BIBLIOTEKA
NAJCELNIEJSZYGH UTWORÓW
LITERATURY EUROPEJSKIEJ.

Literatura Francuzka.

WARSZAWA.
NAKŁAD I DRUK S. LEWENTALA. 
(Pod kierunkiem Redakcyi <cyt>Kłosów</cyt>.)
1881.




HONORYUSZ BALZAC.

KOMEDYA LUDZKA.

TOM III.

OJCIEC GORIOT.

PRZEKLAD
Amelii Bortnowskiéj.

WARSZAWA.
NAKŁAD I DRUK S. LEWENTALA. Nowy-Świat N-r 39.
1881.
Дозволено Цензурою.
Варшава, 24 Ноября 1880 г.



OJCIEC GORIOT.



Pani Vauquer, z domu de Conflans, jest-to kobieta w podeszłym wieku, posiadająca od lat 
czterdziestu mieszczańską gospodę, położoną przy ulicy Neuve-Sainte-Genevieve, między 
dzielnicą łacińską a przedmieściem Saint-Marceau. Gospoda ta, znana pod nazwą Domu 
Vauquer, daje schronienie tak mężczyznom jak i kobietom, tak młodzieży, jak starcom ; 
pomimo to obmowa nie tknęła nigdy obyczajów tego szanownego zakładu. Trzeba wszakże i 
to dodać, że od trzydziestu lat nie widziano w nim prawie wcale młodych osób; zabłąkał się 
tam chyba taki nieborak, któremu rodzina przysyłała utrzymanie bardzo szczupłe. Jednakże w 
roku 1819, to jest w chwili rozpoczęcia się naszego dramatu, mieszkała tam jedna uboga 
dziewczyna.


Musimy posługiwać się tu wyrazem dramat, jakkolwiek w tych czasach opłakanej literatury 
stracił on wiele ze swéj wziętości, z powodu że go nadużywano i naciągano wedle potrzeby; 
posługujemy się nim nie dlatego, by powieść ta miała być dramatyczną, w całem znaczeniu 
tego słowa, ale dlatego, że fakt spełniony wyciśnie może kilka łez intra muros i extra. Czy go 
ktokolwiek pojmie po za obrębem Paryża? pozwalamy sobie wątpić. Szczegóły téj sceny tak 
są pełne spostrzeżeń i barw miejscowych, że można je dobrze zrozumieć tylko pomiędzy 
wzgórzami Montmartre, a wyniosłością Montrouge, w tej sławnej dolinie wiecznie 
osypujących się tynków i rynsztoków czarnych od błota ; w dolinie cierpień prawdziwych i 
radości często zwodniczych ; w dolinie, gdzie się wszystko tak straszliwie kotłuje, że chyba 
nadzwyczajny wypadek może wywrzeć nieco silniejsze wrażenie. Wszakże i tutaj zdarzają się 
od czasu do czasu boleści wielkie i uroczyste, bo się na nie składa ogrom występku i cnoty ; 
na ich widok egoizm nawet zatrzymuje się wzruszony ; ale to chwilowe wrażenie przypomina 
smaczny owoc pochłonięty z chciwością. Rydwan cywilizacyi, nakształt wozu bożyszcza 
Jaggernaty, opóźnia się wprawdzie, spotkawszy na swéj drodze serce oporne, co się nie daje 
zgnieść tak łatwo jak inne; ale zmiażdżywszy je po chwili, posuwa się dalej w swym 
tryumfalnym


8

pochodzie. Tak samo postąpicie wy, co wziąwszy w białe ręce książkę, pogrążycie się w 
miękkim fotelu, mówiąc sobie : może też mię zabawi. Przeczytawszy o tajemnych 
nieszczęściach ojca Goriot, zjecie obiad z apetytem, składając swą nieczułość na karb autora, 
zarzucając mu przesadę, obwiniając o zbytek poezyi. Ach! wierzcie mi, ten dramat nie jest ani 
wymysłem, ani romansem. All is true, jest on tak prawdziwy, że każden znajdzie w sobie, 
może nawet w swém sercu, te same czynniki, z których on się składa.


Dom, w którym się mieści gospoda mieszczańska, należy do pani Vauquer i znajduje się przy 
końcu ulicy Neuve-Sainte-Genevieve, w tem miejscu właśnie, gdzie grunt zniżający się ku 
ulicy Arbalete tworzy tak raptowną pochyłość, że konie rzadko wjeżdżają na nią. Okoliczność 
ta przyczynia się do ciszy panującej wśród ulic ściśniętych pomiędzy murami Val-de-Grace i 
Panteonu. Oba te gmachy nadają odrębny charakter atmosferze, powlekając ją żółtawym 
kolorytem, na którym jakoś posępnie ich cień się zarysowuje. Bruk tam suchy, rynsztoki bez 
błota i wody, trawa porasta wzdłuż murów. Najswobodniejszy człowiek musi tam uledz 
smutkowi ogarniającemu wszystkich przechodniów ; turkot powozu — to rzadki wypadek, 
domy ponure, ściany przypominają więzienie. Zbłąkany Paryżanin ujrzałby tam same 
gospody mieszczańskie lub zakłady ; ujrzałby nędzę lub zniechęcenie, dogorywającą starość, 
lub wesołą młodzi. zmuszoną do pracy. Żadna z dzielnic Paryża nie jest okropniejsza, ani 
mniej znana. Mianowicie ulica Neuve-Sainte-Genevieve to niby rama bronzowa, jedynie 
stosowna do naszego opowiadania, przed zaczęciem którego trzeba, o ile możności, nastroić 
umysł do barw ciemnych, do myśli poważnych; tak wędrowiec zstępujący do katakumb, za 
każdym stopniem prowadzącym w głąb', coraz mniéj widzi światła dziennego, coraz 
niewyraźniej słyszy śpiew przewodnika. Prawdziwe porównanie ! Któż bowiem powie, co 
przedstawia straszliwszy obraz : czy serca wyschłe, czy czaszki próżne ?


Front gospody zwrócony jest na ogródek ; w skutek czego dom przytyka pod kątem prostym 
do ulicy Neuve-Sainte-Genevieve, w miejscu najbardziej zagłębionem, gdzie ją przerzyna 
inna ulica. Wzdłuż całego frontu, pomiędzy domem a ogrodem, znajduje się na sążeń szeroka 
przestrzeń wybrukowana okrągłemi kamieniami, a dalej aleja wysypana piaskiem i otoczona 
wazonami z białego i niebieskiego fajansu, w których rosną krzewy gieranium, oleandry i 
granaty. Furtka, prowadząca w głąb téj alei, ma nad sobą deskę z nadpisem: Dom Vauquer, a 
poniżej: Gospoda dla płci obojéj i innych. Przez kratę znajdującą się we drzwiach 
opatrzonych donośnym dzwonkiem, widać niszę wymalowaną na przeciwległym murze, 
wznoszącym się przy końcu wyżej wzmiankowanego bruku. Arty-


3

sta téj dzielnicy nadał niszy kolor zielonego marmuru, udając zagłębienie, pod którem 
umieszczono statuę przedstawiającą Kupidyna. Patrząc na obłupany lakier, co go pokrywa, 
amatorowie symbolów ujrzeliby w nim może mit miłości paryzkiéj, która się leczy o kilka 
kroków dalej. Na podstawie, napis wpół zatarty przypomina epokę, do której się ta ozdoba 
odnosi, świadcząc o zapale dla Woltera, który powrócił do Paryża roku 1777 :


Ktokolwiek jesteś, oto obraz tego,
Kto jest twym mistrzem, był nim, albo będzie.


Gdy noc nadchodzi, drzwi z kratą ustępują miejsca innym całym drzwiom. Ogródek tak 
szeroki jak front domu, otoczony od strony ulicy murem, przytyka drugim bokiem do ściany 
sąsiedniego domu, na którym zwiesza się okrywająca go szczelnie zasłona bluszczu. Widok 
ten sprawia w Paryżu malownicze wrażenie i przyciąga oczy przechodniów. Mur okalający 
ogródek osłonięty jest szpalerem i winną latoroślą, której owoce nędzne i zapylone bywają 
przedmiotem corocznej troski pani Vauquer i rozmów jéj z mieszkańcami domu. Po obu 
stronach, wzdłuż muru, ciągnie się wazka dróżka prowadząca pod cień lip, które pani 
Vauquer, chociaż z domu de Conflans, nazywa uporczywie tieuilles, pomimo gramatycznych 
uwag swych stołowników. Pomiędzy dwiema równoległemi alejami znajduje się przestrzeń 
kwadratowa zasadzona karczochami, otoczona drzewami owocowemi karłowatego gatunku i 
objęta wkoło szczawiem, sałatą i pietruszką. Pod lipami umieszczono okrągły stół zielony, 
otoczony ławeczkami. W dni świąteczne przychodzą tu bogatsi goście, którym środki 
pozwalają zapłacić za filiżankę kawy i popijają ją zwolna, przy upale dochodzącym do tak 
wysokiego stopnia, że kurczęta mogłyby się wykluć z jaj, gdyby je umieszczono w podobnej 
temperaturze.


Trzypiętrowa facyata domu, nad którą wznoszą się jeszcze poddasza, zbudowana jest z 
piaskowca i pomalowana na kolor żółty, który wszystkim prawie domom paryzkim nadaje 
jakiś nieszlachetny charakter. Na każdem piętrze znajduje się po pięć okien o małych 
szybkach; żaluzye w oknach podniesione tak nierówno, że przecznice ich zdają się kłócić 
między sobą. Boczna ściana domu mieści dwa okna w rząd ; na parterze mają one zamiast 
ozdób żelaznych sztaby wyrabiane w kratkę. Po za domem znajduje się podwórze, szerokie 
blizko na dwadzieścia stóp, gdzie trzoda chlewna żyje w najlepszej zgodzie z kurami i 
królikami; w głębi widać drwalnię. Między tą drwalnią a oknem kuchenném przytwierdzono 
szafę śpiżarnianą, pod którą znajduje się ściek brudnej wody. Z podwórza na ulicę prowadzą 
wązkie drzwiczki, przez które kucharka wyrzuca


10

wszystkie nieczystości, polewając następnie kałużę czystą wodą dla uniknienia zarazy.


Parter, przeznaczony na mieszczańską gospodę, składa się z pokoju o szklanych drzwiach i 
dwóch oknach wychodzących na ulicę. Ten salon łączy się z jadalnym pokojem oddzielonym 
od kuchni sionką, w której znajdują się schody drewniane malowane i woskowane. Trudno 
znaleźć coś bardziej smutnego jak ten salon, którego całe umeblowanie stanowią fotele i 
krzesła, obite włosianą materyą w pasy błyszczące i matowe. Pośrodku stoi stół okrągły z 
marmuru Sainte-Anne, na którym postawiono dla ozdoby bardzo dzisiaj rozpowszechniony 
serwis biały porcelanowy, o złotych paskach w połowie już pozacieranych. Podłoga w tym 
pokoju dosyć nędzna, ściany obwiedzione u dołu szeroką lamperyą, wyżej zaś wyklejone 
lakierowanym papierem, przedstawiającym główne sceny z Telemaka, w których klasyczne 
osoby dla odróżnienia odmalowano żywszemi barwami. Przestrzeń między dwoma oknami o 
żelaznych sztabach, przedstawia mieszkańcom gospody obraz uczty, którą Kalipso wydała na 
cześć syna Ulisesowego. Lat czterdzieści minęło od dnia, w którym powyższe malowidło 
ukazało się w salonie pani Vauquer, a jeszcze do téj pory nie przestaje ono pobudzać do 
żartów młodszych stołowników, którym się zdaje, że się wzniosą ponad swoje smutne 
położenie, drwiąc ze skromnego obiadu, na jaki nędza ich skazuje. Kominek ozdobiony po 
środku szkaradnym zegarem z sinawego marmuru, a po bokach dwoma wazonami sztucznych 
kwiatów, co dawne czasy zdają się pamiętać. Ognisko kominka, zawsze czysto umiecione, 
zdaje się mówić, że ogień bywa tu rzadkim gościem. Pierwszy ten pokój przejęty jest wonią, 
nie mającą w mowie ludzkiej odpowiedniego określenia; najwłaściwiój byłoby nazwać ją 
wonią gospody. Czuć w niéj zaduch, stęchliznę, pleśń ; wieje z niéj chłód, wilgoć 
utrudniająca oddech i przejmująca odzienie; unosi się zmieszany zapach różnych potraw, a 
wszystko razem przypomina izbę czeladną, kredens, szpital. Możeby się to dało jaśniej 
wyrazić, gdyby był sposób zanalizować pierwiastki ulatniające się z atmosfery sui generis, 
otaczającej każdego mieszkańca tego domu. A jednak, pomimo tych wszystkich 
obrzydliwości, salon opisany, w porównaniu z sąsiednim pokojem, wydaje się woniejący i 
wykwintny jak buduar. Ściany drugiego pokoju, od góry do dołu wykładane drzewem, były 
niegdyś kolorowe, ale dziś widać tylko jakieś tło nieokreślone, na którem pokład brudu 
zarysował się w dziwaczne wzory. Do ścian poprzybijano półki pokryte jakąś lgnącą warstwą, 
a na nich stoją zapylone i powyszczerbiane karafki, wraz z podstawkami metalowemi, 
wyrabianemi w deseń naśladujący morę, obok zaś piętrzą się stosy talerzy porcelanowych z 
niebieską obwódką,


11

z turnejskiéj fabryki. W kącie stoi pudełko z numérowanemi przegródkami, służące za ogólny 
skład serwet poplamionych i zalanych winem. Spotkasz tutaj ten rodzaj sprzętów, co najlepiej 
opiera się niszczącej sile czasu, i, zewsząd już wygnany, sprawia takie wrażenie, jak szczątki 
społeczeństwa w szpitalu chorób nieuleczonych. Zobaczysz tu barometr z kapucynem 
zapowiadającym deszcz, wstrętne malowidła odbierające apetyt, w ramach lakierowanych ze 
złotemi brzeżkami, zegar ścienny z szyldkretu wykładanego miedzią, zielony piec, kinkiety 
Arganda, w których oliwa zgęstniała od kurzu, długi stół pokryty ceratą, dosyć zatłuszczoną, 
by krotochwilny stołownik mógł wypisać na niéj swe imię, posługując się palcem w braku 
rylca ; dalej krzesła kulawe, nędzne słomianki, przenośne piecyki zużyte, popsute, z 
połamanemi zawiasami i przepaloném drzewem. Chcąc wyrazić jak dalece wszystkie te 
meble są stare, popękane, struchlałe, drżące, stoczone, połamane, wykrzywione, roztrzęsione, 
dogorywające, potrzebaby długiego opisu, przez co opóźniłby się wątek powieści, a tego 
nigdyby mi nie darowali niecierpliwi czytelnicy. Czerwona podłoga pełna jest zagłębień, 
powstałych w skutek niejednokrotnego malowania i szorowania. Jedném słowem, panuje tu 
nędza pozbawiona strony poetycznej, nędza ukrywana, oszczędzająca się, wyszarzana, nie 
zwalana wprawdzie błotem, ale już mocno poplamiona, nie mająca jeszcze dziur i 
łachmanów, ale za chwilę gotowa uledz zgniliźnie.
Około siódmej z rana, do znajomego nam pokoju wbiega kot pani Vauquer, poprzedzając swą 
właścicielkę, wskakuje na półki i wącha garnuszki z mlekiem pokryte talerzami, pomrukując 
przytém głośno. Po chwili zjawia się wdowa, przystrojona! w tiulowy czepek, z pod którego 
zwiesza się fałszywy warkocz źle przytwierdzony, i posuwa się, wlokąc za sobą 
powykrzywiane pantofle. Twarz jéj stara, jakby obrzękła, z nosem zakrzywionym nakształt 
papuziego dziobu ; ręce pulchne, cała osoba utuczona jak szczur kościelny, o nadzwyczaj 
pełnych kształtach; wszystko harmonizuje jak najlepiej z tym salonem, do którego 
wszystkiemi szparami, zdaje się wciskać nieszczęście, gdzie z kątów wygląda zaczajona 
spekulacya, gdzie powietrze duszne i odrażające nie sprawia jednak wstrętu pani Vauquer. 
Oblicze jéj, świeże jak pierwszy przymrozek jesienny, oczy otoczone siecią zmarszczek, 
których wyraz słodki jak uśmiech tancerki, może w jednej chwili zmienić się w pochmurne 
spojrzenie rachmistrza; cała wreszcie jéj osoba wyjaśnia lepiej gospodę, która, ze swéj strony, 
stanowi niby jednolitą całość z jéj osobą. Gdzie jest więzienie, tam musi być i dozorca, 
jednego nie można sobie przedstawić bez drugiego. Chorobliwa otyłość téj małej kobiety jest 
skutkiem życia, jakie prowadzi, tak jak tyfus jest wynikiem szpital-


12

nych wyziewów. Z pod starej, przerabianej sukni wymyka się po-dołek wełnianej spódnicy, 
świecący kłakami wypadającej waty. Ten widok przypomina nam salon, pokój jadalny i 
ogródek, przeczuwamy kuchnię, odgadujemy, jacy mogą być mieszkańcy domu. Widząc 
razem osobę i otoczenie, mamy dopiero obraz zupełny. Pani Vauquer ma lat około 
pięćdziesięciu i wygląda jak wszystkie kobiety, które aoznaly nieszczęść w swém życiu. 
Wzrok jéj szklisty, a wyraz twarzy przypomina faktorkę, udającą gniew dla wyłudzenia 
większej zapłaty, a po chwili gotową na wszystko, by tylko polepszyć swój los, gotową 
wydać Grzegorza lub Pichegru, gdyby to było rzeczą jeszcze możliwą. To nie przeszkadza jéj 
być w gruncie dobrą kobietą, przynajmniej takie jest zdanie jéj lokatorów, którzy uważają ją 
za biedną istotę, stękającą i kaszlącą wraz z niemi. Kto był pan Vauquer? Wdowa nie lubi 
rozpowiadać o nieboszczyku. Jakim sposobem utracił mienie? W skutek nieszczęść, 
odpowiada kobieta. Wyznaje jednak, że się z nią niedobrze obchodził, a zostawił jéj tylko 
dwoje oczu potrzebnych do płaczu, dom, w którym mieszka, i przekonanie, że żadne 
nieszczęście nie zasługuje na jéj współczucie, bo sama przecierpiała wszystko, co tylko 
przecierpieć można. Słysząc panią drepczącą po pokoju, kucharka, znana pod nazwą grubej 
Sylwii, pośpiesza podać śniadanie dla stałych mieszkańców gospody. Wszyscy przychodzący 
stołownicy dostają tylko obiad, za co miesięcznie płacą trzydzieści franków.
W chwili, gdy się ta powieść zaczyna, stałych mieszkańców było tylko siedmiu. Na 
pierwszém piętrze były dwa najlepsze apartamenta; pani Vauquer zajmowała mniejszy, a 
drugi należał do pani Couture, wdowy po wojennym komisarzu rzeczypospolitéj francuzkiéj. 
Pani Couture utrzymywała przy sobie młodą osobę, niejaką Wiktorynę Taillefer, której starała 
się zastąpić matkę. Dochód obu tych pań wynosił tysiąc osiemset franków. Na drugiém 
piętrze, jedno mieszkanie zajmował człowiek w podeszłym wieku, nazwiskiem Poiret, drugie 
zaś pewien jegomość mogący mieć lat ze czterdzieści; nosił on ciemną perukę, czernił 
faworyty, uchodził za byłego kupca ; znano go powszechnie pod imieniem Vautrin'a. Trzecie 
piętro składało się z czterech pokoi; jeden z nich wynajmowała stara panna, nazwiskiem 
Michonneau, drugi zajmował były fabrykant włoskiego makaronu, włoskich ciastek i 
krochmalu, nazywany pospolicie ojcem Goriot. Dwa pozostałe pokoje dawały schronienie 
różnym przelotnym ptakom a najczęściej nieszczęśliwym studentom, którzy na stół i kwaterę 
mogli wydać najwięcej czterdzieści pięć franków miesięcznie, to jest właśnie tyle, ile płacili 
ojciec Godot i panna Michonneau ; ale pani Vauquer nie rada była takim mieszkańcom, 
przyjmowała ich tylko w takim razie, gdy sie nic lepszego nie na-


13

stręczało : uważała, że studenci zjadają najwięcej chleba. Obecnie jeden z tych pokoi należał 
do młodego człowieka z pod Angouleme, który przyjechał do Paryża studyować prawo. 
Liczne rodzeństwo studenta odmawiało sobie wielu wygód, byle zaoszczędzić sto 
dwadzieścia franków, które stanowiły jego całoroczne utrzymanie.
Eugieniusz de Rastignac, tak się bowiem ów student nazywał, był z rzędu tych młodych ludzi, 
których nieszczęście urabia do pracy, którzy pojmują od najmłodszych lat, jak wielkie 
nadzieje rodzice w nich pokładają, marzą o świetnej przyszłości i, rachując na potęgę nauki, 
starają się zastosować ją zawczasu do przyszłych potrzeb społeczeństwa, z którego zamierzają 
wyciągnąć dla siebie jak najwięcej korzyści. Gdyby nie jego ciekawe spostrzeżenia, gdyby 
nie ta zręczność, z jaką potrafił zająć pewne stanowisko w salonach Paryża, powieść niniejsza 
byłaby pozbawiona tych barw prawdziwych, które zawdzięcza przenikliwości jego umysłu i 
usilności, z jaką badał tajniki tego straszliwego położenia, które najstaranniej osłaniali ci, co 
je wytworzyli i ci, co je znosili.


