokat w Zamościu, a po przeniesieniu się do Warszawy, jako urzędnik w Gminie Starozakonnych. Debiutował na początku lat 70. XIX wieku wierszami i poematami w języku polskim. W latach 1875-1888 pisał po hebrajsku, w 1888 roku wydał swój pierwszy poemat w jidysz Monish. Twórczość Pereca nie ograniczała się do poezji; zasłynął przede wszystkim jako autor opowiadań: Folkstimlikhe geshikhten, Hsidish oraz dramatów: Di goldene keyt, Bay nakht oyfn alten mark. Poza tym zajmował się publicystyką i krytyką literacką oraz działalnością wydawniczą: „Peretsbletlekh”, „Yomtev bletlekh”, „Yidishe Bibliotek”. Starał się wspierać młode talenty pisarskie, a jego mieszkanie w Warszawie stało się swoistym centrum literatury i kultury jidysz.
Zaliczany jest, obok Mendele Mojcher Sforima i Szolema Alejchema, do wielkiej trójcy pisarzy żydowskich. W okresie międzywojennym Żydowska Sekcja Pen Clubu w Polsce przyznawała nagrody jego imienia.
Zmarł w Warszawie i został pochowany na cmentarzu żydowskim przy ul. Okopowej. W jego grobie tzw. ohelu Pereca spoczywa także An-Ski oraz Jakub Dinezon.
Powrót do listy autorów >>>
Nachum Meir Szajkiewicz (1849-1905) znany również pod pseudonimem Szomer (Shomer)
Był bardzo popularnym prozaikiem oraz autorem utworów scenicznych w języku jidysz i hebrajskim. Debiutował w 1875 roku hebrajską powieścią Sziwchej Inkwizicja, którą natychmiast skonfiskowała cenzura. Następne powieści tworzył już w jidysz. Dzięki temu docierał do szerszej publiczności. Czytelników zyskiwał doborem lekkich, często sensacyjnych tematów utworów. Określano go mianem twórcy żydowskiej powieści bulwarowej. Obok twórczości literackiej zajmował się teatrem. Założył własną trupę i na jej użytek dokonywał scenicznych przeróbek swoich utworów, reżyserował i występował. W 1889 roku wyemigrował do Nowego Jorku i tam kontynuował pisanie. W sumie stworzył ponad 150 powieści.
Powrót do listy autorów >>>
Szolem-Alejchem (właść. Szolem Rabinowicz) (1859-1916)
Urodził się w Perejesławiu, odebrał tradycyjne wykształcenie religijne, uczęszczał również do rosyjskiej szkoły elementarnej. Zaczynał pisać w języku hebrajskim, swoje utwory publikował w pismach „Ha-Tsefira” i „Ha-Melic”. Pracował jako nauczyciel prywatny, a następnie jako rządowy rabin. Po ślubie zarządzał majątkiem teścia. Wydawał wówczas (1888-1889) słynną „Jidysze Folks Bibliotek”, promującą nowoczesną literaturę jidysz. Bankructwo przerwało działalność wydawniczą.
Po pogromach i rewolucji 1905 wyjechał z Rosji do Europy Zachodniej i USA. Powrócił do Rosji i w 1908 roku zachorował na gruźlicę. Przeprowadzono wtedy wielką akcję zbierania pieniędzy na jego leczenie. Kuracja nie pomogła jednak na długo. Szolem-Alejchem wyjechał ponownie do USA i tam zmarł w 1916 roku.
Był mistrzem krótkim form literackich. Spod jego pióra wyszły nowele: Stempenyu, Yosele Solovey i opowiadania dla dzieci: Dos meserl, Motl Peysie dem hazns. Stworzył cykl utworów o Tewje Mleczarzu oraz o miejscowości Kasrylewka. Nie zdążył ukończyć autobiograficznej opowieści Funem yarid.
Powrót do listy autorów >>>
Isaac Meir Weissenberg (1881-1938)
Pochodził z robotniczej rodziny i odebrał tylko wykształcenie elementarne. Pracował w rzemiośle. Próbując sił jako pisarz, zbliżył się do Icchoka Lejba Pereca i pod jego okiem debiutował w 1904 roku. W 1906 roku zyskał uznanie utworem A shtetl. Obecnie uchodzi ono za jego największe dzieło. Pisywał również sztuki i powieści, ale bez wątpienia mocną stroną jego pisarstwa były opowiadania i nowele. Swoje utwory utrzymywał w stylu naturalistycznym. Interesował go problem konfliktu międzypokoleniowego i konfrontacja tradycji z nowoczesnością. Po śmierci Pereca w 1915 roku, przejął jego rolę promotora i krytyka młodych talentów, wydawcy czasopisma „Yidishe Zamlbikher” oraz książek. Z energią walczył o popularyzację pisowni jidysz według dialektu polskiego sprzeciwiając się dominacji dialektu litewskiego.
Powrót do listy autorów >>>
Powrót na początek strony >>>
Liczba publikacji w kolekcji:229
|