Ponad trzeciém piętrem był strych do suszenia bielizny i dwa poddasza, gdzie sypiał 
posługacz zwany Krzysztofem i gruba Sylwia, kucharka. Oprócz siedmiu stałych 
mieszkańców, pani Vauquer miewała rok rocznie ośmiu studentów z wydziału prawnego lub 
medycznego i dwóch stołowników mieszkających w téj samej dzielnicy ; ci wszyscy 
przychodzili tylko na obiad. Do obiadu siadało osiemnaście osób, a w razie potrzeby i 
dwadzieścia mogłoby się pomieścić w sali jadalnej ; ale z rana tylko siedmiu stałych 
mieszkańców schodziło się na śniadanie i wtedy możnaby pomyśleć, że to kółko rodzinne 
zasiada przy stole. Wszyscy przychodzili w pantoflach i udzielali sobie wzajemnie różnych 
spostrzeżeń poufnych : zastanawiano się nad ubraniem i wyrazem twarzy obiadowych gości, 
roztrząsano wypadki ubiegłego wieczoru, a każdy wyraz tchnął szczerością i zaufaniem. 
Wszyscy stali mieszkańcy byli pieszczochami pani Vauquer, która z dokładnością astronoma 
obdzielała ich staraniem i względami, stosownie do większej lub mniejszej zapłaty. W 
każdym razie otaczano wyjątkowym szacunkiem te siedem istot, które tutaj wypadek 
zgromadził. Obaj mieszkańcy drugiego piętra płacili tylko po siedemdziesiąt dwa franki na 
miesiąc. Taka taniość, która zresztą istnieje tylko na przedmieściu Saint-Marcel, między la 
Bourbe i la Salpetriere, dowodziła, że wszyscy ci ludzie, z wyjątkiem pani Couture, uginali 
się pod ciężarem nieszczęścia mniej lub więcej widocznego. To też odzienie ich wytarte i 
zniszczone przedstawiało widok nie mniej opłakany, jak wnętrze ich mieszkania. Surduty 
mężczyzn były koloru zagadkowego, obuwie takie, jakiego nie ścierpianoby w obrębie 
eleganckiej dzielnicy, bielizna zniszczona,


14

reszta odzieży tylko że się trzymała. Kobiety nosiły suknie wypełzłe, farbowane i znów 
wypłowiałe ; stare, cerowane koronki, rękawiczki wyglansowane od długiego użycia i 
chusteczki wyrudziałe, aż do dziur przetarte. Takiego to rodzaju odzież okrywała postaci po 
większej części dobrze zbudowane, o silnym organizmie, co się oparł wszystkim burzom 
życia, o twarzach zimnych, twardych, zatartych jak dukaty wyszłe z obiegu. Z po za warg 
wywiędłych. ukazywały się chciwe zęby. Widok tych ludzi kazał się domyślać dramatów 
spełnionych lub rozwijających się w chwili obecnej ; nie tych dramatów, co to się odegrywają 
przy sztuczném oświetleniu, pomiędzy malowanemi kulisami, ale dramatów żywych i 
niemych, zastygłych, a tak silnie poruszających serce, dramatów nieprzerwanych, 
długotrwałych.


Stara panna Michonneau osłaniała swe oczy zmęczone daszkiem, który mógłby rozdrażnić 
samego anioła litości, składał się on z za-tłuszczonego kawałka zielonej kitajki rozpiętej na 
drucie. Chustka otoczona nędzną, powyskubywaną frendzlą, okrywała kształty tak spiczaste, 
iż rzekłbyś, że pod nią kościotrup się ukrywa. Co pozbawiło tę istotę kształtów niewieścich? 
Musiała być kiedyś ładną i zgrabną; coż ją doprowadziło do stanu obecnego : występek, 
zgryzota, czy chciwość? Czy kochała zbyt wiele, czy była ostatnią z kobiet, czy tylko 
kurtyzaną? Może starość odrażająca była karą za tryumfy młodości ambitnej spędzonej wśród 
uciech różnorodnych. Wzrok jéj wygasły przejmował chłodem, w pomarszczonej twarzy 
czytałeś groźbę jakąś niepojętą. Gdy się odezwała, dźwięk jéj głosu przywodził na myśl 
konika polnego, co za zbliżeniem się zimy odzywa się ciągle w głębi zarośli. Opowiadała o 
sobie, że dozorowała pewnego starca cierpiącego na katar pęcherza, którego dzieci opuściły, 
sądząc, że się po nim niczego spodziewać nie można.


Ten to starzec zapisał pannie Michonneau tysiąc franków dożywotniego dochodu, co dało 
powód do niejednokrotnych zatargów z sukcesorami, którzy nie przestawali prześladować jéj 
potwarzą. Chociaż gra namiętności wyryła się na jéj twarzy, można było jednak dopatrzeć 
jeszcze pewnych śladów płci białej i delikatnej, co pozwalało przypuszczać, że ciało jéj 
zachowało dotąd pewne szczątki piękności.


Pan Poiret był rodzajem automatu. Trzeba było widzieć go w chwili, gdy nakształt cienia 
szarego przesuwał się po alei ogrodu botanicznego : zmięta czapka okrywała mu głowę, laska 
o zżółkłej gałce z kości słoniowej gotowa była lada chwila wypaść z ręki niedołężnej, 
wygniecione poły surduta rozwiewały się z wiatrem ukazując spodnie obwisłe, a nogi okryte 
sinemi pończochami plątały się jak u pijaka. Reszta stroju składała z białej zbrukanej 
kamizelki


15

i z żabotu z grubego, powyciąganego muślinu, który nie przystawał dobrze do chustki 
okręconej wkoło indyczej szyi. To też niejeden przechodzień pytał siebie, czy ten cień chiński 
należy rzeczywiście do śmiałej rasy synów Jafeta, fruwających po bulwarze włoskim ? 
Jakiego-to rodzaju praca mogła go tak powyłamywać? jaka namiętność nadała ciemno-
brunatny kolor jego szyszkowatéj twarzy, która na rysunku wydałaby się przesadną 
karykaturą. Czém był ten człowiek? Może urzędnikiem w ministerstwie sprawiedliwości, w 
biurze, do którego kaci przedstawiają rachunek za dostawę czarnych welonów dla 
ojcobójców, za otręby do napełniania koszów, za sznurki i noże. A może do niego należało 
oczyszczanie szlachtuza, lub inna jaka czynność nakazana przez komisyą sanitarną. Jedném 
słowem, człowiek ten wyglądał na jedno z pracowitych bydląt naszego młyna społecznego, na 
jednego z tych paryzkich Raton'ow, którzy nie znają nawet swych Bertrandów, wyglądał na 
jakąś sprężynę, która poruszała niedolę lub szumowiny społeczne; wreszcie był-to jeden z 
tych ludzi, o których powiadamy:? jednak i tacy są potrzebni. Piękny Paryż nic nie wie o tych 
twarzach zbladłych wśród cierpień moralnych i fizycznych. Ale Paryż to istny ocean. 
Napróżno sondę zapuszczać będziecie, nigdy nie zbadacie jego głębokości. Możecie go 
zwiedzać i opisywać; ale na cóż się zdadzą wasze starania? Tylu jest badaczy sumiennych, co 
się tém morzem zajmują, a jednak pozostanie tam wiecznie jakaś ustroń nietknięta, jakaś_ 
nieznana pieczara, znajdą się zawsze kwiaty, perły, potwory, coś niesłychanego, o czém 
zapomnieli nurkowie-literaci. Dom Vauouer towłaśnie jedna z takich ciekawych potworności.


Dwie twarze stanowiły tam uderzającą sprzeczność z ogółem mieszkańców i stołowników. 
Chociaż cera panny Wiktoryny Taillefer pociągnięta była bladością chorobliwą, jaka cechuje 
zwykle dziewczęta cierpiące na bladaczkę ; chociaż właściwy jéj wyraz smutku i 
przygnębienia zlewał się harmonijnie z cierpieniem ogólnem stanowiącem tło tego obrazu; 
choć wydawała się zawsze zbiedzona i niepewna siebie: z tém wszystkiém jednak twarz jéj 
była młoda, głos wdzięczny i poruszenia żywe. Ta niedola młoda przypominała krzew o 
zżołkłych listkach, przesadzony na grunt niewłaściwy. Jéj włosy jasne wpadające w odcień 
miedziany, twarz delikatna, figura, nadzwyczaj szczupła, jedném słowem postać cała tchnęła 
tym wdziękiem, który nowożytni poeci upatrują w statuetkach średniowiecznych. Oczy szare 
z czarnym odcieniem wyrażały chrześcijańska łagodność i poddanie się. Ubranie skromne i 
niedrogie wdzięcznie się układało na młodej i kształtnej figurze. W szczęściu dziewczę to 
byłoby zachwycające: szczęście jest poezya kobiety, tak jak strój jest jej dekoracyą. Niechby 
uciecha balu rozlała na téj bladej


16

twarzy swoje barwę różaną, a wygody wykwintnego życia wypełniły i zarumieniły te policzki 
trochę już wpadłe; niechby miłość rozjaśniła smutne te oczy : a Wiktoryna mogłaby walczyć 
o lepsze z najpiękniejszemi pannami. Nie znała tego, co daje kobiecie jakby drugie życie : 
brakło jéj gałganków i liścików miłosnych. Historya jéj życia mogłaby dostarczyć wątku do 
powieści. Ojciec Wiktoryny sądził się w prawie nie uznawać córki, nie chciał jéj mieć przy 
sobie, przeznaczał jéj tylko sześćset franków rocznie, wreszcie sprzedał swoje dobra, chcąc 
wszystko przekazać synowi. Matka Wiktoryny umarła z rozpaczy u dalekiej swéj krewnej 
pam Couture, która odtąd z macierzyńską troskliwością zaopiekowała się sierotą. Na 
nieszczęście wdowa po wojennym komisarzu wojsk rzeczypospolitéj nic w świecie nie 
posiadała prócz swéj wdowiej pensyi ; mogła więc kiedyś zostawić na łaskę i niełaskę świata 
biedne dziewczę bez doświadczenia i środków do życia. Dobra kobieta chciała na wszelki 
wypadek zaszczepić pobożność w sercu Wiktoryny ; w tym celu co niedziela bywała z nią na 
mszy, a co dwa tygodnie wodziła ją do spowiedzi. I miała słuszność; tylko uczucia religijne 
mogły wesprzeć w przyszłości to dziecko odrzucone, które nie przestało kochać ojca i 
corocznie udawało się do niego, niosąc przebaczenie swéj matki; ale szło tylko po to, by 
wyczekiwać nadaremnie u drzwi ojcowskiego domu, które przed nią nielitościwie zamykano. 
Brat, jedyny pośrednik, na którego mogła rachować, ani razu nie odwiedził jej przez cztery 
łata, nigdy nie pośpieszył jéj z pomocą. Wiktoryna błagała Boga, by ojca jéj wyprowadził z 
błędu i zmiękczył serce brata ; modliła się za obydwóch, nie obwiniając ich wcale. Natomiast 
pani Couture i pani Vauquer wyczerpały cały słownik obelg, nie znajdując wyrazu, któryby 
dobrze określał barbarzyńskie postępowanie tych ludzi. Podczas gdy obie przeklinały 
niecnego milionera, Wiktoryna odzywała się łagodnie i wyrazy jéj przypominały głos 
zranionego gołębia, który nawet krzykiem boleści wyraża miłość.


Eugieniusz de Bastignac przedstawiał typ południowy ; miał płeć białą przy czarnych włosach 
i oczach niebieskich. Cała jego powierzchowność i wszystkie ruchy zdradzały potomka 
szlachetnej rodziny, gdzie początkowe wychowanie bywa zwykle przesiąknięte tradycyą 
wytwornego gustu. Oszczędny z potrzeby, musiał zadawalniać się na codzień 
przeszłorocznemi sukniami ; jednak wychodząc na miasto mógł się niekiedy ubrać nie gorzej 
od wytwornych strojnisiów. W dni powszednie nosił surdut stary, kamizelkę zużytą, czarny 
krawat zmięty i niedbale, po studencku zawiązany, spodnie odpowiednie do całego stroju i 
buty podzelowane.
Czterdziestoletni Vautrin z poczernionemi foworytami stanowił


17

niby przejście od téj młodej pary do reszty mieszkańców. Był-to jeden z tych ludzi, o których 
lud prosty powiada: <cyt>To tęgi chłop !</cyt> Szeroki w ramionach, biust miał potężny, 
muszkuły wydatne i ogromne, czworogranne ręce porośnięte na palcach kępami gęstych, 
ognisto-rudych włosów. Twarz poorana przedwczesnemi zmarszczkami, miała w sobie jakiś 
wyraz okrucieństwa i nieludzkości, ale łatwość i zgodność w obcowaniu z ludźmi zadawały 
kłam temu wyrazowi. Głos basowy, harmonizujący z rubaszną wesołością sprawiał miłe 
wrażenie. Nadskakujący był, a jednak lubił kpić ze wszystkiego. Gdy w domu zepsuł się jaki 
zamek, on go wnet rozebrał na cząstki, naprowadził oliwą, naprawił i złożył, dodając zawsze: 
Znamy się na tém. Zresztą znał on wszystko: okręty, morze, Francyą, zagranicę, interesa, 
ludzi, wypadki, prawa, hotele i więzienia. Gotów był pośpieszyć z pomocą każdemu, kto 
tylko bardzo się uskarżał. Kilka razy już pożyczał pieniędzy pani Vauquer i niektórym 
mieszkańcom gospody, ale kredytorowie woleliby umrzeć niż zapóźnić się z wypłatą, bo 
Vautrin, pomimo swéj miny dobrodusznej, umiał spojrzeć niekiedy wzrokiem tak 
stanowczym i głębokim, że aż mrowie przechodziło. Miał szczególny sposób spluwania, 
który zdradzał człowieka obdarzonego wielkim zasobem krwi zimnej i niezdolnego cofnąć się 
przed żadnym występkiem, gdyby takowy miał go wybawić z dwuznacznego położenia. Niby 
sędzia surowy, zdawał się badać każdą rzecz do głębi ; każde sumienie, uczucie każde zdawał 
się wzrokiem przenikać. Według przyjętego raz na zawsze zwyczaju, wychodził po śniadaniu 
i wracał na obiad, poczém znikał na cały wieczór i dopiero koło północy dostawał się znów 
do mieszkania za pomocą wytrycha, który mu pani Vauquer powierzyła. On tylko jeden 
dostąpił takiej łaski. To też był w jak-najlepszych stosunkach z wdową, którą nazywał maman 
i obejmował czule za kibić (zapomniana-to pieszczota !) Poczciwa niewiasta nie widziała w 
tém nic nadzwyczajnego, gdy w rzeczy samej jeden chyba Vautrin miał ramiona dość długie, 
by uścisnąć tę ciężką bryłę. Było-to cechą jego charakteru, że płacił wspaniale po piętnaście 
franków na miesiąc za gloryą (t. j. kawę z wódką), którą pijał po obiedzie. Ludzie mniej 
lekkomyślni niż ta młodzież porwana wirem życia paryzkiego, lub ci starcy obojętni na 
wszystko, co nie dotykało ich bezpośrednio, potrafiliby wyjaśnić sobie wątpliwe wrażenie, 
jakie Vautrin sprawiał na otaczających. Człowiek ten znał i odgadywał zawsze sprawy 
innych, lecz nikt nie mógł zbadać nawzajem jego myśli i zajęć. Dobroduszność pozorna i 
ciągła uprzejmość służyły mu za przegrodę, którą się oddzielił od innych; pomimo to zdradzał 
niekiedy przerażającą głąb swego charakteru. Często wpadał w zapał godny Juwenala, 
natrząsał się z prawa i tak zawzięli. Balzae. Ojciec Goriot. 


18
 
cie chłostał wyższe towarzystwo, zarzucając mu sprzeczność z sobą samem, iż można było 
przypuścić, że bardzo był niezadowolniony z ustroju społecznego i miał w swém życiu 
tajemnicę starannie ukrywaną.


Oczarowana, bezwiednie może, siłą czterdziestoletniego atlety i pięknością młodego studenta, 
panna Tailiefer dzieliła pomiędzy nich swe spojrzenia przelotne i myśli tajemne; lecz obaj 
zdawali się nie myśleć o niéj wcale, lubo z dnia na dzień ślepy traf mógł zmienić jej położenie 
i pomieścić ją w rzędzie bogatych panien. Zresztą żaden z mieszkańców gospody nie zadawał 
sobie trudu, by zbadać, czy nieszczęścia innych były rzeczywiste, czy zmyślone. Każden 
spoglądał na otaczających obojętnie, prawie podejrzliwie, a wynikało to z położenia, jakie 
względem siebie zajmowali. Widzieli, że nic nie mogą poradzić na swą niedolę, a dzieląc się 
troską nieustanną, wyczerpali cały zasób współczucia. Podobni do pary starych małżonków, 
nie mieli już sobie nic do powiedzenia. Stosunki istniejące pomiędzy niemi były też czysto 
mechaniczne i przypominały ruch kół niesmarowanych. Wszyscy zdolni byli przejść obok 
ślepego nie spojrzawszy nań wcale, lub wysłuchać obojętnie opowiadania o czyjemś 
nieszczęściu, wszyscy jednozgodnie patrzyli na śmierć, jako na rozwiązanie zadania nędzy, 
wobec której bladł obraz najstraszliwszego zgonu. Najszczęśliwszą z tych dusz stroskanych 
była pani Vauquer królująca wszechwładnie w tym domu przytułku. Mały ogródek, który pod 
wpływem zimna, suszy i wilgoci stał się pustym i głuchym stepem, dla niéj był zawsze 
rozkosznym gajem. Dla niéj jednej ponętnym był ów dom żółty i ponury, w którym 
powietrze, przejęte wonią zaśniedziałej miedzi, przypominało kantor wekslu. Do niéj należały 
wszystkie te celki ciemne. Ona żywiła wszystkich tych galerników skazanych na karę 
dożywotnią, ona posiadała nad niemi władzę niezaprzeczoną. Czyż biedne tei istoty 
znalazłyby w całym Paryżu, za taką cenę jak u niéj, pożywienie zdrowei dostatnie, 
mieszkanie, które nie odznaczało się co prawda wdziękiem i wygodą, lecz mogło być 
porządnem i ochędożnem, boć to przecie od samych mieszkańców zależało. Wiedziała też, że 
gdyby dopuściła się jakiej krzyczącej niesprawiedliwości względem jednego ze swych 
lokatorów, to ofiara zniosłaby ją bez szemrania. Zgromadzenie podobne musiało przedstawiać 
i rzeczywiście przedstawiało na małą skalę wszystkie składowe części społeczeństwa. W 
gronie osiemnastu stołowników znalazło się to, co się znajduje i w szkole i w świecie, 
znalazła się owa istota wzgardzona, ów kozioł ofiarny, służący wszystkim za cel do żartów. 
Na początku drugiego roku osobistość ta stała się dla Eugieniusza de Rastignac 
najwybitniejszą ze wszystkich, pomiędzy któremi skazany był przeżyć


19

jeszcze dwa lata. Owym Patirasem był stary fabrykant makaronu, ojciec Goriot, na którego 
głowie malarz skupiłby światło całego obrazu. Jakim sposobem on, najdawniejszy 
mieszkaniec, zasłużył na tę pogardę graniczącą prawie z nienawiścią, na to prześladowanie 
miarkowane niekiedy litością, na to lekceważenie, z jakiem spoglądano na jego nieszczęście? 
Czy wywołał je dziwactwem lub jaką śmiesznością, która zwykle surowiej od występku bywa 
sądzoną ?


Pytania te odnoszą się bezpośrednio do wielu objawów niesprawiedliwości społecznej. Może 
to leży w naturze ludzkiej, że najmniej litości mamy dla tych, którzy przez pokorę, słabość 
lub obojętność najwięcej znieść gotowi. Czyż nie lubimy wszyscy próbować sił naszych 
kosztem kogoś lub czegoś ? Czyliż ulicznik, ta bezsilna istota, nie dzwoni u wszystkich drzwi 
w dzień mroźny, czy się nie wspina z wysiłkiem, by wypisać swe imię na świeżym, 
nietkniętym pomniku?


Ojciec Goriot, starzec prawie sześćdziesięcio-dziewięcio-letni, przeprowadził się do pani 
Vauquer w 1813 roku, wycofawszy się poprzednio z interesów. Zajął zrazu mieszkanie 
należące obecnie 4o pani Couture i płacił tysiąc dwieście franków komornego, z miną 
człowieka, który mało dba o to, czy wyda pięć luidorów mniej lub więcej. Pani Vauquer 
odświeżyła wszystkie trzy pokoje (wzięła jednak z góry pieniądze, wystarczające aż nadto na 
pokrycie kosztów nędznego umeblowania), sprawiła firanki z żółtej bawełnianej tkaniny, 
fotele lakierowane wybite pluszem, kilka nędznych malowideł i tapety, któremi pogardziłby 
każdy szynk miejski.
Ojciec Goriot, którego wówczas nazywano z szacunkiem panem Goriot, pozwalał się okpiwać 
z jakąś niedbałą wspaniałością, co sprawiło może, iż zaczęto go uważać za głupca nie 
znającego się na niczém. Goriot posiadał piękną garderobę, przybył bowiem ze wspaniałą 
wyprawą kupca, który porzucając interesa niczego sobie nie odmawia. Pani Vauquer 
podziwiała osiemnaście koszul z płótna holenderskiego, których cienkość tém bardziej 
wpadała w oko, że fabrykant makaronu wpinał do żabotu dwie duże szpilki brylantowe, 
połączone z sobą złotym łańcuszkiem. Nosił zwykle garnitur szafirowy koloru bławatka, ale 
codzień brał świeżą kamizelkę z piki, pod którą wznosił się i opadał wydatny żołądek kształtu 
gruszkowatego, ozdobiony ciężkim łańcuchem z brelokami. Tabakierkę złotą zdobił medalion 
napełniony włosami, co naprowadzało na myśl, że właściciel musiał być szczęśliwym w 
miłości. Gospodyni nazywała go bałamutem, a on się uśmiechał wesołym uśmiechem 
mieszczanina, którego zręcznie po sercu pogłaskano. Wszystkie szafy (a nazywał je ormoires 
na wzór prostego ludu) zostały zapełnione


20

rozlicznym sprzętem srebrnym. Iskrzyły się oczy wdowy, gdy z wielką usłużnością pomagała 
mu rozkładać na półkach łyżki wazowe i stołowe, nakrycie srebrne, nalewki do oliwy i sosów, 
kilka półmisków, złocony serwis do śniadania i wiele innych przedmiotów, z któremi Goriot 
nie chciał się rozstać, a wszystko to było mniej lub więcej piękne, każda sztuka ważyła pewną 
liczbę grzywien. Były to podarunki, które mu przypominały różne uroczyste chwile życia 
domowego. <cyt>Patrz pani — mówił chowając półmisek i filiżankę z pokrywką, na której 
znajdowała się para gołąbków złączonych z sobą dzióbkami — oto jest pierwszy podarunek, 
którym dostał od żony w rocznicę naszego ślubu. Poczciwe biedactwo 1 poświęciła na to 
wszystkie pieniądze zaoszczędzone z czasów panieńskich. Wiesz pani co? Wolałbym kopać 
ziemię paznogciami, niżeli z tern oto się rozstać. Z łaski Boga mogę do końca życia pić co 
rano kawę z téj filiżanki. Nie jestem biedakiem godnym litości, jeszcze mi nadługo chleba 
wystarczy.</cyt> Oprócz tego bystre oko pani Vauquer dostrzegło w głównej księdze 
handlowej kilka cyfr, które dodane razem mogły dać nieocenionemu Goriot'owi od ośmiu do 
dziesięciu tysięcy franków dochodu.


Od owego dnia pewien plan zrodził się w głowie pani Vauquer, z domu de Conflans, która 
miała wówczas lat czterdzieści osiem, a przyznawała się tylko do trzydziestu dziewięciu. 
Znajdowała, że Goriot odznaczał się powierzchownością przyjemną i przyzwoitą, chociaż, co 
prawda, gruczołki łzowe jego oczu były na-brzękłe i wydatne, w skutek czego musiał dość 
często ocierać sączącą się łzę. Zresztą łydki mięsiste i wydatne wraz z długim, prawie 
kwadratowym nosem i okrągłą, naiwnie głupowatą twarzą poczciwca, znamionowały 
przymioty moralne, które jak się zdaje, wdowa ceniła wysoko. Wyglądał na bydlę dobrze 
zbudowane, u którego uczuciowość przeważa nad rozsądkiem. Fryzyer Szkoły 
Politechnicznej przychodził co rano pudrować mu włosy, które zaczesane w ailes de pigeon, 
przyozdabiały jego oblicze, tworząc pięć pukli nad nizkiém czołem. Zakrawał trochę na 
nieokrzesanego prostaka, ale ubierał się nadzwyczaj starannie i niezmiernie obficie zażywał 
tabakę, wciągając ją do nosa z miną człowieka pewnego, że w tabakierce jego nigdy nie 
zabraknie makuby. Pani Vauquer zważyła to wszystko wnet po przeprowadzeniu się Goriot'a 
do jéj domu, a wieczorem płonęła już żądzą zrzucenia całunu Vauquer'a i zmartwychwstania 
jako pani Goriot. Marzyła, jak-to cudownie byłoby wyjść za mąż, sprzedać gospodę, podać 
rękę temu kwiatowi mieszczaństwa, stać się damą znaną w dzielnicy, zbierać ofiary dla 
biednych, urządzać niedzielne wycieczki do Choisy, Soissy, GentiJly ; bywać kiedy się 
zechce w teatrze, w loży, nie czekając gratysowych


21

biletów, które stołownicy przynosili jéj niekiedy w miesiącu czerwcu; widziała w marzeniu 
całe Eldorado życia paryskiego. Nie wyznała dotąd nikomu, że składając grosz do grosza, 
zebrała czterdzieści tysięcy franków. Otóż, ze stanowiska majątkowego uważała siebie 
zapartyą stosowną. <cyt>Pod każdym innym względem nie jestem przecie mniej warta od 
niego,</cyt> powtarzała przewracając się w łóżku, jak gdyby pragnęła zapewnić się, że nie 
zbywało jéj na wdziękach, których odcisk głęboki gruba Sylwia znajdowała codzień w 
pościeli. Począwszy od tego dnia, wdowa korzystała prawie przez trzy miesiące z fryzyera 
pana Goriot i porobiła niektóre sprawunki z zakresu tualety, tłómacząc się potrzebą 
utrzymania domu na pewnej stopie, harmonizującej z szanownemi osobami, które w nim 
bywały. Zaczęła się bardzo starać o to, żeby zmienić cały personal mieszkańców, 
powtarzając, że odtąd będzie przyjmowała tylko ludzi wyborowych pod każdym względem. 
Każdy nowy przybysz musiał się dowiedzieć, że pan Goriot, jeden z najszanowniejszych i 
najznaczniejszych kupców paryskich, oddał jéj domowi pierwszeństwo przed wszystkiemi 
innemi. Zaczęła rozdawać ogłoszenia opiewające zalety domu Vauquer. <cyt>Była-to, 
według słów prospektu, jedna z najdawniejszych i najszanowniejszych gospód dzielnicy 
łacińskiej, odznaczająca się przyjemnym widokiem na dolinę, wśród której wznosi się fabryka 
gobelinów (można ją było dostrzedz z trzeciego piętra), przytykająca do pięknego ogrodu, 
wzdłuż którego ciągnie się ulica Lipowa</cyt>. Dalej wspomniano coś o świeżem powietrzu i 
położeniu ustronném. Ogłoszenie to zwabiło hrabinę de l’Ambermesnil, trzydziesto-sześcio-
letnią kobietę, która żyła nadzieją likwidacyi i emerytury, należnej jéj jako wdowie po 
jenerale poległym na polach bitwy. Pani Vauquer zaprowadziła u siebie stół wykwintny, 
kazała opalać salony blizko przez sześć miesięcy i tak sumiennie wypełniała obietnice 
prospektu, że musiała swego dołożyć. Ale zato hrabina nazywała panią Vauquer chere amie i 
obiecywała zwabić do niéj baronową de Vaumerland i wdowę po pułkowniku hrabi 
Picquoiseau, które musiały jeszcze domieszkać do końca kontraktu w hotelu droższym niż 
dom Vauquer. Zresztą interesa finansowe tych pań powrócą do stanu kwitnącego, skoro tylko 
biura wojenne ukończą swą czynność. <cyt>Ale — dodawała hrabina — biura wojenne nigdy 
nic nie kończą.</cyt> Po obiedzie obie wdowy udawały się do pokoju pani Vauquer, gdzie 
zajmowały się gawędką popijając przytém nalewkę porzeczkową i zajadając przysmaczki 
przeznaczone dla podniebienia samej gospodyni. Pani d'Ambermesnil pochwalała bardzo plan 
wdowy względem Goriot'a; odgadła była jéj myśl odrazu i utrzymywała, że Goriot'owi nic 
zarzucić nie podobna.

— Ach, pani moja droga ! — mówiła wdowa — ten człowiek


22

zdrów jak ryba ; zakonserwowany jest wybornie i może jeszcze bardzo uprzyjemnić życie 
kobiecie.
Hrabina udzieliła wspaniałomyślnie niektórych uwag dotyczących stroju pani Vauquer, który 
nie był wcale odpowiedni do jéj pretensyj. <cyt>Trzeba się trzymać na stopie wojennej</cyt>, 
mówiła. Po długich naradach obie wdowy udały się do Palais-Royal i kupiły w Galeries de 
Bois kapelusz z piórami i czepeczek. Hrabina pociągnęła przyjaciółkę do magazynu Małej 
Żanety, gdzie wybrano suknię i przepaskę. Dzięki wszystkim tym sprawunkom, wdowa 
stanęła pod bronią i przypominała żywo szyld du Boeuf a la mode. Znalazła siebie tak 
zmienioną na korzyść, że uczuła żywą wdzięczność dla hrabiny i ofiarowała jéj dwudziesto-
frankowy kapelusz, chociaż była-to osoba nie przynosząca wielkiego zysku. Miała wprawdzie 
zamiar prosić przyjaciółkę, by wybadała Goriot'a i zwróciła jego uwagę na wszystkie 
przymioty wdowy Yauquer. Pani de 1'Ambermesnil podjęła się téj sprawy skwapliwie i 
trzymała starego fabrykanta w oblężeniu tak długo, aż jéj udzielił posłuchania. Miała ona 
niekłamaną chętkę zbałamucić go na swój własny rachunek ; ale stary okazał się tak 
nieśmiałym a pomimo to opornym, że wszystkie usiłowania spełzły na niczém i hrabina 
wyszła obrażona jego gburowatością.

— Mój aniele — powiedziała do swéj najdroższej przyjaciółki — nie dasz rady z tym 
człowiekiem ! Niedowierzający jest aż do śmieszności, przytém taki to dusigrosz, takie głupie 
bydlę, że na nieprzyjemności tylko mógłby cię narazić.

Między panem Goriot i panią de l'Ambermesnil rzeczy tak stanęły, że hrabina nawet widzieć 
go już nie chciała. Nazajutrz opuściła dom wdowy, zapominając zapłacić komornego za sześć 
miesięcy ; pozostawiła trochę starych rzeczy wartujących może pięć franków. Pani Vauquer 
poszukiwała zapalczywie zbiegłej przyjaciółki, ale w całym Paryżu nie umiano jéj nic 
powiedzieć o hrabinie de l'Ambermesnil. Odtąd powracała często do téj sprawy opłakanej, 
utyskując na swą łatwowierność, lubo w rzeczy samej żadna kotka nie mogła być bardziej 
nieufną od niej; ale podobną była do téj licznej klasy ludzi, co to blizkim nie dowierzają, a 
obcym ufają bez granic. Jest-to fakt moralny, dziwaczny lecz prawdziwy, którego zarodek 
łatwo znaleźć w sercu ludzkiém. Są ludzie, co nie spodziewają się już nie pozyskać u osób, z 
któremi żyją; może czują, że zdradziwszy przed otaczającemi próżnię swéj duszy, zasłużyli 
na ich sąd surowy; ale nie umieją się obejść bez pochlebstwa, trawi ich żądza błyszczenia 
pozorem cnót, których nie posiadają, i pragną zdobyć szacunek lub serce obcych ludzi, 
choćby wkrótce mieli utracić oboje. Wreszcie bywają ludzie z natury już przedajni; ci nie?


23

zrobią nic dobrego przyjaciołom lub blizkim, dlatego tylko, że to jest ich obowiązkiem ; ale 
obcym gotowi ofiarować usługi, bo to pochlebia ich miłości własnej ; im ciaśniejsze jest koło, 
w którem się ich uczucie obraca, tém mniéj zdolni są kochać ; im więcej się ono rozszerza, 
tém czulszemi się stają. Pani Yauquer łączyła w sobie obiedwie te natury małoduszne, 
fałszywe i nędzne.

— Gdybym ja był tutaj — mówił jéj Vautrin — nie spotkałoby pani podobne nieszczęście. 
Potrafiłbym zedrzeć maskę z téj komedyantki. O, bo ja się znam na takich sztuczkach.

Obyczajem wszystkich ludzi ciasnej głowy, pani Vauquer nie wykraczała nigdy poza sferę 
faktów i nie zagłębiała się w badanie przyczyn. Chętnie zwalała na innych własne swe błędy. 
To też poniósłszy owę stratę patrzyła na uczciwego fabrykanta makaronu, jako na źródło 
swych nieszczęść i od owego dnia, jak mówiła, zaczęła się rozczarowywać. Teraz odgadła, 
dlaczego na nic się nie zdały wszystkie zaczepki z jéj strony, również jak i kosztowna wy-
stawność, jaką się otaczała. Teraz dopiero spostrzegła, że lokator jéj miał, jak mówiła, swoje 
narowy. Musiała wreszcie zgodzić się na to, że nadzieja jéj tak czule wykołysana spoczywała 
na podstawie chimerycznej ; musiała przyznać słuszność hrabinie, która dała dowód wielkiej 
przenikliwości, przepowiadając stanowczo, że wdowa nie da sobie rady z tym człowiekiem. 
Ezecz naturalna, że niechęć, z jaką obecnie spoglądała na niego, przewyższała o wiele 
przyjaźń dawniejszą; nienawiść przerosła miłość i przybrała rozmiary zawiedzionych nadziei. 
Serce ludzkie spoczywa niekiedy wspinając się na szczyt przywiązania, lecz prawie nigdy się 
nie wstrzymuje na stromej pochyłości uczuć nienawistnych. Ale pan Goriot był jednym z 
mieszkańców domu i wdowa musiała powstrzymywać wybuchy obrażonej miłości własnej, 
musiała tłumić westchnienia wyrywające się na myśl o zawodzie i przemagać pragnienie 
zemsty, jak mnich, którego rozdrażnił przełożony. Ludziom płytkiego umysłu nędzne środki 
wystarczają do zadowolnienia i złych i dobrych skłonności. Wdowa wyczerpała całą 
złośliwość kobiecą, gotując swéj ofierze szereg prześladowań tajemnych. Zaczęła od tego, że 
odrzuciła wszelkie dodatkowe ulepszenia zaprowadzone ostatniemi czasy w gospodzie. 
<cyt>Nie potrzeba nadal ani korniszonów, ani sardeli : po co te głupstwa?</cyt> powiedziała 
pewnego dnia do grubej Sylwii i od téj chwili wróciła do dawnego programu. Pan Goriot 
należał do rzędu tych ludzi wstrzemięźliwych, co to dobijając się majątku przymykają tak 
dalece do oszczędności, że ta staje się w końcu ich drugą naturą.


Obiad składający się z zupy, sztuki mięsa i jarzyn wystarczał mu aż nadto. Trudno było pani 
Yauquer udręczyć swego stołowni-


24

ka, bo w niczém nie mogła sprzeciwić się jego upodobaniom. Wpadała w rozpacz, nie mogąc 
znaleźć słabej strony w tym człowieku ; zaczęła go lekceważyć i tak wpłynęła na innych 
mieszkańców swego domu, że wszyscy zwolna przejęli się jej niechęcią dla Goriot'a i przez 
lekkomyślność stali się narzędziem jej zemsty. Ku końcowi pierwszego roku, nieufność 
wdowy rozrosła do tego stopnia, że zaczęła się zastanawiać, dlaczego ten kupiec posiadający 
siedem lub osiem tysięcy liwrów dochodu, pyszne srebra i brylanty, których mogłaby mu 
pozazdrościć niejedna kobieta lekkich obyczajów, mieszka u niej, płacąc komorne tak małe w 
stosunku do znacznej fortuny. W tym pierwszym roku Goriot jadał obiad na mieście raz, lub 
dwa razy na tydzień ; później nieznacznie doszło do tego, że tylko dwa razy na miesiąc jadał 
poza domem. Pani Vauquer bardzo rada była wyprawom jegomości Goriot'a, to też gniewało 
ją okrutnie, że stołownik co raz punktualniej zaczął się zjawiać u jej stołu. Przypisywano tę 
zmianę zarówno powolnemu zmniejszaniu się majątku, jak i chęci sprzeciwienia się 
gospodyni. Nieznośna-to właściwość umysłów poziomych, że wszystkich mierzyć chcą swoją 
miarą. Ku końcowi drugiego roku, Goriot usprawiedliwił, niestety, plotki krążące o nim, gdyż 
zapragnął przeprowadzić się na drugie piętro i zmniejszyć komorne do dziewięciuset 
franków. Musiał się tak dalece ograniczyć, że przez całą zimę nie opalał swego mieszkania. 
Wdowa Vauquer zażądała pieniędzy z góry i zaczęła odtąd nazywać swego lokatora ojcem 
Goriot. Niezmiernie trudno było zbadać przyczynę takiego upadku, bo już i pseudo-hrabina 
powiedziała, że Goriot był ponury i milczący. Ludzie o pustych głowach, zajęci zwykle 
rzeczami małej wagi, nie lubią trzymać języka na wodzy; to też według ich rozumowania, 
każden kto nie rozpowiada o swoich czynach, musi zajmować się złemi sprawami. I oto 
kupiec ów poważny został naraz okrzyczany za oszusta, ów bałamut wydał się teraz starym 
nicponiem. Według zdania Vautrin'a, który w tym czasie zamieszkał u wdowy Vauquer, 
ojciec Goriot grał na giełdzie i należał do ludzi, którzy straciwszy całe mienie, próbują 
szczęścia na małą skalę. Innym razem pomieszczano go wrzędzie tuzinkowyeh szulerów, 
którzy ryzykują i wygrywają co wieczór dziesięć franków. Czasami znów robiono z niego 
szpiega policyjnego, lubo Vautrin twierdził, że stary zamało miał sprytu do tego rzemiosła. 
Utrzymywano jeszcze, że Goriot był sknerą żyjącym z lichwy, że kupował ogromną masę 
biletów loteryjnych; słowem robiono z niego istotę tajemniczą, obarczoną wszystkiém, co 
tylko może się wyrodzić z występku, bezsilności i sromoty. Oburzano się na jego życie 
nikczemne, na jego występki, jednak pomimo całego wstrętu nie wygnano go z domu, a nie 
wygnano dlatego, że regu-


25

larnie płacił komorne. Przytém był nawet potrzebny i wszyscy spędzali na nim zły lub dobry 
humor, obsypując go żartami i przycinkami. Przystawano ogólnie na sąd pani Vauquer, który 
wydawał się najtrafniejszym. Wdowa utrzymywała, że człowiek ten doskonale 
zakonserwowany, zdrów jak ryba i bardzo jeszcze przyjemny, prowadził życie rozwiązłe i 
dziwne miał upodobania. Oto fakty, któremi wdowa popierała swą potwarz. W kilka miesięcy 
po odjeździe niefortunnej hrabiny, która pół roku przeżyła kosztem pani Vauquer, ta ostatnia, 
leżąc pewnego poranku w łóżku, posłyszała na schodach szelest sukni jedwabnej i chód 
leciuchny młodej kobiety przemykającej się do Goriot'a, którego drzwi w sarnę porę się 
otworzyły. Gruba Sylwia nie omieszkała też donieść swéj pani, że jakaś panna, zbyt piękna, 
żeby miała być uczciwą, wśliznęła się jak węgorz do kuchni i zapytała o mieszkanie Goriot'a ; 
ubrana była jak bóstwo, a buciki prunelowe świadczyły, że nie przyszła po błocie. Pani 
Vauquer i kucharka stanęły na czatach i dosłyszały kilku słów zamienionych czule podczas 
dość długich odwiedzin. Pan Goriot odprowadzał swą damę. Gruba Sylwia zaczęła się niby 
wybierać na rynek, a w rzeczy samej wyszła z koszykiem po to tylko, by śledzić czułą parę.

— Pani! — rzekła powróciwszy z wyprawy — pan Goriot musi być jednak dyable bogaty, 
skoro może utrzymać je na takiej stopie. Niech pani sobie wyobrazi, że na rogu ulicy de 
1'Estrapade czekał powóz wspaniały, do którego ona wsiadła.

Podczas obiadu pani Vauquer zaciągnęła firankę, żeby zasłonić Goriot'a przed blaskiem 
słońca, który raził mu oczy.

— Masz pan łaskę u pięknych dam, panie Goriot, to też i słońce pana szuka — rzekła pani 
Vauquer, chcąc go widocznie ukłóć przypomnieniem odwiedzin porannych. Tam do licha! 
masz pan dobry gust, bo to wcale ładna osóbka.

— To moja córka — odrzekł Goriot z pewną dumą, którą mieszkańcy gospody wzięli za 
hipokryzyą starca dobijającego się o pozory.

W miesiąc po tych odwiedzinach nastąpiły drugie. Ta sama córka, która pierwszą rażą 
przyjeżdżała w stroju porannym, przybyła teraz po obiedzie w wykwintnej tualecie. 
Stołownicy zebrani w salonie na gawędkę poobiednią, ujrzeli piękną wysmukłą blondynkę, 
pełną wdzięku i zbyt dystyngowaną, ażeby mogła być córką takiego ojca Goriot.

— Oto mamy już drugą ! — zawołała gruba Sylwia, nie poznając téj samej osoby.
W kilka dni potem, wysoka i kształtna brunetka, o włosach czarnych i oczach żywych, spytała 
o pana Goriot. — Oto jest i trzecia ! — rzekła Sylwia.


26

Brunetka, która pierwszą rażą odwiedzała ojca przed południem, przyjechała po niejakim 
czasie w stroju balowym.

— Oto i czwarta! — rzekły razem pani Vauquer i gruba Sylwia, nie znajdując ani śladu 
podobieństwa między tą wielką panią, a skromnie ubraném dziewczęciem, które onegdaj 
odwiedzało starego.

Goriot płacił jeszcze tysiąc dwieście franków komornego. Pani Vauquer nie widziała w tém 
nic nadzwyczajnego, że człowiek majętny ma cztery lub pięć kochanek; przyznawała nawet, 
że dał dowód wielkiego taktu nazywając je swemi córkami. Nie obrażała się bynajmniej, że 
sprowadzał te osoby do jéj domu ; odwiedziny podobne drażniły ją tylko dlatego, że 
przekonywały o obojętności Goriot'a względem niéj samej, to też na początku drugiego roku 
pozwoliła już sobie nazywać go starym mrukiem. Goriot zeszedł wreszcie na dziewięćset 
franków; wtedy wdowa czekała tylko pierwszych odwiedzin, a spostrzegłszy jedne z tych pań 
na schodach, zapytała bez ceremonii starego, co też myśli zrobić z jej domu. Goriot odrzekł, 
że ta pani to jego starsza córka.

— Wieleż pan masz tych córek? chyba trzydzieści sześć — rzekła pani Vauquer cierpkim 
tonem.

— Tylko dwie — odrzekł stary z łagodnością człowieka, którego nędza uczy znosić wszystko 
cierpliwie.

Ku końcowi trzeciego roku, ojciec Goriot ograniczył jeszcze swoje wydatki, przeprowadzając 
się na trzecie piętro i zmniejszając komorne do czterdziestu pięciu franków na miesiąc. Zaczął 
się obchodzić bez tabaki, odprawił fryzyera i odtąd się nie pudrował. Gdy ukazał się pierwszy 
raz bez pudru, gospodyni wydała okrzyk podziwu na widok jego włosów; były one brudnego 
szaro-zielonkawego koloru. Twarz, którą zgryzoty tajemne powlekały co raz to głębszym 
smutkiem, wydała się teraz dziwnie strapioną obok twarzy wszystkich tych, co się 
zgromadzili do koła stołu. O, wówczas nikt już nie wątpił. Ojciec Goriot był starym 
rozpustnikiem, którego oczy tylko zręczność lekarza uchroniła od szkodliwego wpływu 
lekarstw, jakie musiano mu przepisywać. Wstrętny kolor włosów świadczył o nadużyciach i 
mnóstwie przyjętych leków.


Fizyczny i moralny stan nieboraka usprawiedliwiał poniekąd te brednie. Na miejscu pięknej 
bielizny ukazała się wkrótce inna z perkalu grubego, co się płaci po czternaście soldów za, 
łokieć. Z czasem poznikały brylanty, tabakierka złota, łańcuch i wszystkie drogie kamienie. 
Stary porzucił dawny strój bogaty, wyrzekł się surduta koloru bławatkowego a wdział 
natomiast inny z prostego sukna bronzowego, do tego nosił zimą i latem tę sarnę kamizelkę z 
koziej wełny i szare spodnie z grubego sukna angielskiego. Zeszczuplał


27

niezmiernie, nogi mu zcieniały, twarz jaśniejąca niegdyś pełnią szczęścia mieszczańskiego, 
osunęła się i pomarszczyła, czoło się sfałdowało, a szczęki zarysowały się wyraźnie. Zanim 
upłynął czwarty rok od przeprowadzki na ulicę Neuve-Sainte-Genevieve, poczciwy fabrykant 
makaronu niepodobny był do siebie. Ów mieszczanin sześćdziesięcioletni, pulchny i okrągły, 
o twarzy bezmyślnej i świeżej, który wyglądał najwięcej na lat czterdzieści i zachwycał 
przechodniów swą postawą pełną życia i uśmiechem młodzieńczym, dziś wydawał się 
siedemdziesięcioletnim starcem osłupiałym, drżącym i wybladłym. Żywe oczy niebieskie 
zblakły, przeszły w odcień prawie żółto-szary i zaschły, tylko z pod czerwonej powieki 
krwawe łzy zdawały się sączyć. Na widok starca jednych przejmowała zgroza, inni uczuwali 
litość. Młodzi studenci medycyny nadaremnie drażnili go przez czas długi, wreszcie 
zauważywszy osunięcie się jego dolnej wargi i wymierzywszy kąt twarzy, zawyrokowali, że 
wpadł już w kretynizm. Pewnego wieczora, po skończonym obiedzie, pani Vauquer rzekła 
niby żartem:

— No cóż, zdaje się, że te córki już pana nie odwiedzają?
Chciała mu dać uczuć, że nie wierzy w rzeczywistość tych związków rodzinnych ; ale ojciec 
Goriot drgnął na te słowa, jak gdyby ostrze żelaza go ukłóło.

— Przychodzą niekiedy — rzekł głosem wzruszonym.

— Ach ! ach ! więc je pan widujesz jeszcze! — zawołali studenci medycyny. — Brawo, ojcze 
Goriot!

Ale stary nie słyszał już żartów wywołanych jego odpowiedzią, pogrążył się bowiem w 
zamyślenie, które patrzącym zdaleka wydawało się bezwładnem odrętwieniem starości. 
Gdyby go znali bliżej, byliby się może głęboko zastanowili nad przyczyną wywołującą taki 
stan moralny i fizyczny, lecz trudne-to było zadanie do rozwiązania. Można było wprawdzie 
przekonać się, czy Goriot był rzeczywiście fabrykantem makaronu i sprawdzić, czy kapitały 
jego wynosiły wiadomą cyfrę, lecz nad to nic nie wiedziano. Starzy ludzie, co go otaczali, 
zajmowali się żywo jego osobą, lecz żyli w swéj gospodzie, jak ostrygi przyczepione do skały 
i nie wychylali się nigdy po za obręb dzielnicy, a młodzi lubili stroić żarty z biednego starca i 
pamiętali o nim, gdy byli na ulicy Neuve-Sainte-Genevieve, ale po chwili wpadali w wir 
życia paryskiego i stary przestawał zupełnie istnieć dla nich. Zresztą starzy mieli już umysł 
zbyt przytępiony, młodzi zaś byli zbyt lekkomyślni, żeby przypuścić, iż osowiały Goriot, 
cierpiący prozaiczną nędzę, mógł posiadać niegdyś majątek lub zdolności jakiekolwiek.


Co się tyczy kobiet, które nazywał córkami, wszyscy zgadzali się z panią Vauquer; ta zaś 
obyczajem starych plotkarek przyzwy-


28

czajona była robić najśmielsze przypuszczenia i mówiła z logiką surową:

— Gdyby ojciec Goriot miał córki tak bogate jak wszystkie owe damy, które go odwiedzają, 
to z pewnością nie mieszkałby u mnie na trzeciém piętrze za czterdzieści pięć franków na 
miesiąc i nie ubierałby się jak żebrak.

Nic nie mogło obalić tego dowodzenia. To też pod koniec listopada 1819 r. to jest w chwili 
rozpoczęcia się tego dramatu, wszyscy w gospodzie wiedzieli, co myśleć o biednym 
staruszku. Według ich przekonania, człowiek ten nie miał nigdy ani żony, ani córki; przez 
nadużycie przyjemności stał się mięczakiem, którego należało pomieścić w oddziale 
Casquetiiferów, jak powiadał pewien urzędnik z Muzeum, który za biletami jadał obiady w 
gospodzie. Nawet taki Poiret to orzeł, to gentleman w porównaniu z Godotem ; Poiret 
rozprawiał, rozumował, odpowiadał, a lubo rozprawiając, odpowiadając i rozumując nic 
właściwie nie mówił, bo miał zwyczaj powtarzać innemi słowami to, co drudzy powiedzieli ; 
zawsze jednak podtrzymywał rozmowę, okazywał, że żyje i czuje, a ojciec Goriot, jak 
powiadał urzędnik z Muzeum, nie podnosił się nigdy po-nad zero Reaumur'a.


Eugieniusz de Rastignac znajdował się wszczególnem usposobieniu umysłu. Usposobienie 
podobne cechuje młodzieńców wyższych zdolności, lub takich, w których okoliczności 
zawiłe wyrabiają chwilowo przymioty ludzi wybranych. Uczęszczając rok pierwszy na 
uniwersytet miał tak niewiele pracy, że mógł swobodnie nasycić się rozkoszami zmysłowemi 
Paryża. Student będzie miał aż nadto zajęcia, skoro zechce poznać repertuar wszystkich 
teatrów, studyować wszystkie wyjścia labiryntu paryzkiego, badać zwyczaje, nauczyć się 
języka stolicy, przyzwyczaić się do przyjemności jéj tylko właściwych, obejrzeć wszystkie jéj 
złe i dobre strony, wreszcie zajrzeć do bogatych muzeów i uczęszczać na kursą, które zajmują 
z początku. W takiej epoce student unosi się nad każdem głupstwem, biorąc je za coś 
wspaniałego. Stwarza sobie wielkiego człowieka podnosząc na piedestał jednego z 
profesorów Kolegium francuzkiego, któremu się płaci za to, by się utrzymywał na 
odpowiedniej wysokości. Poprawia krawat i przybiera poważną minę, żeby zwrócić uwagę 
kobiety, którą zobaczył w Operze komicznej. Odgadując wszystko, co dotychczas było dla 
niego tajemnicą, rozszerza horyzont swego życia i zaczyna wreszcie pojmować, w jakim 
porządku następują po sobie pokłady ludzkie, z których powstał gmach społeczny. Znalazłszy 
się na Polach Elizejskich, student zrazu podziwia tylko powozy krążące dokoła w blasku 
słonecznym, ale po pewnym czasie zaczyna już ich zazdrościć. Eugieniusz przeszedł 
bezwiednie całą tę


29

szkołę, a jadąc do domu na wakacye jako bakałarz wydziału literackiego i prawnego, wolny 
już był zupełnie od złudzeń dziecinnych i pojęć prowincyonalnych. Teraz dopiero rozpatrzył 
się dobrze w domu rodzicielskim i w gronie rodzinném, do którego przybył z pojęciem 
zmienioném i ambicyą wybujałą. Na małym kawałku ziemi, należącym do Rastignac'ów, 
mieszkała cała rodzina składająca się z ojca, matki, dwóch braci, dwóch sióstr i ciotki, która 
żyła ze swéj pensyi. Majętność ta przynosiła mniej więcej około trzech tysięcy, a lubo dochód 
z winnicy był jak zwykle niepewny, wszelako trzeba było zaoszczędzić corocznie tysiąc 
dwieście franków na utrzymanie dla Eugieniusza. Teraz dopiero pojął w zupełności 
niedostatek, który dotychczas tak wspaniałomyślnie przed nim ukrywano. Gdy był dzieckiem, 
zdawało mu się, że siostry są bardzo piękne, a teraz inaczej mu się przedstawiły, gdy je 
porównał z kobietami paryskiemi, które stały się dlań wcieleniem dawno marzonego ideału 
piękności. Dopiero teraz zastanowił się, że na nim się opierała przyszłość niepewna całej 
rodziny; przypatrzył się, z jak drobiazgową oszczędnością chowano wszystko, co miało 
wartość najmniejszą; spostrzegł, że jego rodzina zadawalniała się napojem, który 
przyrządzano z wycisków winnych, zauważył wiele innych okoliczności, o których już tu nie 
wspominamy i goręcej niż przedtem zapragnął dobić się znacznego stanowiska i wywyższyć 
się ponad innych. Wzorem dusz wzniosłych postanowił zawdzięczać wszystko własnej 
zasłudze.


Lecz umysł jego był czysto południowy ; gdy przyszło do wykonania postanowień, zaczynał 
się chwiać jak wszyscy młodzi ludzie, którzy wypływają na pełne morze, nie wiedząc, w 
którą stronę skierować swe siły i pod jakim kątem rozpiąć żagle. Na razie postanowił oddać 
się pracy namiętnie, lecz wkrótce spostrzegł, jak wielką rolę kobiety grają w życiu 
towarzyskiém i zapragnął wyrobić sobie potrzebne stosunki. Postanowił nagle rzucić się w 
świat i bądź-co-bądź zdobyć sobie protektorki, któreby go wzięły w opiekę; czyż miałby się 
na nich zawieść, on, co posiadał umysł żywy i zapał niekłamany, a przytém odznaczał się 
ułożeniem pełnem wdzięku i nerwową pięknością, która w oczach kobiet najwięcej ma 
uroku? Wszystkie te myśli zrodziły się w jego głowie, gdy błądził swobodny wśród pól razem 
z siostrami, które znalazły go wielce zmienionym. Ciotka Eugieniusza, pani de Marcillac, 
bywała niegdyś u dworu i znała sam kwiat arystokracyi. Ambitny chłopak przypomniał sobie, 
że ciotka kołysała go nieraz opowiadaniem o czasach minionych i pomyślał, że dawne jéj 
związki mogły mu ułatwić dokonanie kilku ważnych zwycięztw w świecie, na które rachował 
nie mniej jak na studya prawne. Pośpieszył więc wybadać ją, czy nie wiedziała o jakich 
związkach pokrewieństwa, któreby się dały zadzierz-


30

gnać nanowo. Poważna jejmość potrzęsła konary drzewa gienealogicznego i zawyrokowała, 
że wice-hrabina de Beauséant będzie najprzystępniejszą z całego grona bogatych krewnych, 
którzy bywają zwykle nieużyci. Napisała więc do tej młodej osoby list w stylu staroświeckim 
i wręczyła go Eugieniuszowi, dodając, że w razie powodzenia wice-hrabina pomoże mu 
odnaleźć innych krewnych. W kilka dni po powrocie, Rastignac posłał list swéj ciotki do pani 
de Beauséant, Wice-hrabina odpowiedziała mu zaproszeniem na bal, który miał się odbyć 
nazajutrz.


W takich-to okolicznościach znajdowali się mieszkańcy gospody pod koniec listopada 1819 r. 
W kilka dni potem, Eugieniusz był na balu u pani de Beauséant i powrócił do domu około 
drugiej po północy. W wirze tańca odważny student dał sobie słowo, że pracować będzie aż 
do dnia, żeby odzyskać czas stracony. Wspaniałość wielkiego świata wzbudziła w nim 
fałszywą energią, pod wpływem której postanowił przepędzić pierwszą noc bezsenną w cichéj 
swéj dzielnicy.


Eugieniusz nie jadł obiadu u pani Vauquer i mieszkańcy gospody sądzili, że powróci z balu 
dopiero nad ranem, tak jak zwykł był powracać z uroczystości w Prado lub Odeonie, nie 
mogąc ustrzedz się od zabłocenia swych pończoch jedwabnych i wykręcając lekkie trzewiki 
balowe. Wieczorem przed zaryglowaniem drzwi, Krzysztof wyjrzał jeszcze na ulicę. W téj 
chwili Eugieniusz pokazał się we drzwiach i wszedł cichutko do swego pokoju ; Krzysztof 
udał się za nim stąpając głośno. Młody człowiek rozebrał się, włożył pantofle, naciągnął 
wytarty surducik, rozpalił torf w kominie i wziął się raźno do pracy. Krzysztof stukał tak 
głośno swemi grubemi trzewikami, że zagłuszył zupełnie szmer wywołany przygotowaniami 
młodego człowieka. Przed zagłębieniem się w księgi prawne, Eugieniusz wpadł w chwilową 
zadumę. Poznał w wice-hrabinie de Beauséant jedne ze świetnych gwiazd Paryża, której dom 
uchodził za najprzyjemniejszy na przedmieściu Saint-Germain. Prócz tego imię i majątek 
stawiały ją w pierwszym rzędzie arystokracyi. Dzięki pani d'e Marcillac, biedny student został 
mile przyjęty w domu wice-hrabiny, nie pojmując nawet całej doniosłości podobnej laski. 
Być przyjętym w owych salonach złocistych znaczy to tyle, co otrzymać dyplom szlachecki ; 
kto pokazał się wśród towarzystwa wyborowego, ten zdobył sobie prawo bywać wszędzie, 
gdzie tylko zapragnie. Eugieniusza olśnił blask świetnego zgromadzenia. Zamieniwszy 
zaledwie kilka słów z wice-hrabiną, zaczął się przyglądać bożyszczom paryskim, które się 
tutaj zebrały na raut, i wkrótce wyróżnił w tłumie kobietę taką, jaka zazwyczaj bywa 
pierwszym ideałem młodzieńca.



31


Hrabina Anastazya de Restaud, wysoka i okazała, słynna była z nadzwyczaj kształtnej kibici. 
Wyobraźcie sobie duże czarne oczy, rękę prześliczną, nogę kształtną, ruchy pełne ognia, 
słowem wyobraźcie kobietę, którą margrabia de Ronquerolles nazywał koniem czystej krwi. 
Usposobienie nerwowe nie ujmowało jéj bynajmniej wdzięku; figurę miała pełną, ale nie 
można jéj było zarzucić zbytniej otyłości. Wyrażenia takie, jak : koń czystej krwi, kobieta 
rasowa, zaczynały zastępować przenośnie ossyaniczne, owe porównania z aniołami i całą 
mitologią miłosną, którą odrzuca dzisiejszy dandyzm. Dla Rastignac'a pani Anastazya de 
Restaud była kobietą upragnioną. Otrzymał to, że dwa razy zapisała jego nazwisko na 
wachlarzu, pomiędzy nazwiskami innych tancerzy, i zaraz w pierwszym kontredansie 
rozpoczął z nią rozmowę :

— Gdzie będę mógł widywać panią nadal? — zapytał nagle z tą siłą namiętną, która się tak 
podoba kobietom.

— Ależ wszędzie — odpowiedziała — na przechadzkach, w teatrze, w moim domu wreszcie.

I lekkomyślny południowiec przywiązał się do rozkosznej hrabiny o tyle, o ile młodzieniec 
może się przywiązać do kobiety przez ciąg jednego kontredansa i walca. Hrabina, która mu 
się wydała wielką panią, zaprosiła go do siebie, dowiedziawszy się, że jest kuzynem pani de 
Beauséant. Po ostatnim uśmiechu, który mu rzuciła, Eugieniusz postanowił być u niéj 
koniecznie. Szczęście mu sprzyjało, bo tegoż wieczora spotkał człowieka, który nie 
wyśmiewał się wcale z jego nieświadomości, a trzeba wiedzieć, że nieświadomość podobna 
byłaby grzechem śmiertelnym w oczach sławnych impertynentów owego czasu, ludzi takich 
jak Maulincourt, Ronquerolles, Maksym de Trailles, de Marsay, Adjuda-Pinto, Vandenesse. 
Próżna ta młodzież otaczała grono najwykwintniejszych kobiet, z których wymieniamy lady 
Brandon, księżnę de Langeais, hrabinę de Kergarouet, panią de Sérizy, księżnę de Carigliano, 
hrabinę Eer-raud, panią de Lanty, margrabinę d'Aiglemont, panią Eirmiani, margrabinę de 
Listomere i margrabinę d'Espard, księżnę de Maufrigneuse i panie Grandlieu. Szczęściem 
więc naiwny student natrafił na margrabiego Montriveau, kochanka księżnej de Langeais. 
Jenerał ten prostoduszny jak dziecię, objaśnił mu, że hrabina de Restaud mieszka przy ulicy 
du Helder. Młody, spragniony świata, tęskniący do kobiety, ujrzał na raz dwa domy 
otwierające się przed sobą, mógł bywać na przedmieściu Saint-Germain u wicehrabiny de 
Beauséant, a na Chaussée-d’Antin uklęknąć przed hrabiną de Restaud ; mógł jedném 
spojrzeniem ogarnąć cały szereg salonów paryskich, wiedząc, że jest młodzieńcem dość 
pięknym, by znaleźć w sercu kobiety współczucie i opiekę ; czuł w sobie dość ambicyi, by 
wskoczyć na linę, po


32

tórej trzeba iść ze śmiałością skoczka pewnego siebie, a przytém najśliczniejsza z kobiet 
miała mu służyć za balans!


Któż na miejscu Eugieniusza nie zagłębiłby się myślą w przyszłość, któż nie marzyłby o 
powodzeniach, mając głowę pełną myśli podobnych i widząc oczyma wyobraźni obraz 
wspaniałej kobiety wznoszący się na tle rozżarzonego torfu, pomiędzy kodeksem z jednej, a 
nędzą z drugiej strony? Bujna wyobraźnia malowałamu tak żywo przyszłe rozkosze, że 
zaczynał prawie wierzyć, iż pani de Restaud znajduje się tuż przy nim, gdy nagle głośne 
westchnienie rozległo się w ciszy nocnej i ozwało się w sercu młodzieńca jak chrapliwy 
oddech konającego. Otworzywszy ostrożnie drzwi, wyszedł na korytarz i spostrzegł smugę 
światła wymykającą się z pod drzwi ojca Goriot. Przyszło mu na myśl, że sąsiad mógł 
zachorować nagle ; zbliżył się więc do drzwi, przyłożył oko do dziurki od klucza i zajrzawszy 
w głąb pokoju, spostrzegł starca zajętego dziwną pracą. Zajęcie jego wydało się 
Eugieniuszowi tak występnem, że postanowił wyświadczyć społeczeństwu przysługę, śledząc 
nocne sprawki mniemanego fabrykanta makaronu. Ojciec Goriot przytwierdził do listwy 
przewróconego stołu półmisek srebrny wyzłacany i takąż wazę, następnie wziął sznur i 
okręciwszy nim oba naczynia wspaniale rzeźbione, zaczął je ściskać z nadzwyczajną siłą, jak 
gdyby chciał zrobić z nich jednolitą bryłę metalu.


— Cóż to za człowiek, u licha ! — szepnął Rastignac, spoglądając na żylaste ramiona starca, 
który, otoczywszy sznurem kawał srebra, gniótł je jak ciasto, nie sprawiając najmniejszego 
szmeru. — Może to złodziej lub spólnik złodziejski, który żyje jak żebrak, udając głupotę i 
niedołęstwo, aby tém bezpieczniej oddać się swemu rzemiosłu. — Student wyprostował się 
przy tych słowach, lecz po chwili przyłożył znów oko do dziurki od klucza. Ojciec Goriot 
odwinął szpagat, rozesłał na stole kołdrę i zaczął taczać bryłę srebrną robiąc z niéj walec 
podłużny; czynność tę wykonywał z niepojętą łatwością. — Chyba ten człowiek posiada siłę 
Augusta, króla polskiego — szepnął Eugeniusz, widząc, że walec coraz bardziej się wydłuża. 
Ojciec Goriot popatrzył ze smutkiem na swe dzieło, łzy zabłysły mu w oczach i zdmuchnął 
stoczek, który przyświecał jego pracy, poczém nowe westchnienie obiło się o uszy 
Eugieniusza.

— To waryat — pomyślał student.

— Biedne dziecię! — zawołał głośno ojciec Goriot.

Na te słowa Rastignac postanowił zamilczeć o nocnej przygodzie i nie sądzić zbyt srogo 
swego sąsiada. Chciał już powracać do siebie, gdy posłyszał nagle szmer dziwny: zdawało 
się, że ktoś w skarpetkach wełnianych stąpa po schodach. Eugieniusz nadstawił ucha i 
rozpoznał rzeczywiście oddech miarowy dwóch ludzi. Nie słyszał


33

ani skrzypnięcia drzwi, ani wyraźnego stąpania, tylko światełko słabe nagle zabłysło na 
drugiém piętrze u pana Vautrin.

— Ile tu tajemnic w téj gospodzie mieszczańskiej! — powiedział student, schodząc o kilka 
stopni niżej. Zaczął się przysłuchiwać i po chwili dźwięk złota obił się o jego uszy. Światło 
zagasło wkrótce i znowu dał się słyszeć podwójny oddech, przyczém. nie można było 
rozróżnić ani otwierania, ani zamykania drzwi. Szmer stawał się coraz słabszy, w miarę jak 
się dwaj mężczyźni oddalali.

— Kto idzie? — zawołała pani Vauquer, otwierając okno.

— To ja powracam, mamo Vauquer — ozwał się gruby głos Vautrin'a.

— Jednak to coś dziwnego! Krzysztof pozasuwał przecie rygle — mówił Eugieniusz, 
wracając do swego pokoju. — W Paryżu trzeba czuwać, żeby wiedzieć wszystko, co się 
dzieje dokoła.

To, co słyszał, przerwało wątek miłosnych i ambitnych rozmyślań. Postanowił zająć się pracą, 
lecz nie mógł odegnać podejrzeń obudzonych postępkiem ojca Goriot, nie mógł zapomnieć 
twarzy pani deRestaud, która stawała przed nim co chwila niby wróżka świetnej przyszłości i 
skończył na tém, że upadłszy na łóżko zasnął snem kamiennym. Na dziesięć nocy, które 
młodzież obiecuje poświęcić pracy, siedem odpadnie z pewnością na sen. Trzeba mieć więcej 
niż dwadzieścia lat, żeby módz czuwać.


Nazajutrz rano gęsta mgła pokryła Paryż. W taką pogodę ludzie najbardziej punktualni mylą 
się co do czasu, spóźniają się na spotkania, które naznaczyli we własnym interesie, a o 
południu myślą, że to dopiero ósma rano. Było już wpół do dziesiątej a pani Vauquer nie 
myślała jeszcze ruszyć się z łóżka. Krzysztof i gruba Sylwia wstali też później niż zwykle i 
zapijali najspokojniej kawę zabieloną wierzchnią warstwą mleka przeznaczonego dla 
stołowników. Zdjąwszy najgęstszą śmietankę, Sylwia gotowała mleko bardzo długo, żeby 
pani Vauquer nie mogła się domyśleć owej dziesięciny nieprawnie pobieranej.

— Sylwio — rzekł Krzysztof, biorąc pierwszą grzankę — pan Vautrin, który, trzeba wam 
wiedzieć, jest bardzo dobry, dzisiejszej nocy przyjmował znów dwie osoby. Jeżeli się pani 
niepokoi, to nie mówić nie trzeba.

— Czy dostaliście co od niego?

— Dał mi sto sous na miesiąc, to znaczy tyle, jakby powiedział: Trzymaj język za zębami.

— Tylko on i pani Couture nie drżą nad każdym groszem — rzekła Sylwia — zresztą 
wszyscy radziby wyciągnąć nam z lewej ręki to, co w dzień nowego roku wkładają do prawej.


34

— Jeszcze żeby choć co dobrego dawali! — dorzucił Krzysztof — wielkie mi dziwy, jakieś 
nędzne sto sous. Goriot naprzyklad już od dwóch dni sam czyści swoje obuwie. Ten obdartus 
Poiret obchodzi się wcale bez szuwaksu, a gdyby go miał, to wypiłby go pewnie, nie 
oczyściwszy swoich pantofli. Albo ten smyk student. Cóż on mi daje? czterdzieści sous, to 
mnie i szczotki więcej kosztują, a stare odzienie sprzedaje i nie wie sam, co za nie wypraszać.

— Ba — odpowiedziała Sylwia, pijąc zwolna kawę — z tem wszystkiém lepiej jest służyć w 
tym domu niż gdzie-indziéj w naszej dzielnicy: tu przynajmniej dobrze się żyje. Ale 
czekajcie-no, Krzysztofie, czy nie mówił z wami ktokolwiek o grubym jegomości Vautrin?

— I owszem. Przed kilku dniami spotkał mię na ulicy jakiś pan i zapytał: Czy to nie u was 
mieszKa gruby jegomość, który czerni sobie faworyty? A jam odpowiedział : Kie, proszę 
pana, on nie czerni faworytów. Gdzie-by też taki wesoły człowiek miał czas potemu? Otóż 
powtórzyłem wszystko co do joty panu Vautrin'owi, a ten mi na to : Dobrześ zrobił, mój 
chłopcze! Odpowiadaj zawsze tak samo. Bardzo to nieprzyjemnie, gdy ludzie poznają nasze 
słabości. To może przeszkodzić zawarciu małżeństwa.

— Otóż-to ! i mnie na rynku chciano wyciągnąć na słówko, żeby się dowiedzieć, czy nie 
widziałam kiedy, jak Vautrin odmieniał koszulę. Oto komedya! Masz tobie — zawołała nagle 
— na Val-de-Grâce bije trzy kwadranse na dziewiątą, a nikt nie myśli ruszyć się z łóżka.

— Zachcieliście! przecie wszyscy powychodzili. Pani Couture poszła o ósmej ze swą panną 
spożyć Pana Boga w Saint-Etienne. Ojciec Goriot wyszedł z jakimś pakietem. Student 
powróci z lekcyj dopiero o dziesiątej. Zamiatałem właśnie schody, gdy wszyscy wychodzili. 
Ojciec Goriot trącił mię tém, co niósł w ręku, a było-to coś twardego jak żelazo. Jednak to 
ciekawość, czém się ten nieborak zajmuje? Musi zawsze tańczyć, jak mu inni każą, pomimo-
to najpoczciwszy jest ze wszystkich i więcej wart od innych. Niewiele się u niego pożywić 
można, ale za to owe panie, do których mię czasami posyła, postrojone są jak lalki i nie żałują 
dać człowiekowi na piwo.

— Jakieżto? Te, które nazywa córkami? Jest ich, zdaie się, cały tuzin. 
 
— Ja ci tam nie byłem u innych, tylko u tych dwóch, które tutaj przychodzą.

— Słyszę, że już pani zaczyna się ruszać; to dopiero zacznie sodomę wyprawiać; trzeba iść co 
prędzej. Pilnujcie mleka, Krzysztofie, żeby się tu kot nie zawinął.


35

Sylwia poszła do pokoju swéj pani.


— Co to ma znaczyć, Sylwio, biło już trzy kwadranse na dziewiątą a ja z waszej łaski spałam 
jak bobak. Nic podobnego jeszcze nie bywało.

— To, proszę pani, z powodu mgły dzisiejszej, którą choć nożem krajać, tak jest gęsta.

— Ale cóż będzie ze śniadaniem?

— Ba, wszyscy nasi lokatorowie mieli, chyba dyabła za skórą, bo wszyscy zemknęli równo z 
brzaskiem. Śniadanie więc może być dziś o dziesiątej. Michonnette i Poireau ani myśleli 
jeszcze wstawać. Tylko oni oboje są w domu i śpią jak prawdziwe bałwany.

— Ależ, Sylwio, mówisz o obojgu razem, jak gdyby...

— Jak gdyby co ? — zapytała Sylwia, wybuchając głupim śmiechem. — Przecie oboje jakby 
dobrani do pary.

— Jednak to coś dziwnego, Sylwio, jakim sposobem pan Vautrin wrócił dziś w nocy do 
domu, kiedy Krzysztof pozasuwał przedtem rygle ?

— Wcale nie, proszę pani, Krzysztof posłyszał, że pan Vautrin wraca i zszedł na dół, żeby mu 
otworzyć drzwi. A pani się zdało, że...

— Podaj mi kaftanik i ruszaj spiesznie zająć się śniadaniem. Przybierz kartoflami pozostałą 
baraninę i podaj gruszki gotowane, tylko te, co kosztują po dwa liardy sztuka.

Niebawem pani Vauquer zeszła na dół i spostrzegła na wstępie kota, który rzucił łapką talerz 
pokrywający garnuszek z mlekiem i raczył się z największym pośpiechem.

— Mistigris! — krzyknęła wdowa. Kot zemknął, lecz po chwili powrócił, łaszcząc się do 
pani.

— Tak, tak, przymilaj się, stary łotrze. Sylwio, Sylwio !

— Co pani każe ?

— Zobacz-no, co kot zrobił !

— To wina tego bydlaka Krzysztofa, któremu poleciłam nakryć do stołu. Gdzie on się 
podział? Niech się pani tylko nie troszczy, to będzie porcya ojca Goriot. Doleję trochę wody, 
a on się na tém nie pozna, bo nie zważa na nic, nawet na to, co je.

— A ten Chińczyk gdzie poszedł ? — zapytała pani Vauquer, rozstawiając talerze.

— Kto to może wiedzieć? Ten człowiek zajmuje się dyablemi sprawkami.

— Zanadto-m się przespała — mówiła dalej pani Vauquer.

— Ale zato świeża pani jak róża...

W téj chwili ozwał się dzwonek i pan Vautrin wszedł do salonu, śpiewając grubym głosem:


36

Długo błądziłem po szerokim świecie 
I teraz jeszcze aż wspomnieć miło...

— Ach, ach, dzień dobry, mamo Vauquer — zawołał, zbliżając się ku gospodyni i ujmując ją 
czule w ramiona.

— No, no, przestań pan! 
 
— Przestań zuchwalcze, powiedz pani. Proszę, powiedz pani: zuchwalcze. Zechciej pani 
powiedzieć... Proszę pozwolić, pomogę pani nakryć do stołu. Cóż, grzeczny jestem, wszak 
prawda?

Jak-em się kochał w blondynce, brunecie 
Zalecał, wzdychał...

— Widziałem przed chwilą rzecz dziwną.
. . . jak się zdarzyło.

— Cóż takiego ? — zapytała wdowa.

- Ojciec Goriot był o wpół do dziewiątej na ulicy Dauphine u złotnika, który kupuje stare 
srebra i galony. Sprzedał mu jakiś sprzęt stołowy ze srebra wyzłacanego, ale tak nielitościwie 
zmiażdżony, że trudno uwierzyć, aby tego mógł dokonać człowiek nie fachowy.

— Czy być może ?

— Nie inaczej. Wracałem do domu, odprowadziwszy jednego z mych przyjaciół, który 
odjechał dyliżansem królewskiego pocztowego zarządu. Spostrzegłszy ojca Goriot 
przystanąłem, żeby zobaczyć, co to będzie, i byłem świadkiem zabawnej historyi. 
Powróciwszy do naszej dzielnicy, szedł ulicą des Gres aż wstąpił do domu lichwiarza 
Gobsecka. Trzeba wiedzieć, że ten Gobseck, to porządny łotr, który bez żadnego wahania 
robiłby tabliczki do domina z kości swego ojca, jakiś Żyd, Arab, Grek czy Cygan, którego 
niełatwo byłoby okraść, bo umieszcza swoje dukaty w banku.

— To jednak dziwna, co też ten Goriot robi?

— Nic nie robi a przeciwnie przerabia to, co ma. To głupi niedołęga, co wszystko stracił 
przez miłość dla kobiet, które...

— Oto i on — rzekła Sylwia.

— Krzysztofie — zawołał ojciec Goriot — pójdź ze mną na górę. Krzysztof poszedł i 
powrócił za chwilę.

— Dokąd idziesz? — zapytała go pani Vauquer.

— Posyła mię ojciec Goriot.


— A to co ? — zawołał Vautrin, wyrywając Krzysztofowi list zaadresowany do hrabiny 
Anastazyi de Restaud. — Dokąd-że idziesz? — zapytał, oddając list Krzysztofowi.


37

— Na ulicę du Helder. Mam rozkaz oddać to do własnych rąk pani hrabiny.

— Cóż tam być może wewnątrz? — rzekł Vautrin, przeglądając list przed światłem — czy 
nie bilet bankowy? Ale nie — mówił dalej, rozwierając z lekka róg koperty. — To kwit ! — 
zawołał. — Daj go katu! ten stary frant umie się zalecać. Idź, stary marudo — dodał, kładąc 
swą dłoń szeroką na głowie Krzysztofa i okręcając go w kółko jak pionek — nie pożałują dać 
ci na piwo.

Stół był już nakryty, Sylwia gotowała mleko. Pani Vauquer roznieciła ogień z pomocą 
Vautrin'a, który nie przestawał nucić :

Długo błądziłem po szerokim świecie 
I teraz jeszcze aż wspomnieć miło...

Wszystko już było gotowe, gdy pani Couture weszła w towarzystwie panny Taillefer.

— Zkądżeście to tak rano, moje piękne panie? — spytała pani Vauquer, zwracając się do 
wchodzących.

— Byłyśmy w Saint-Etienne-du-Mont u spowiedzi; przecie mamy dziś być u pana Taillefer. 
Biedna moja mała drży jak listek, — mówiła pani Couture, siadając koło pieca i wygrzewając 
przed ogniem trzewiki, które zaczęły parować pod wpływem ciepła.

— Ogrzej się, Wiktoryno, rzekła pani Vauquer.


— Bardzo to pięknie, że się pani modli do Boga, by raczył zmiękczyć serce jéj ojca — rzekł 
Vautrin, podając krzesło sierocie — ale sama modlitwa tu nie wystarcza. Potrzeba pani 
przyjaciela, któryby potrafił przemówić stosownie do tego starego bydlaka. Powiadają 
przecie, że dziki ten człowiek ma trzy miliony kapitału, a pani nie daje żadnego posagu. W 
naszych czasach najpiękniejsza panna potrzebuje posagu.

— Biedne dziecię! — rzekła pani Vauquer. — Wiesz co, moja rybko, ten potwór, którego 
nazywasz ojcem, ściąga dobrowolne nieszczęście na swą głowę.
Na te słowa oczy Wiktoryny zaszły łzami, a pani Couture dała znak wdowie, by nie mówiła 
dalej.

— Gdybyśmy tylko mogły zobaczyć go i wręczyć mu ostatni list jego żony — rzekła wdowa 
po wojskowym komisarzu. — Nigdy nie odważyłam się przesłać go pocztą. Taillefer zna 
moje pismo...


— O kobiety niewinne, nieszczęśliwe i prześladowane! — zawołał Vautrin - więc tak to 
rzeczy stoją? Za kilka dni ja się wmieszam w wasze sprawy i wszystko pójdzie jak z płatka.

— O, panie — zawołała Wiktoryna, a oczy jéj zamglone i palące zarazem spoczęły na 
Vautrin'ie którego spojrzenie dziewczęcia


38 

nie wzruszyło wcale — jeżeli pan znajdziesz sposób zbliżenia się do mego ojca, to powiedz 
mu, że jego przywiązanie i dobra sława méj matki droższe mi są nad wszystkie skarby świata. 
Będę się modliła za pana, jeżeli pan potrafisz złagodzić jego surowość. Możesz pan być 
pewien wdzięczności.

— <cyt>Długo błądziłem po szerokim świecie</cyt> — zaśpiewał Vautrin głosem pełnym 
ironii.

W téj chwili Goriot, panna Michonueau i Poiret weszli do pokoju, zwabieni prawdopodobnie 
zapachem masła, na którym Sylwia podsmażała kawałki baraniny. Wszyscy obecni zajęli 
swoje miejsca, życząc sobie dnia dobrego; w téj chwili właśnie wybiła dziesiąta a na ulicy 
dały się słyszeć kroki studenta.

— Ot i dobrze, panie Eugieniuszu — rzekła Sylwia — dziś pan zje śniadanie razem ze 
wszystkiemi.

Student ukłonił się zgromadzonym i zajął miejsce obok ojca Goriot.

— Miałem dziś szczególną przygodę — wyrzekł, biorąc ogromną porcją, baraniny i spory 
kawał chleba, który pani Vauquer zmierzyła kilkakrotnie okiem.

— Przygodę! — zawołał Poiret.

— Cóż ztąd? czy cię to zadziwia, stara szlafmyco? — rzekł Vautrin do Poiret'a. — Takim 
ludziom jak pan Eugieniusz nie trudno o przygodę.
Panna Taillefer rzuciła nieśmiałe spojrzenie na młodego studenta.

— Opowiedz nam pan, co to była za przygoda — prosiła pani Vauquer.

— Wczoraj byłem na balu u mojej kuzynki, wice-hrabiny de Beauséant, która posiada dom 
wspaniały i przepyszne salony obite materyą jedwabną. Bal był świetny i bawiłem się jak 
król...

— Ik — wtrącił Vautrin, przerywając studentowi.

— Co to ma znaczyć, panie? — zawołał Eugieniusz z żywością.

— Powiedziałem ik, bo królik bawi się lepiej niż król.

— Wielka prawda; wolałbym być tą ptaszyną swobodna niż królem, ponieważ... potwierdził 
zgadzający się na wszystko Poiret.

— Jedném słowem — przerwał student, nie dając mu dokończyć — tańczyłem z 
najśliczniejszą kobietą, z pewna zachwycającą hrabiną, nad którą nic piękniejszego w życiu 
nie widziałem. Miała we włosach kwiaty brzoskwiniowe, u boku prześliczny bukiet żywych 
kwiatów, które rozlewały dokoła woń cudowną; ale ba! trzeba było ją widzieć, bo któż zdoła 
opisać kobietę ożywioną wirem tańca. Otóż wystawcie sobie państwo, że dziś o dziewiątej 
rano spotka-


39

łem tę boską hrabinę, gdy szła ulicą des Gres. Ach, jak mi serce biło! zdawało mi się...

— Że ona tu zmierza — rzekł Vautrin, rzucając na studenta głębokie wejrzenie. — A ona szła 
pewnie do papy Gobsecka, znanego lichwiarza. Jeżeli będziesz pan kiedy badał serca kobiet 
paryzkich, to bądź pewien, że lichwiarza znajdziesz zawsze przed kochankiem. Pańska 
hrabina nazywa się Anastazya de Restaud i mieszka przy ulicy du Helder.
Na to imię student wpatrzył się w Vautrin'a. Ojciec Goriot podniósł nagle głowę i ku 
ogólnemu zdziwieniu zmierzył obu mówiących wzrokiem jasnym i pełnym niepokoju.

— Pewnie Krzysztof się spóźni i ona sama tam poszła! — zawołał Goriot z boleścią.

— Cóż, czy nie zgadłem? — zapytał Vautrin, pochylając się do ucha pani Vauquer.

— Panie Vautrin — zawołał Eugieniusz — kto u licha mógł powiedzieć panu jéj imię?

— Ach, ach! otóż to — odparł Vautrin. — Przecie i ojciec Goriot wiedział je dobrze, 
dlaczegóż-bym ja nie miał wiedzieć?

— Panie Goriot ! — zawołał student.

— Co ? — spytał biedny stary. — Więc ona była wczoraj bardzo piękna?

— Kto taki?

— Pani de Restaud.

— Patrz pan, jak staremu nieborakowi oczy się zapalają — rzekła pani Vauquer do Vautrin'a.

— Czyżby on ją utrzymywał? — szepnęła panna Michonneau do studenta.

— O, tak, była wściekle piękna! — odparł Eugieniusz, w którego ojciec Goriot chciwie się 
wpatrywał. Gdyby nie było pani de Beau-séant, moja boska hrabina byłaby królową balu. 
Młodzież ją tylko jedne widziała ; byłem dwunasty na liście tancerzy, gdyż nie opuściła ani 
jednego kontredansa. Inne panie wściekały się, patrząc na to. Jeżeli kto był szczęśliwy 
wczoraj, to pewnie ona. Słusznie powiadają, że nic piękniejszego, jak statek z rozwiniętemi 
żaglami, koń w galopie i kobieta w tańcu.
— Wczoraj na najwyższym szczeblu, u księżnej — rzekł Vautrin — dziś na dole drabiny, u 
lichwiarza ; takie-to Paryżanki. Gotowe się sprzedać, gdy mężowie nie mogą wystarczyć na 
ich szalone zbytki. Gdy nie umieją się sprzedać, to radeby rozedrzeć łono własnej matki, byle 
znaleźć to, co pozwala im błyszczeć. Na wszystko są gotowe. Znane to, znane !

Gdy student mówił, twarz ojca Goriot jaśniała, jak słońce w dzień


40

pogodny, lecz okrutna uwaga Vautrin'a powlekła ją znowu chmurą smutku.

— Ależ, panie — rzekła pani Vauquer — gdzież pańska przygoda? czyś pan mówił z 
hrabiną? Możeś pan ją zapytał, czy nie chciałaby uczyć się prawa?

— Ona mnie nie widziała — odparł Eugieniusz. — Ale czyż to nie dosyć spotkać na ulicy des 
Gres, o dziewiątej rano, najpiękniejszą z kobiet paryzkich, która wróciła z balu przynajmniej 
o drugiej po północy? Tylko w Paryżu mogą dziać się podobne rzeczy.

— Ale, ba! dzieje się wiele dziwniejszych rzeczy — zawołał Vautrin.

Panna Taillefer przez pół tylko słyszała, o czém mówiono, gdyż cała zajęta była próbą, którą 
dziś miała przedsięwziąć. Pani Couture dała jej znak, że czas już iść się ubierać. W ślad za 
obiema paniami wyszedł i ojciec Goriot.

— A co, czyście państwo widzieli? — zapytała pani Vauquer, zwracając się do Vautrin'a i 
innych stołowników. — Rzecz oczywista, że on się dla tych kobiet zrujnował.

— Nikt mi nigdy nie wmówi — zawołał student — że piękna hrabina de Restaud może 
należeć do ojca Goriot.

— Ależ my nie staramy się bynajmniej przekonać pana — przerwał Vautrin. — Jesteś pan 
zamłody, żeby dobrze znać Paryż, później się pan dowiesz, że są tu pewne osobistości, które 
my nazywamy: hommes a passions...
Przy tych słowach panna Michonneau spojrzała na Vautrin'a wzrokiem pojętnym jak rumak 
wojskowy, który usłyszy dźwięk trąbki.

— Ach, ach? — zawołał Vautrin, zatrzymując się i mierząc ją głębokiem wejrzeniem — 
alboż to i my nie mieliśmy drobnych namiętności...

Stara panna spuściła oczy, jak zakonnica na widok posągów.

— Otóż tacy ludzie jak się czego uczepia, to nic nie zdoła ich odwieść od powziętej myśli. 
Pragną tylko pewnej wody czerpanej z pewnego źródła, jakkolwiek często woda ta bywa 
zepsuta a pragną się napić za jakąbądź cenę, choćby przyszło sprzedać żonę i dzieci lub 
zapisać czartu duszę. Dla jednych owém źródłem upragnionem bywa gra, giełda, muzyka, 
zbiór obrazów lub owadów; dla innych może to być kobieta, która umie przyrządzać ulubione 
ich przysmaki. Ci ostatni nie dbają o żadną inną kobietę na świecie, cenią tylko tę, która umie 
pochlebiać ich słabostkom. Bywa często, że owa kobieta nie kocha ich wcale, obchodzi się z 
niemi bez ceremonii i drogo każe płacić za drobne okruchy przyjemności; a jednak dziwacy 
nie zrażają się wcale i radziby zastawić ostatnią kołdrę


41

w lombardzie, byle dukat ostatni oddać wybranej kobiecie. Ojciec Goriot należy właśnie do 
takich ludzi. Hrabina eksploatuje go, korzystając z jego dyskrecyi. Taki-to świat wyższy! 
Nieszczęśliwy nieborak o niéj tylko myśli. Po-za sferą swéj namiętności staje się, jak 
widzicie, dzikiem zwierzęciem, ale dość najlżejszej wzmianki o tem, co go obchodzi, by 
twarz jego zajaśniała jak brylant. Nie trudno wyjaśnić tę ostatnią tajemnicę. Dziś rano odniósł 
sam swe srebro złocone do przetopienia, a później widziałem go, jak wchodził do papy 
Gobseck na ulicy des Gres. Proszę tylko uważać. Po powrocie posłał do hrabiny tego głupca 
Krzysztofa, co pokazał nam adres listu, w którym znajdował się kwit. Musiała być pilna 
potrzeba, skoro sama hrabina szła do starego lichwiarza, Ojciec Geriot zapłacił za nią 
uprzejmie. Nie trzeba być zbyt mądrym, żeby rzecz całą pojąć dokładnie. Otóż możesz się 
pan przekonać, młody mój studencie, że pańska hrabina śmiała się wczoraj, tańczyła, 
przymiłała się, powiewała brzoskwiniowemi kwiatami i unosiła z wdziękiem suknię, a 
pomimo to była, jak to mówią, między młotem i kowadłem, myśląc o swoich 
zaprotestowanych wekslach lub o wekslach swego kochanka.

— Obudzasz pan we mnie wściekłą chęć zbadania prawdy. Idę jutro do pani de Restaud! — 
zawołał Eugieniusz.

— Tak jest — potwierdził Poiret — trzeba być jutro u pani de Restaud.

— Bardzo być może, że znajdziesz tam pan poczciwego Goriota, który pójdzie upomnieć się 
o zapłatę za swą uprzejmość.


— Ależ — powiedział Eugieniusz z wyrazem wstrętu — w takim razie wasz Paryż jest 
kałużą.

— I to dziwną kałużą — odparł Vautrin. — Ci, których powozy grzęzną w błocie, nazywają 
się uczciwemi ludźmi; ci, którzy brną przez nie piechotą, noszą miano łotrów. Komuś 
przyszła nieszczęściem pokusa skraść jakąś bagatelę, i oto wszyscy zatrzymują się przed 
Trybunałem Sprawiedliwości, by patrzeć nań jak na dziwowisko. Inny ukradł milion i 
uchodzi w salonach za wzór cnoty. A żandarmerya i sprawiedliwość pobierają trzydzieści 
milionów za utrzymanie moralności. Doskonale !

— Jakto — zawołała pani Vauquer — czyżby Goriot dał przetopić swój serwis pozłacany?

— Czy nie było tam między innemi pokrywki z dwiema synogarlicami? — zapytał 
Eugieniusz. 

— A tak właśnie.

— Stary musiał cenić bardzo ten serwis, gdyż zapłakał, zgniótłszy kubek i półmisek. 
Widziałem to przypadkiem — rzekł Eugieniusz.


42

— Cenił go jak własne życie — odrzekła wdowa.

— Patrzcie-no państwo, jak ten nieborak namiętny — wykrzyknął Vautrin. — Widocznie 
kobieta owa umie pogłaskać go po sercu.

Student udał się do swego pokoju a Vautrin wyszedł na miasto. W kilka chwil później pani 
Couture i Wiktoryna wsiadły do dorożki, którą im Sylwia sprowadziła. Poiret podał ramię 
pannie Michonneau i oboje udali się do Ogrodu Botanicznego, by przepędzić na przechadzce 
dwie swobodne godziny.

— A co? toć wyglądają bez mała jak para małżonków — rzekła Sylwia. — Dotychczas nigdy 
jeszcze nie wychodzili razem. Oboje są tak zasuszeni, że potrąciwszy się wzajemnie mogą 
skrzesać ognia jak krzesiwo.

— A panna Michonneau winna strzedz swego szala, by się nie zajął jak hubka — dodała pani 
Vauquer ze śmiechem.

O czwartej wieczorem Goriot wszedł do pokoju i spostrzegł przy świetle dwóch lamp 
kopcących, że oczy Wiktoryny były zaczerwienione od płaczu. Pani Vauquer słuchała 
opowiadania o niefortunnej wyprawie do pana Taillefer. Znudzony odwiedzinami córki i pani 
Couture, ojciec Wiktoryny postanowił rozmówić się z niemi i kazał dopuścić je do siebie.

— Moja droga pani — ciągnęła dalej pani Couture, zwracając się do pani Vauquer — proszę 
sobie wyobrazić, że Wiktoryna stała cały czas, a on nie zachęcił jéj ani jedném słowem, by 
usiadła. Mnie zaś powiedział z zimną krwią, bez najmniejszego gniewu, że przychodzimy 
nadaremnie i powinnyśmy oszczędzić sobie nadal tego trudu, gdyż panna może pogorszyć 
tylko swą sprawę, gdy będzie zbyt natręna (a toć bywamy tylko raz do roku u tego potwora, 
który nie nazwał nawet Wiktoryny swą córką!) Powiedział dalej, że Wiktorynie nic się nie 
należy, gdyż matka jéj nie miała wcale posagu i dodał jeszcze tyle słów okrutnych, aż moja 
biedaczka we łzy się rozlała ; ale później upadła mu do nóg i powiedziała z odwagą, że chodzi 
jéj tylko o matkę, że sama bez szemrania ulegnie jego woli, byle tylko zechciał przeczytać 
testament nieszczęśliwej nieboszczki. Podała mu list, mówiąc przytém rzeczy dziwnie piękne 
i rzewne. Me wiem, zkąd się jéj zebrało na podobne wyrazy, chyba Bóg je zesłał; dziewczę 
bowiem było tak natchnione, że nawet ja, ja sama płakałam jak głupia, słuchając jéj mowy. A 
wiesz pani, co robił ten przerażający człowiek? Obcinał sobie paznogcie, poczém wziął list 
zroszony łzami biednej pani Taillefer i rzucił go w ogień, mówiąc: O tak, to dobrze ! Chciał 
podnieść córkę, lecz cofnął wnet ręce, gdy spostrzegł, że biedaczka chce je ucałować. Czyż-to 
nie łotrostwo? A synalo, bałwan, nie przywitał się nawet z siostrą, wchodząc do pokoju.


43

— Cóż-to za potwory! — zawołał ojciec Goriot.

— A potem — ciągnęła dalej pani Couture, nie zważając na wykrzyk poczciwca — ojciec i 
syn pożegnali mię i odeszli, wymawiając się ważnemi sprawami. Oto i całe nasze 
odwiedziny. Ale widział przynajmniej swą córkę. Nie wiem, jak można się jéj wypierać, gdyż 
podobna do niego, jak dwie krople wody.


Wszyscy stołownicy i mieszkańcy gospody zgromadzili się zwolna, życząc sobie dnia 
dobrego i zamieniając nic nieznaczące wyrazy, które w pewnych kółkach paryzkich uchodzą 
za dowcip błyskotliwy, choć same przez się bywają bezmyślne, a całe znaczenie nadaje im 
giest i sposób, w jaki się wymawiają. Ten rodzaj żargonu zmienia się nieustannie, odnawiając 
się przynajmniej co miesiąc kosztem jakiegoś nowego żartu. Byle co nadaje się do 
podtrzymania takiej gry dowcipu, zarówno wypadek polityczny, jak i proces sądowy, 
piosenka uliczna lub farsa jakiego aktora; gdyż gra cała zależy na tém, by chwytać myśli i 
wyrazy i, niby wolanta, napowrót je odrzucać. W nowszych czasach wynaleziono świeżo 
dyoramę, wywołującą silniejsze złudzenie optyczne niż panorama; w skutek tego w 
niektórych malarniach przyjął się zabawny zwyczaj dodawania końcówki rama do wielu 
wyrazów. Pewien młody malarz uczęszczający do gospody Vauquer, zaprowadził między 
mieszkańcami zwyczaj dodawania téj końcówki do wyrazów.

— Pannnie Poiret, jakże tam pańskie zdrowieczkorama? — zapytał urzędnik z Muzeum, i nie 
czekając odpowiedzi zwrócił się do pani Couture i Wiktoryny. — Zdaje się — rzekł — że 
panie mają jakieś zmartwienie.

— Czy będziemy dziś ob-jadowali? — zawołał jeden ze studentów medycyny, przyjaciel 
Rastignac'a, imieniem Horacy Bianchon — moje żołądeczko opadło usque ad talones.

— Dziś wściekle zimnowrama — rzekł Vautrin. — Proszę się pofatygować, ojcze Goriot. 
Cóż u licha, pańska noga zakrywa cały otwór pieca.

— Znakomity panie Vautrin — rzekł Bianchon — dlaczego mówisz pan zimnowrama ? To 
omyłka, należy mówić zimnorama.

— Nie — zawołał urzędnik z Muzeum — mówi się zimnowrama na zasadzie, że mówi się : 
zimno w nogi.

— Ach ! ach !

— Oto i jego excelencya markiz de Rastignac, doktor prawa — lewego - zawołał Bianchon, 
schwyciwszy Eugieniusza za szyję i dusząc go w uścisku. 

— Oho, są już i inni, oho !

Panna Michonneau weszła zwolna, pozdrawiając obecnych milczącym ukłonem i usiadła 
obok trzech kobiet.


44 

— Ta stara sowa nabawia mię zawsze dreszczów — szepnął Bianchon do Vautrin'a, 
wskazując na pannę Michonneau. — Trzeba wiedzieć, że ja studyuję system Galla i widzę na 
jej głowie Judaszowe wypukłości.

— Czyś pan ją znał przedtem? — zapytał Vautrin.

— Któż jéj nie spotykał ! — odparł Bianchon. — Słowo daję, ta wybladła stara panna 
przypomina mi owe długie robaki, co zdolne są stoczyć najgrubszą belkę.

— Tak-to bywa, młodzieńcze — rzekł czterdziestoletni mężczyzna, głaszcząc faworyty :

Więc róża, żyła tyle, ile żyją róże, 
Poranek jeden tylko.

— Ach, ach ! oto i wyborna zuporama — zawołał Poiret, na widok Krzysztofa wnoszącego 
rosół z wielką powagą.
Młodzież wybuchnęła śmiechem.

— Przepraszam — zawołała pani Vauquer — no to kapuśniak.

— Poiret pobity!

— Poirrrrette pobity!

— Proszę zapisać dwa punkty wygrane mamie Vauquer — rzekł Vautrin.

— Czy kto zauważył, jaką mgłę mieliśmy dzisiaj rano ? — zapytał urzędnik.

— Była-to — rzekł Bianchon — mgła wściekła i bezprzykładna, mgła ponura, melancholijna, 
zielona, dusząca, mgła Goriotowska.

— Goriorama — rzekł malarz — gdyż zupełnie zasłaniała światło.
— Hej, milordzie Gâôriotte, jesteśmy mówiący o was.

Ojciec Goriot siedział na końcu stołu przy drzwiach, przez które wnoszono jedzenie; 
zawołany, podniósł głowę, nie przestając wąchać kawałka chleba wyjętego z pod serwety 
było-to stare przyzwyczajenie z czasów kupieckieh, którego się jeszcze nie pozbył.

— Cóż-to takiego ? — zabrzmiał cierpko głos pani Vauquer, zagłuszając głośną rozmowę 
oraz brzęk łyżek i talerzy — czy się panu chleb nie podoba?

— Przeciwnie, pani — odparł — to chleb z najprzedniejszej etampskiéj mąki.

— Po czém to pan poznaje? — zagadnął Eugieniusz.

— Po białości, po smaku.

— Chybaś pan nosem smakował, bo widziałam, jakeś wąchał kawałek chleba — rzekła pani 
Vauquer. — Stajesz się pan coraz oszczędniejszym i z czasem dojdziesz chyba do tego, że 
wdychanie wyziewów kuchennych będzie dla pana dostateczném pożywieniem.


45

— Wtedy zastrzeż pan sobie własność wynalazku, a dorobisz się pięknego majątku — 
zawołał urzędnik z Muzeum.

— Dajcież państwo pokój! — rzekł malarz — ojciec Goriot chciał tylko dowieść swym 
postępkiem, że był w rzeczy samej fabrykantem makaronu.

— Jak widać, z pańskiego nosa mogłaby być retorta — rzekł znów urzędnik z Muzeum.

— Co? — podchwycił Bianchon — re...

— Re-zeda.

— Re-flektor.

— Re-zerwa.

— Re-duta.

— Re-netka.

— Re-zydent.

— Re-nifer.

— Re-torama.

Osiem odpowiedzi posypało się niby grad kul ze wszystkich stron sali. Wrażenie było tém 
śmieszniejsze, że ojciec Goriot spoglądał po zgromadzonych z głupowatą miną człowieka, 
który usiłuje zrozumieć cudzoziemską mowę.

— Re? — powtórzył pytająco, zwracając się do siedzącego obok Vautrin'a.

— Re-umatyzm, mój starowino ! — zawołał Vautrin, uderzając Goriot'a po głowie i 
wtłaczając mu kapelusz aż na oczy.

Biedny staruszek tak osłupiał po tym napadzie niespodziewanym, że przez kilka minut 
siedział nieruchomy. Krzysztof sądził, że pan Goriot nie je już zupy i zabrał mu talerz ; lecz 
nieborak nie spostrzegł tego i poprawiwszy kapelusz, opuścił łyżkę na stół w mniemaniu, że 
talerz znajduje się na swojém miejscu.
Wszyscy obecni parsknęli śmiechem.

— Mój panie — zawołał starzec — jesteś pan kiepskim trefnisiem ! Nadal radzę mu 
powstrzymywać się od podobnych sztuczek, bo...

— Bo co, tatusiu? — przerwał Vautrin.

— Bo kiedyś zapłacisz mi pan za to sowicie...

— W piekle, nieprawdaż ? — rzekł malarz — w tym ciemnym kąciku, gdzie się stawia 
niegrzeczne dzieci.

— Pani nic nie je — rzekł Vautrin do Wiktoryny. — Zapewne ojczulek okazał się 
nieprzystępnym?

— To okropny człowiek — zawołała pani Couture.

— Wartoby nauczyć go rozumu — rzekł Vautrin.

— Pani mogłaby wytoczyć proces o artykuły żywności, gdyż wcale nie je — odezwał się 
Eugieniusz, który siedział niedaleko od


46

Bianchon'a. - Ach, proszę-no spojrzeć, jak ojciec Goriot wpatruje sie w pannę Wiktorynę.

Stary zapomniał o jedzeniu i nie spuszczał oczu z twarzy dziewczęcia, napiętnowanej boleścią 
prawdziwą, boleścią dziecka odtrąconego, które pomimo to nie przestało kochać swego ojca.

— Mój drogi — szepnął Eugieniusz — źleśmy osądzili ojca Goriot. To nie jest ani głupiec, 
ani człowiek bez czucia. Spróbuj-no zastosować do niego system Galla i wtedy powiedz mi 
swe zdanie. Dzisiejszej nocy sam byłem świadkiem, jak starzec ten gniótł półmisek srebrny i 
to z największą łatwością: rzekłbyś, że miał w ręku wosk a nie metal; w obecnej zaś chwili 
twarz jego zdradza uczucie niezwykłe. Mnie się zdaje, iż życie Goriot'a zbyt jest tajemnicze, 
by nie zasługiwało na głębsze zbadanie. Tak, Bianchon, nie śmiej się, bo ja nie żartuję wcale.

— Nie przeczę — rzekł Bianchon — że dla medyka człowiek ten jest ciekawym okazem. 
Jeżeli się zgodzi, gotowem sam dokonać na nim sekcyi.

— Lepiej pomacaj mu głowę.

— A, dziękuję! kto wié, czy jego głupota nie jest zaraźliwa? 

Nazajutrz, około trzeciej po południu, Rastignac ubrany bardzo wykwintnie poszedł do pani 
de Restaud. W drodze oddał się cały owéj nadziei lekkomyślnej, która tysiącem wzruszeń 
barwi młocie życie. Młodzież nie rachuje przeszkód i niebezpieczeństw; gra bujnej wyobraźni 
idealizuje życie w ich oczach i widzą przed sobą same powodzenia; zburzenie planów, które 
utworzyła żądza wybujała pogrąża ich w smutku, niekiedy nawet czyni nieszczęśliwemi ; 
gdyby byli odważniejsi i mniej nieświadomi, to budowa społeczna nie mogłaby się przy nich 
ostać. Eugieniusz wystrzegał się jak mógł, żeby się nie zabłocić, a obok tego układał w myśli, 
co powie pani de Restaud, przysposabiał zapas dowcipu, wymyślał odpowiedzi stosowne do 
przypuszczalnej rozmowy, przygotowywał słówka dowcipne, zdania a la Talleyrand i 
przypuszczał tysiączne okoliczności mogące mu ułatwić wynurzenie uczuć, na którem opierał 
całą swą przyszłość. I biedny student zabłocił się tak okrutnie, że w Palais Royal musiał kazać 
oczyścić sobie buty i spodnie. <cyt>Gdybym był bogaty, rzekł do siebie rozmieniając stu-
soldową monetę, w którą się zaopatrzył na wszelki wypadek, byłbym pojechał powozem i 
mógłbym rozmyślać swobodnie</cyt>. Dostawszy się wreszcie na ulicę du Helder, zapytał o 
hrabinę de Eestaud i spotkał pogardliwe wejrzenie służących, którzy domyślili się, że młody 
człowiek przyszedł piechotą, gdyż nie słyszeli turkotu przed bramą. Eugieniusz zniósł to 
wejrzenie z chłodną wściekłością człowieka, pewnego, że kiedyś zwycięży los przeciwny; 
niemniej jednak zabolało go ono dotkliwie,


47

gdyż wchodząc na podwórze sam przekonał się o swej niższości, na widok pięknego rumaka, 
który się tam niecierpliwił w bogatym zaprzęgu. Kabryolet, nie mniej piękny od rumaka, 
świadczył o zbytkowném i swobodném życiu właściciela, który mógł prawdopodobnie 
kosztować wszystkich rozkoszy paryskich. Dosyć było téj jednej okoliczności, by zupełnie 
zepsuć studentowi humor. Wszystkie skrytki jego mózgu, które naładował dowcipem, 
zamknęły się naraz i Eugieniusz stał się zupełnie głupim. Stanął na jednej nodze przed oknem 
przedpokojowém, oparł łokieć o zasuwkę i patrzył machinalnie na dziedziniec, czekając 
odpowiedzi hrabiny, której lokaj poszedł zameldować odwiedzających. Czas wydawał mu się 
nieznośnie długim, i byłby wyszedł niezawodnie, gdyby nie posiadał téj uporczywości 
właściwej południowcom, która może działać cuda, jeżeli jest skierowana na drogę właściwą.

— Pani jest bardzo zajęta w swoim buduarze — rzekł kamerdyner — nie odpowiedziała mi 
wcale; ale może pan zechce przejść do salonu, tam czeka już ktoś inny.

Zastanawiając się nad władzą potężną tych ludzi, którzy jedném słowem obwiniają i sądzą 
swych panów, Eugieniusz zbliżył się do drzwi, przez które wychodził kamerdyner. Otworzył 
je niedbale, chcąc zapewne pokazać nadętym lokajom, że zna dobrze wewnętrzny rozkład 
mieszkania; ale wpadł nierozważnie do jakiegoś pokoju, w którym znajdowało się pełno 
lamp, bufetów i przyrząd służący do nagrzewania serwet po kąpieli ; dalej widaé było 
kurytarz ciemny i schodki ukryte. Stłumiony śmiech, który posłyszał w przedpokoju, zbił go 
do reszty z tropu.

— Proszę pana, tędy się idzie do salonu — rzekł kamerdyner z ową fałszywą uniżonością, 
która zdaje się być tylko nową obelgą.

Eugieniusz zawrócił się z takim pośpiechem, że zawadził o wannę; szczęściem jednak zdążył 
zatrzymać wymykający się z rąk kapelusz, W téj saméj chwili drzwi jakieś otworzyły się w 
głębi kurytarza oświeconego małą lampką i Eugieniusz posłyszał głos hrabiny i ojca Goriot, 
poczém rozległ się odgłos pocałunku. Kamerdyner przeprowadził Eugieniusza przez pokój 
jadalny do pierwszego salonu, gdzie student nasz przystanął przed oknem wychodzącem na 
podwórze. Pragnął przekonać się, czy spotkany tu ojciec Goriot był rzeczywiście owym 
znanym mu Goriot'em. Serce biło mu jakoś dziwnie, gdy przywodził sobie na pamięć 
przerażające uwagi Vautrin'a. Kamerdyner zatrzymał się przy drzwiach salonu, z którego 
wyszedł nagle elegancki młodzieniec.

I — Już ja idę, Maurycy — rzekł niecierpliwie. — Proszę powiedzieć hrabinie, że przeszło 
pół godziny czekałem na nią.

Po tych słowach, młodzieniec, który widocznie miał prawo być


48

niegrzecznym, zanucił jakąś śpiewkę włoską i zbliżył się do okna,, przy którem stał 
Eugieniusz Udał, że wygląda na dziedziniec. a tymczasem rzucił na twarz studenta przelotne 
spojrzenie.

— Lepiej byłoby, gdyby pan hrabia zechciał zaczekać chwileczkę, bo jaśnie pani już nie jest 
zajęta - rzekł Maurycy zmierzając do przedpokoju.

W téj chwili ojciec Goriot zszedł z małych schodków i zatrzymał się przy bramie rozpinając 
parasol. Nieborak nie widział, że w otwartej bramie pokazało się właśnie tilbury, w którem 
siedział młody mężczyzna z orderem na piersi. Ojciec Goriot w sam czas rzucił się' w tył, 
żeby nie być stratowanym. Koń przestraszył się rozpiętego parasola i, rzuciwszy się w bok, 
popędził gwałtownie ku podjazdowi. Młody człowiek obrócił się z gniewem, popatrzył na 
Goriot'a i ukłonił mu się wreszcie z przymusowém uszanowaniem, z jakiem traktujemy 
potrzebnego nam lichwiarza, lub człowieka spodlonego, dla którego musimy udawać 
szacunek, lubo -wewnętrznie rumienimy się zato sami przed sobą. Ojciec Goriot 
odpowiedział przyjacielskim ukłonem pełnym dobroduszności. Wszystko to stało się z 
szybkością błyskawicy i pochłonęło całą uwagę Eugieniusza. Me przypuszczał nawet, że 
oprócz niego ktoś inny jeszcze może się znajdować w salonie, gdy wtem głos hrabiny uderzył 
jego ucho.

— Ach, Maksymie, jużeś chciał odchodzić! — zawołała tonem wyrzutu, w którym przebijało 
się lekkie rozdrażnienie.

Hrabina nie uważała, że tilbury zajechało przed dom. Rastignac odwrócił się nagle i ujrzał 
hrabinę przystrojoną zalotnie w penioar biały kaszmirowy z różowemi kokardami, i uczesaną 
niedbale, tak jak wszystkie Paryżanki w godzinach porannych. Musiała wyjść świeżo z 
kąpieli, bo przejęta była cała jakimś balsamicznym zapachem, spojrzenie miała jakby 
zamglone, a piękność jéj zmiękczona, jeżeli tak rzec można, zdawała się rozkoszniejsza niż 
zwykle. Oko młodych ludzi umie wszystkiego dopatrzeć : dusza ich zlewa się z promiennym 
obrazem kobiety, tak jak roślina napawa się powietrzem, z którego przyswaja sobie część 
potrzebną; to też i Eugieniusz nie dotknął się rąk hrabiny, a jednak przeczuł świeżość ich 
niezrównaną, odgadł przez kaszmir różową białość jéj gorsu, którą zdradzał niekiedy przed 
jego wzrokiem penioar trochę rozwarty. Hrabina nie potrzebowała gorsetu; przepaska tylko 
odznaczała gibką jéj kibić, szyję miała nęcącą, a nogi jakże ślicznie wyglądały w 
pantofelkach! Maksym złożył na jéj ręce pocałunek i wtedy dopiero Eugieniusz spostrzegł 
Maksyma, a hrabina Eugieniusza.

— Ach, to pan de Rastignac! Jakże mi przyjemnie widzieć pana — rzekła hrabina takim 
tonem, że człowiek dobrze wychowany pojąłby odrazu właściwe słów tych znaczenie.


49

Maksym spoglądał kolejno na Eugieniusza i na hrabinę tak wyraziście, jak gdyby chciał 
przekonać intruza, że jest najzupełniej niepotrzebny. — Ach, moja droga, spodziewam się, że 
wypchniesz mi tego malca za drzwi! — Słowa te malowały się w wyzywająco dumnym 
wzroku młodzieńca, którego hrabina Anastazya nazwała Maksymem, patrząc mu w twarz z 
tym wyrazem podległości, którym kobieta zdradza bezwiednie wszystkie swe tajemnice. 
Rastignac uczuł ku niemu nienawiść gwałtowną. Najpierw piękne włosy Maksyma, jasne i 
starannie ufryzowane, dały mu poznać, że jego głowa wyglądała szkaradnie. Dalej obuwie 
hrabiego było delikatne i czyste, a buty studenta, pomimo największej ostrożności, pokryły 
się w drodze cieniuchną warstwą błota. Wreszcie tamten miał surdut, który wpadał mu do 
stanu tak wdzięcznie, że czynił go podobnym do pięknej kobiety, a Eugieniusz o wpół do 
trzeciej miał na sobie czarne odzienie. Przenikliwy syn Oharenty pojął od razu, jak wielką 
przewagę miał nad nim ten wykwintnie starannie ubrany, szczupły i wysoki, o jasném oku i 
cerze bladej. Nie czekając odpowiedzi Eugieniusza, hrabina wybiegła szybko do drugiego 
salonu, a penioar rozwiany fruwał dokoła czyniąc ją podobną do motyla ; Maksym poszedł za 
nią. Eugieniusz, zły szalenie, poszedł za Maksymem i hrabiną. Wszyscy troje znaleźli się 
razem na środku wielkiego salonu przed kominkiem. Student wiedział dobrze, że będzie 
krępować swą obecnością tego wstrętnego Maksyma, a pragnął bądź-co-bądź dokuczyć 
elegantowi, choćby nawet przyszło się narazić w oczach hrabiny. Nagle przypomniał sobie, że 
widział tegoż Maksyma na balu u pani de Beauséant, i odgadł, czém on był dla pani de 
Restaud ; ale zdobył się na odwagę młodzieńczą, która bywa źródłem głupstw wielkich lub 
wielkich powodzeń, i rzekł do siebie : — Oto mój rywal, muszę go pokonać., — Niebaczny! 
nie wiedział, że hrabia Maksym de Trailles pozwalał się znieważać, poczém strzelał pierwszy 
i zabijał przeciwnika. Eugieniusz słynął jako dobry strzelec, ale, na dwadzieścia dwa strzały, 
nigdy jeszcze nie zdarzyło mu się trafić dwadzieścia razy. Młody hrabia rzucił się na fotel w 
rogu kominka, wziął szczypce i zaczął rozrzucać węgle tak gwałtownie i niecierpliwie, że 
piękna twarz Anastazyi zasępiła się odrazu. Młoda kobieta rzuciła na Eugieniusza spojrzenie 
zimne i pytające, które mówi tak wyraźnie: czemu sobie nie idziesz? że ludzie dobrze 
wychowani od razu pojmują znaczenie takiego zapytania, które możnaby nazwać zapytaniem 
pożegnalnem.
Eugieniusz rzekł, jak mógł najmilej :

— Pani, spieszno mi było odwiedzić panią, żeby...

I urwał.


Drzwi się otworzyły, a na progu pokazał się niespodzianie jego-

50

mość, który przyjechał w tilbury. Nie miał kapelusza i nie powitał hrabiny, tylko spojrzawszy 
badawczo na Eugieniusza, wyciągnął rękę do Maksyma: — Dzień dobry — rzekł do niego z 
braterską poufałością, która zdziwiła wielce Eugieniusza. Młodzieńcy z prowincyi nie 
rozumieją słodyczy życia we troje.

— Pan de Restaud — rzekła hrabina, wskazując studentowi swego męża.
Eugieniusz złożył ukłon głęboki.

— To jest pan de Rastignac — mówiła dalej, przedstawiając Eugieniusza hrabiemu de 
Restaud — spokrewniony przez Marcil-lac'ow z wice-hrabiną de Beauséant. Miałam 
przyjemność poznać pana na ostatnim balu u wice-hrabiny.

Spokrewniony przez Marcillac’ów z wice-hrabiną de Beauséant! Hrabina wymówiła te słowa 
prawie przesadnie, z pewnym rodzajem dumy, której doznaje pani domu mogąca dowieść, że 
przyjmuje u siebie tylko ludzi dystyngowanych.


Pod czarodziejskim wpływem słów powyższych hrabia ożywił się i porzucił swój sposób 
obejścia się oziębły i ceremonialny.

— Jakże-m rad poznać pana — rzekł kłaniając się studentowi. Nawet hrabia Maksym de 
Trailles porzucił naraz ton wyzywająco-zuchwały i zmierzył studenta wzrokiem 
niespokojnym. Jedno nazwisko, potężne jak skinienie laski czarodziejskiej, otworzyło naraz 
owe trzydzieści skrytek w mózgu południowca i powróciło mu cały zapas przygotowanego 
dowcipu. Niespodziewane światło rozjaśniło przed nim ciemną dotychczas atmosferę 
wyższego towarzystwa paryskiego. Gospoda Vauquer z ojcem Goriot była w téj chwili daleko 
od jego myśli.

— A ja sądziłem, że ród Marcillac'ów wygasł — rzekł hrabia de Restaud do Eugieniusza.

— Tak jest, panie hrabio — odparł student. — Mój dziad stryjeczny, kawaler de Rastignac, 
ożenił się z dziedziczką rodziny Marcillac'ów i miał jedne tylko córkę, która wyszła za 
marszałka de Clarimbault, rodzonego dziada pani de Beauséant. My stanowimy linią młodszą, 
tém biedniejszą, że dziad mój stryjeczny, wice-admirał, postradał całe mienie służąc królowi. 
Rząd rewolucyjny nie chciał uwzględnić naszych wierzytelności przy likwidacyi kompanii 
indyjskiej.

— Czy czasami pański dziad stryjeczny nie dowodził <cyt>Vengeur’em</cyt> przedrokiem 
1789?

— Tak jest właśnie.

— W takim razie musiał znać mego dziada, który dowodził <cyt>Warwickiem</cyt>.

Maksym wzruszył ramionami i spojrzał na panią de Restaud, jak


51

gdyby chciał powiedzieć: <cyt>Zginęliśmy, bo oni myślą rozprawiać o marynarce. Anastazya 
pojęła spojrzenie pana de Trailles i uśmiechnąwszy się z niepojętą potęgą, właściwą 
kobietom, zawołała:

— Panie Maksymie, proszę ze mną, mam pana o coś poprosić. — Wam zaś, panowie, 
pozwalamy płynąć w jedne drogę na Warwick'u i Vengeur'ze. — Poczém wstała i skinąwszy 
niby zdradziecko na Maksyma, skierowała się ku buduarowi. Zaledwie ta para morganatyczna 
(piękny wyraz niemiecki, który nie ma odpowiedniego we francuzkim języku) zbliżyła się do 
drzwi, gdy hrabia przerwał rozmowę z Eugieniuszem.

— Anastazyo, zostań, proszę cię, moja droga — zawołał z niechęcią — wiesz przecie, że...

— Natychmiast, natychmiast powracam — przerwała hrabina — mam tylko poprosić o coś 
Maksyma.

I w istocie powróciła zaraz. Wszystkie kobiety, które stosują się do charakteru męża, żeby 
tém bezpieczniej dogadzać swym zachciankom, wiedzą, jak daleko zajść można, nie 
narażając się na utratę nieocenionego zaufania, i starają się ustępować zawsze, gdy chodzi o 
jaką drobnostkę. Hrabina poznała też po głosie hrabiego, że niebezpiecznie byłoby 
zatrzymywać się długo w buduarze. Główną przyczyną nieprzyjemności był student, to też 
pani ukazała nań pogardliwym ruchem Maksymowi, który zwracając się do wszystkich trojga, 
rzekł bardzo epigramatycznie :

— Wiecie co, państwo ? widzę, żeście bardzo zajęci, nie będę więc przeszkadzał. Do 
zobaczenia. — I wyszedł.

— Zostań, panie Maksymie ! — zawołał książę.

— Przyjdź pan na obiad — rzekła hrabina, idąc znów za Maksymem do pierwszego salonu, 
gdzie zatrzymali się oboje sądząc, że pan de Restaud pożegna tymczasem Eugieniusza.


Rastignac słyszał, jak raz-wraz śmieli się, rozmawiali i znów naczekiwali w milczeniu; ale 
student złośliwy wyczerpywał cały dowcip, pochlebiał hrabiemu i wciągał go w dysputy, byle 
tylko doczekać powrotu hrabiny i zbadać, jakiego rodzaju były jej stosunki z Goriot'em. Ta 
kobieta, zakochana w Maksymie, przewodząca nad mężem i złączona tajemnie ze starym 
fabrykantem makaronu, była dlań zagadką wielką. Chciał koniecznie przeniknąć tajemnicę, za 
pomocą której spodziewał się zapanować nad tą prawdziwą Paryżanką.

— Anastazyo ! — zawołał znów hrabia na żonę.

— Cóż robić, biedny mój Maksymie, trzeba się zrezygnować — rzekła hrabina do młodego 
człowieka. — Do wieczora...

— Spodziewam się, Naściu — szepnął jéj Maksym do ucha — że nadal nie będziesz 
przyjmować tego młodzieńca, którego oczy roz-


52

zarżały się jak węgle, gdy się twój penioar cokolwiek rozchylał. On nie zaniedbałby 
oświadczyć się tobie, przez co mógłby cię narazić, a ja byłbym zmuszony go zabić.

— Czyś ty rozum stracił, Maksymie? — odparła. — Ci mali studenci są przeciwnie 
doskonałemi konduktorami, które strzegą nas od piorunów. Już ja nie zaniedbam podburzyć 
Restaud'a przeciw niemu.

Maksym rozśmiał się i wyszedł wraz z hrabiną, która stanęła przy oknie, chcąc widzieć go 
jeszcze, gdy będzie wsiadał i klaśnie z bata, by pobudzić konia do szybkiego biegu. Odeszła 
od okna wtedy dopiero, gdy zobaczyła, że się za nim brama zamknęła.

— Co powiesz na to, moja droga — zawołał hrabia, gdy weszła do pokoju — wszak majątek, 
w którym mieszka rodzina pana de Rastignac, leży niedaleko od Verteuil nad Charentą. Dziad 
stryjeczny pana de Rastignac znał osobiście mego dziada.

— Jestem zachwycona prawdziwie, żeśmy tak blizko znajomi — rzekła hrabina z 
roztargnieniem.

— Bliżej niż pani sądzi — odparł Eugieniusz zcicha.

— Jakto ? — zapytała żywo.

— Widziałem właśnie — odrzekł student — jak od pani wychodził ojciec Goriot, najbliższy 
mój sąsiad, z którym mieszkam w jednym domu.
Słysząc to nazwisko poprzedzone wyrazem ojciec, hrabia przestał rozgrzebywać węgle na 
kominku i rzucił szczypce w ogień z taką gwałtownością, jak gdyby poparzył sobie palce.

— Można było nazwać go panem Goriot — zawołał powstając. Hrabina zbladła widząc 
niecierpliwość męża, potem zarumieniła się, nie mogąc ukryć pomieszania i rzekła niby 
niedbale, starając się nadać głosowi zwykłe brzmienie:

— To pewna, że nie ma na świecie drugiego człowieka, któryby zasługiwał więcej na nasze 
przywiązanie...

Nie domówiła i spojrzała na fortepian, jak gdyby nagle zachcianka jakaś przyszła jéj do 
głowy.

— Czy pan lubi muzykę? — spytała.

— Bardzo — odparł Eugieniusz czerwieniąc się i mieszając na mysi, że musiał popełnić 
potężne jakieś głupstwo.

— Czy pan śpiewa? — zapytała siadając do fortepianu i przebiegając gwałtownie po 
wszystkich klawiszach od basowego c aż do najwyższego f. Rrrrah !

— Nie, pani.

Hrabia de Restaud przechadzał się wzdłuż i wszerz pokoju. 

- To szkoda, pozbawiłeś się pan znakomitego środka powodzenia.


53

Ca-a-ro, ca-a-a-ro, ca-a-a-a-ro non du-bi-ta-re, zaśpiewała hrabina.


Nazwisko ojca Goriot było znów niby skinieniem różdżki czarno-księzkiej, tylko skutek był 
wręcz przeciwny temu, jaki sprawiły słowa : krewny pani de Beauséant. Eugieniusz 
znajdował się w położeniu człowieka, którego amator osobliwości zaprosił łaskawie do swego 
mieszkania, a on, niebaczny, potrącił szafę z figurami rzeźbionemi i zrzucił trzy czy cztery 
główki niedobrze umocowane. Biedak rzuciłby się chętnie w przepaść. Twarz pani de 
Restaud przybrała wyraz chłodny i surowy, a oczy obojętne unikały wzroku nieszczęśliwego 
studenta.

— Pani życzy zapewne pomówić z panem de Restaud — wyrzekł — proszę przyjąć 
zapewnienie najgłębszego szacunku i pozwolić mi.....

— Ilekroć tylko zechcesz pan przyjść — rzekła hrabina pośpiesznie, zatrzymując Eugieniusza 
skinieniem — bądź pan pewien, że zrobisz największą przyjemność i mnie i hrabiemu de 
Restaud.

Eugieniusz złożył głęboki ukłon przed obojgiem i wyszedł w towarzystwie pana de Restaud, 
który nie zważając na prośby studenta przeprowadził go aż do przedpokoju.

— Wiele razy ten pan przyjdzie — rzekł hrabia do Maurycego — ani pani hrabina, ani ja nie 
będziemy w domu.

Wyszedłszy za drzwi, Eugieniusz spostrzegł dopiero, że deszcz pada. — Masz tobie, 
powiedział, przyszedłem po to, by popełnić niezręczność, której nie pojmuję przyczyny ani 
doniosłości, a do tego zniszczę sobie odzienie i kapelusz. Lepiej było siedzieć w kącie i 
ślęczeć nad prawem, myśląc o tém tylko, żeby zostać kiedyś surowym prawnikiem. Czyż ja 
mogę bywać w świecie, skoro, chcąc się w nim obracać swobodnie, potrzeba całej góry 
powozów, butów lakierowanych, drobnostek nieodbicie potrzebnych, łańcuchów złotych, 
zamszowych rękawiczek po sześć franków na rano, a na wieczór innych i to koniecznie 
żółtego koloru! Ten Goriot to stary kiep, ot co!


Miał już wyjść na ulicę, gdy spostrzegł karetę najemną, którą zapewne odjechali jacyś młodzi 
małżonkowie. Woźnica pragnął widocznie zrobić kilka przemycanych kursów na własną 
korzyść, bo skinął na Eugieniusza, który stał bez parasola w czarném odzieniu, białej 
kamizelce, żółtych rękawiczkach i butach błyszczących. Eugieniusza opanował ów szał 
głuchy, popychający młodzież w głąb' przepaści, do której się zbliżyli, z taką szybkością, jak 
gdyby na dnie była nadzieja szczęśliwego wyjścia. Skinął więc głową na znak zgody i wszedł 
do powozu, w którym leżały jeszcze szczątki pomarańczowych kwiatów i parę strzępków 
srebrzystej tkaniny, świadcząc o przejeździe młodej pary.


54

— Dokąd pan jedzie? — zapytał woźnica, który zdjął już białe rękawiczki.

— Ha! — zawołał w duchu Eugieniusz — kiedym się już raz puścił tą drogą niech-że 
przynajmniej wiem, dlaczego ! Jedź do pałacu Beauséant — rzekł głośno.

— Do którego? — zapytał woźnica.

To potężne słowo zmieszało Eugieniusza. Wykwintnie świeżo powstały nie wiedział, że były 
dwa pałace Beauséant, nie przeczuwał, że miał potężny zastęp krewnych, nie dbających wcale 
o niego.

— Do wice-hrabiego de Beauséant, ulica...

— De Grenelle — przerwał woźnica, kiwając głową. Bo to widzi pan, jest jeszcze pałac 
hrabiego i markiza de Beauséant na ulicy Saint-Dominique — dodał podnosząc stopień od 
powozu.

— Wiem o tém — odparł Eugieniusz sucho. — Dziś wszyscy chyba kpią ze mnie! — zawołał 
rzucając kapelusz na przednie siedzenie. — Jeszcze za to błazeństwo będę musiał po 
królewsku zapłacić. Ale zato odwiedzę moje mniemaną kuzynkę w sposób prawdziwie 
arystokratyczny. Ten stary łotr Goriot kosztuje mnie już przynajmniej dziesięć franków. Daję 
słowo, opowiem mą przygodę pani de Beauséant, może to ją rozśmieszy. Ona zna pewnie 
tajemnicę występnych stosunków między tym szczurem bez ogona, a ową piękną hrabiną. 
Wolę przypodobać się kuzynce, niż otrzeć się o tę kobietę niemoralną, która, o ile mi się 
zdaje, musi być bardzo kosztowna. Jeżeli samo imię pięknej wice-hrabiny jest tak potężne, 
jakiż to dopiero wpływ musi wywierać jéj osoba? Spróbujmy sięgnąć jak można najwyżej. 
Trzeba brać samego Boga za cel, jeżeli chcemy zdobyć coś w niebie.
Te słowa są krótką formułą tysiąca i jednej myśli, które się snuły po głowie studenta. 
Odzyskał nieco spokoju i pewności siebie, widząc, że deszcz nie przestaje padać. Powiedział 
sobie, że straci wprawdzie dwie drogocenne monety stusoldowe, ale za to uchroni od 
zniszczenia odzienie, kapelusz i buty. Nie bez radości posłyszał wreszcie głos woźnicy, który 
zawołał:

— Proszę otworzyć bramę!

Szwajcar w czerwonej wygalonowanéj liberyi otworzył bramę pałacu, a Eugieniusz patrzył z 
błogiem zadowolnieniem, jak kareta jego okrążyła dziedziniec i zatrzymała się u podjazdu. 
Woźnica w grubym płaszczu niebieskim z czerwoném oszyciem przyszedł spuścić stopień 
karety. Wysiadając Eugieniusz posłyszał w przedsionku śmiech tłumiony. Trzech czy 
czterech lokai wyśmiewało się już z powozu, który najmowano na wszystkie biedniejsze 
śluby. Student pojął ten śmiech w chwili, gdy porównał swą karetę z innym powozem 
stojącym nieco dalej.


55

Był-to jeden z najwykwintniejszych powozów paryskich, zaprzężony parą gorących 
rumaków, z których każdy miał róże za uszami i gryzł niecierpliwie wędzidło. Woźnica 
upudrowany i wystrojony trzymał je silnie, jak gdyby lada chwila gotowe były zerwać się do 
biegu. Na Chaussée d'Antin, przed domem pani de Restaud, Eugieniusz oglądał wykwintny 
kabryolecik dwudziesto-sześcio-letniego młodzieńca, tutaj na przedmieściu Saint-Germain 
miał go olśnić zbytek magnata, którego powóz musiał kosztować przeszło trzydzieści sześć 
tysięcy franków.

— Któż tam jest znowu? — rzekł Eugieniusz do siebie — pojmując trochę zapóźno, że w 
Paryżu musi być mało kobiet niezajętych i że za cenę krwi nawet nie łatwo zdobyć sobie 
jedne z tych królowych.

— Do licha! kuzynka musi mieć także swego Maksyma!

Wszedł na ganek ze śmiertelną trwogą w duszy. Drzwi oszklone otwarły się przed nim, a 
lokaje przyjęli go z poważną miną osła, którego czeszą zgrzebłem. Ów bal, na którym był 
Eugieniusz, odbywał się w wielkich parterowych salonach pałacu Beauséant. Rastignac nie 
miał czasu złożyć wizyty między zaprosinami i balem, nigdy więc jeszcze nie był w 
apartamentach pani de Beauséant i miał po raz pierwszy oglądać cuda téj elegancyi osobistej, 
w której przebija się dusza i obyczaje kobiety wyższego świata. Było-to studyum tém 
ciekawsze, że salon pani de Restaud mógł służyć do porównania.


Wice-hrabina przyjmowała od pół do piątej; gdyby więc Eugieniusz przybył o pięć minut 
wcześniej, to nie mógłby oglądać kuzynki. Poprowadzono go przez schody o złoconej 
poręczy, pełne kwiatów i wysłane dywanem pąsowym. Student, co nie miał pojęcia o 
rozlicznych subtelnościach etykiety paryskiej, nie znał również biografii pana de Beauséant, a 
była to jedna z owych zmiennych historyj, które co wieczór opowiadają się na ucho w 
salonach paryskich.


Od trzech lat wice-hrabina utrzymywała ścisłe stosunki z margrabią d'Adjuda-Pinto, jednym z 
najznakomitszych i najbogatszych magnatów portugalskich. Był-to jeden z tych związków 
niewinnych, który ma tyle uroku dla ludzi, że nie chcą dzielić się swém szczęściem z trzecią 
osobą. Wice-hrabia de Beauséant dał dobry przykład publiczności, szanując, może wbrew 
swéj woli, ów związek morganatyczny. W początku istnienia téj przyjaźni, wszyscy znajomi, 
zgromadzający się o drugiej po południu w salonie wice-hrabiny, zaczęły spotykać u niej 
codziennie markiza d'Adjuda-Pinto. Nie mogąc zamknąć drzwi swego domu, gdyż byłoby to 
bardzo nieprzyzwoicie, pani de Beauséant przyjmowała od-


56

wiedzających tak ozięble i wpatrywała się tak uporczywie w gzyms u sufitu, że wreszcie 
pojęli, iż są natrętnemi gośćmi. Wkrótce rozpowiadano sobie w Paryżu, że wizyty między 
drugą a czwartą po południu krępują panią de Beauséant i od tej pory pozostawiono ją w 
najzupełniejszej samotności. Bywała wprawdzie na komedyi lub na operze w towarzystwie 
pana de Beauséant i pana d'Adjuda-Pinto, ale pan de Beauséant umiał żyć na świecie, 
towarzyszył więc żonie aż na miejsce, a później usuwał się, zostawiając ją z Portugalczykiem. 
Pan d'Adjuda miał się żenić z panną de Rochefide. W całym wyższym świecie jedna tylko 
osoba nie wiedziała nic o małżeństwie zamierzoném, a osobą tą była pani de Beauséant. 
Przyjaciółki wprawdzie nie zaniedbały nadmienić coś o tém, lecz ona się śmiała, sądząc, że 
ludzie zazdroszczą jéj szczęścia i dlatego chcieliby je zatruć. Tymczasem nadchodził czas 
zapowiedzi. Piękny Portugalczyk przyszedł oznajmić wice-hrabinie o swém małżeństwie, ale 
siedział długo nie odważając się ani słówka powiedzieć w tym przedmiocie. Dlaczego? Bo 
chyba nie ma nic trudniejszego, jak oznajmić kobiecie podobne ultimatum. Są ludzie, co 
woleliby stanąć wobec przeciwnika godzącego w nich ostrzem szpady, niż znajdować się przy 
kobiecie, która wywodzi elegie przez dwie godziny, a potem woła o ratunek i pada jak 
nieżywa. Otóż i pan d'Adjuda-Pinto siedział jak na węglach rozżarzonych, i chciał już 
wychodzić tłómacząc sobie, że pani Beauséant dowie się téj nowiny bez niego, że wreszcie on 
sam napisze do niéj, gdyż na piśmie łatwiej będzie popełnić to grzeczne morderstwo. To też 
markiz drgnął z radości, gdy kamerdyner hrabiny przyszedł oznajmić przybycie pana 
Eugieniusza de Rastignac. Trzeba wam wiedzieć, że kobieta kochana więcej jeszcze ma daru 
do tworzenia przypuszczeń podejrzliwych, niż do wymyślania coraz to nowych przyjemności. 
Gdy ma być opuszczona, to zgaduje myśl ukrytą w najlżejszem skinieniu. Pojmiecie więc, że 
przed okiem pani de Beauséant nie ukryło się owo drgnienie mimowolnie, lecz niemniej 
przerażające. Eugieniusz nie wiedział, że w Paryżu, chcąc bywać u kogoś, trzeba wpierw 
poprosić przyjaciół domu, by opowiedzieli historyą męża, żony lub dzieci, w przeciwnym 
bowiem razie można popełnić jedno z tych głupstw, do których zastosowano w Polsce 
malownicze przysłowie : <cyt>Zaprzęgajcie woły do woza!</cyt> po to zapewne, by 
czémpredzéj wycofać się z nieprzyjemnego położenia. We Francyi taki niefortunny zwrot 
rozmowy nie ma jeszcze nazwy właściwej, trudno nawet przypuścić, żeby się mógł zdarzyć 
wobec niezmiernie rozpowszechnionej obmowy. Eugieniusz uwikłał się już w jedno głupstwo 
u pani Restaud, która nie pozwoliła mu nawet zaprządz wołów do woza, a tu u pani de 
Beauséant mógł rozpocząć nanowo zawód poganiacza. Zda-


57

rzyło się jednak, że student, który krępował tak nielitościwie panią de Restaud i pana de 
Trailles, wybawił pana d'Adjuda z wielkiego kłopotu.

— Żegnam panią — rzekł Portugalczyk idąc pośpiesznie ku drzwiom w chwili, gdy 
Eugieniusz wchodził do saloniku przystrojonego materyą szarą i różową tak zalotnie, że 
zbytek ukrywał się pod osłoną wdzięku.

— Ale do wieczora tylko — rzekła hrabina zwracając głowę ku margrabiemu. 
— Przecie idziemy dziś na komedyą?

— Nie mogę — odparł margrabia biorąc za klamkę.

Pani de Beauséant wstała i przywołała go ku sobie, nie zwracając wcale uwagi na 
Eugieniusza, który stał olśniony czarodziejskim blaskiem bogactwa, gotów uwierzyć w téj 
chwili w rzeczywistość bajek arabskich, i nie wiedział, gdzie się ukryć przed kobietą, która 
nie zwracała nań najmniejszej uwagi. Wice-hrabina podniosła wskazujący palec prawej ręki i 
ruchem pełnym wdzięku wskazała markizowi miejsce obok siebie. W ruchu tym był tak 
gwałtowny despotyzm namiętności, że margrabia zdjął rękę z klamki i powrócił. Eugieniusz 
spojrzał nań bez zazdrości.

— Oto jest — rzekł w duchu — właściciel powozu. Trzebaż mieć konie rącze, liberye i strugi 
złota, żeby zasłużyć na jedno spojrzenie kobiety paryskiej?

Demon zbytku wpił mu się w serce, gorączka zysku opanowała go paląc wnętrzności 
pragnieniem złota. A pamiętał, że ma tylko sto trzydzieści franków na kwartał. Jego ojciec, 
matka, bracia, siostry i ciotka przeżywają wszyscy razem niespełna dwieście franków na 
miesiąc. Osłupiał do reszty porównywając położenie obecne z celem, który należało osiągnąć.

— Dlaczego nie możesz pan być w teatrze? — zapytała śmiejąc się wice-hrabina.

— Różne sprawy. Mam być dziś na obiedzie u posła angielskiego.

— Porzuć pan dzisiaj wszystkie sprawy!

Kto kłamie, ten musi koniecznie dodawać kłamstwo do kłamstwa. Pan d'Adjuda zaśmiał się:

— Czy pani tego żąda? — zapytał.

— Tak jest.

— To właśnie pragnąłem usłyszeć — zawołał z wyrazistém spojrzeniem, któreby uspokoiło 
każdą inną kobietę. Ujął rękę wice-hrabiny, złożył na niéj pocałunek i wyszedł.

Eugieniusz przeciągnął ręką po włosach i już miał się ukłonić sądząc, że pani de Beauséant z 
kolei o nim pomyśli; ale wice-hrabina zerwała się nagle i pobiegła pędem ku galeryi, tam 
stanęła przy


58

oknie patrząc, jak pan d'Adjuda wsiadał do powozu, poczém nadstawiła ucha i posłyszała, jak 
hajduk powtórzył woźnicy: Do pana de Rochefide.


Słowa te i sposób, w jaki pan d'Adjuda rzucił się w głąb powozu, raziły jak gromem wice-
hrabinę, która odeszła od okna przejęta trwogą śmiertelną. W wielkim świecie katastrofy 
najstraszliwsze powstają z takiego źródła. Pani de Beauséant weszła do swéj sypialni, siadła 
przy stoliku i położywszy przed sobą arkusik pięknego papieru, napisała, co następuje:


<cyt>Winieneś mię pan objaśnić, dlaczego jesteś na obiedzie u Rochefidów, a nie w 
ambasadzie angielskiej; oczekuję pana</cyt>.


Poprawiła kilka liter, które wyszły niewyraźnie z pod drżącej ręki; poczém podpisała K, co 
miało znaczyć Klara de Bourgogne, i zadzwoniła.

— Jakóbie — powiedziała do wchodzącego kamerdynera, pójdziesz o wpół do ósmej do pana 
de Rochefide i zapytasz o markiza d'Adjuda. Jeżeli znajdziesz pana markiza, oddasz mu list i 
nie będziesz czekał odpowiedzi; jeżeli zaś nie, to powrócisz i odniesiesz mi list.

— W salonie ktoś czeka na jasną panią.

— Ach, prawda — powiedziała otwierając drzwi. 

Eugieniusz zaczynał się już niepokoić, gdy wreszcie ujrzał wice-hrabinę.

— Przepraszam — rzekła głosem wzruszonym, od którego serce mu zadrżało — musiałam 
napisać parę słów, ale teraz służę panu.

Nie wiedziała sama co mówi, bo cała zaprzątnięta była jedną myślą. — Więc markiz chce się 
ożenić z panną Rochefide? Lecz jest-że on swobodny? Dziś wieczorem małżeństwo to musi 
się rozchwiać, lub ja... Nie, jutro o tém mowy nawet nie będzie.

— Kuzynko... — wyrzekł Eugieniusz.

— Hę? — I wice-hrabina zmierzyła studenta wzrokiem karcącym, od którego zimno mu się 
zrobiło.

Eugieniusz zrozumiał to hę. Od trzech godzin pojął już tyle rzeczy, że miał się na baczności.

— Pani hrabino — rzekł rumieniąc się. 

Zawahał się, poczém mówił dalej :

— Niech pani raczy darować; potrzeba mi tak bardzo protekcyi, że najdalsze powinowactwo 
byłoby dla mnie rzeczą pożądaną.

Pani de Beauséant uśmiechnęła się, ale niewesoło; czuła, że już nieszczęście napełniało 
otaczającą ją atmosferę.

— Gdyby pani wiedziała, w jakiem położeniu znajduje się moja rodzina — mówił dalej 
Eugieniusz — przyjemnie byłoby pani wystą-


59

pić w roli owéj wróżki bajecznej, lubiącej usuwać wszelkie zawady z drogi swych 
chrzestniaków.

— Niech-że i tak będzie! — odparła śmiejąc się — cóż mogę dla ciebie zrobić, kuzynie ?

— Alboż ja wiem? dość mi już szczęścia, żem połączony z panią węzłem pokrewieństwa, 
ginącym w dalekiej pomroce. Zmieszałaś mię pani i nie wiem już sam, co miałem 
powiedzieć. W całym Paryżu znam jedne tylko osobę, a tą osobą ty jesteś pani. Ach! chciałem 
zasięgnąć rady pani i prosić, byś mię przyjęła, jak biedne dziecię, które pragnie uczepić się 
twéj sukni i potrafiłoby umrzeć dla ciebie, pani.

— Czy mógłbyś pan zabić kogo dla mnie?

— Zabiłbym dwóch nawet ! — zawołał Eugieniusz.

— Dziecko! tak, dziecko z pana — rzekła połykając łzy. — Widzę, że kochałbyś szczerze!

— O ! — zawołał wstrząsając głową.

Ambitna odpowiedź studenta interesowała żywo wice-hrabinę, ze strony południowca zaś 
był-to pierwszy wyrachowany postępek. W buduarze niebieskim pani de Restaud i salonie 
różowym pani de Beauséant odbył trzyletnie studya Prawa paryskiego, o którem ludzie nie 
zwykli wiele mówić, lubo jest-to wysoka nauka społeczna, mogąca niezmiernie daleko 
zaprowadzić każdego, kto ją dobrze posiada i umie użyć stosownie.

— A, rozumiem! — rzekł Eugieniusz. — Na balu u pani, widziałem panią de Restaud i dziś z 
rana poszedłem do niéj.

— Obecność pańska musiała okrutnie ją krępować — rzekła pani de Beauséant z uśmiechem.

— A tak, bo też ze mnie taki nieuk, że wszystkich oburzę na siebie, jeżeli pani odmówi mi 
swéj pomocy. Zdaje mi się, że w Paryżu niezmiernie trudno znaleźć kobietę młodą, piękną, 
bogatą i wykwintną, któraby przy tém wszystkiém była niezajęta, a mnie właśnie potrzeba 
takiej, coby mię nauczyła żyć, bo kobiety najlepiej umieją wykładać tę naukę. Przeczuwam 
jednak, że wszędzie znajdę jakiegoś pana de Trailles. Chciałem prosić panią o rozwiązanie 
pewnej zagadki i o wytłumaczenie, jakiego-to rodzaju głupstwo zdarzyło się mi popełnić 
dzisiaj. Mówiłem o jakimś ojcu...

— Jaśnie oświecona księżna de Langeais — rzekł Jakób — przerywając studentowi, który 
zrobił ruch człowieka mocno rozdrażnionego.

— Jeżeli chcesz pan mieć powodzenie — szepnęła wice-hrabina — pamiętaj, byś nie zdradzał 
tak łatwo swych uczuć.

— Ach, dzień dobry najdroższa — zawołała idąc na spotkanie księżnej i ściskając jéj ręce z 
takiem wylaniem serdeczném, jak gdyby witała siostrę rodzoną.


60

Księżna odpowiedziała wdzięcznem przymileniem.

— To dwie przyjaciółki serdeczne — rzekł Rastignac do siebie. Będę więc miał odtąd dwie 
protektorki, obie muszą mieć upodobania jednakie, a więc i ta zajmie się mym losem.

— Jakiejże to szczęśliwej myśli zawdzięczam twą obecność, najdroższa Antonino? — 
zapytała pani de Beauséant.

— Widziałam właśnie, jak pan d'Adjuda-Pinto wchodził do pana de Rochefide i sądziłam, żeś 
ty sama jedna.

Pani de Beauséant nie zagryzła ust ani się zarumieniła, oczy jéj spoglądały tak jak i przedtem, 
a czoło zdawało się wyjaśniać, gdy księżna wymawiała złowrogie wyrazy.

- Gdybym wiedziała, żeś zajęta... — dodała księżna zwracając się ku Eugieniuszowi.

— To pan de Rastignac, jeden z mych kuzynów — rzekła wice-hrabina. — Czy nie masz 
wiadomości o jenerale de Montriveau ? Sérizy mówiła mi wczoraj, że go wcale nie widać, czy 
nie był dziś u ciebie?

Powiadano, że pan de Montriveau opuścił księżnę, która była w nim szalenie rozkochana; to 
też zapytanie przyjaciółki ukłóło ją w serce i odparła zarumieniona :

— Wczoraj był w pałacu Elizejskim.

— Z obowiązku służbowego — dorzuciła pani de Beauséant.

— Musisz już wiedzieć, Klaro — odparła księżna ze wzrokiem błyszczącym złośliwością — 
że jutro wyjdą zapowiedzi pana d'Adjuda-Pinto i panny Rochefide.

Był-to cios zbyt gwałtowny, wice-hrabina zbladła i zaśmiała się.

— To plotka, którą się głupcy bawią — odparła. — Czyżby pan d’Adjuda rzucił Rochefidom 
jedno z najpiękniejszych imion Portugalii? Przecież Rochefidowie to taka świeża szlachta!

— Ale Berta będzie miała, jak mówią, dwieście tysięcy liwrów dochodu.

— Pan d’Adjuda zbyt jest bogaty, aby się miał bawić w podobne rachuby.

— Ależ, moja droga, panna de Rochefide jest zachwycająca.

— Wreszcie markiz zaproszony dziś do nich na obiad, warunki już są ułożone. Dziwi mię 
niezmiernie, że ty wiesz o tem tak mało.

— Jakież to głupstwo popełniłeś pan dzisiaj panie de Rastignac? — zapytała pani de 
Beauséant. — To biedne dziecko tak niedawno znalazło się na świecie, że nic a nic nie 
rozumie, co my mówimy, najdroższa Antonino. Odłóżmy ten przedmiot do jutra, zrób to dla 
niego. Jutro, widzisz, cała ta sprawa będzie już miała charakter urzędowy, i ty będziesz mogła 
głosić napewno.


61

Księżna zwróciła na Eugieniusza wzrok wyzywający, co-to ogarnia człowieka od nóg do 
głowy, spłaszcza go i zniża do wartości zera.

— Bezwiednie wbiłem sztylet w serce pani de Restaud. Uczyniłem to bezwiednie i w tém 
leży błąd mój cały — rzekł student, który miał dosyć sprytu, by odkryć krwawe przycinki 
obydwóch kobiet, ukryte pod zasłoną czułych słówek. — Można się nawet obawiać 
człowieka, który z całą świadomością ból nam zadaje, ale ten, co uderza nie wiedząc nawet, 
czy rani głęboko, uchodzi za głupca niezręcznego, który nie umie korzystać ze sposobności i 
zasługuje na pogardę.

Pani de Beauséant rzuciła na studenta spojrzenie powłóczyste, którem dusze wzniosłe umieją 
wyrażać wdzięczność połączoną z godnością.
W spojrzeniu tém był balsam na serce studenta, zranione wzrokiem taksatora, jakim go 
księżna zmierzyła.

— Proszę sobie wyobrazić — ciągnął dalej Eugieniusz — że udało mi się właśnie zdobyć 
przychylność hrabiego de Restaud; gdyż — rzekł, zwracając się do księżnej, a ton jego mowy 
był pokorny i złośliwy zarazem — trzeba pani wiedzieć, że ze mnie tylko mizerny student, 
opuszczony, biedny bardzo...

— Nie mów pan tego, panie de Rastignac. My kobiety nie przyjmujemy tego, czego nikt nie 
chce.

— Cóż robić ! — zawołał Eugieniusz — liczę dopiero lat dwadzieścia dwa i muszę znosić 
przykrości właściwe memu wiekowi. Przytém spowiadam się przed paniami, a przyjemnie 
uklęknąć przy tak pięknym konfesyonale ; zgrzeszywszy przy jednym pośpieszamy do 
drugiego, by tam wyznać swą winę.

Księżna przybrała oziębłą powagę, słuchając téj mowy niereligijnéj ; chciała okazać, że 
znajduje ją niewłaściwą, i rzekła do wice-hrabiny:

— Pan de Rastignac przybywa pewnie...

Pani de Beauséant zaczęła się śmiać szczerze i z kuzyna swego i z księżnej.

— Przybywa, moja droga, starać się o nauczycielkę, co-by się podjęła nauczyć go dobrego 
tonu.

— Pani — rzekł Eugieniusz do księżnej — cóż dziwnego, że chcemy zgłębić to, co was 
zachwyca? (Jednak — rzekł w duchu —zdaje mi się, że niemądrze jakoś do nich 
przemawiam).

— Ależ pani de Restaud jest, zdaje mi się, uczennicą pana de Trailles — rzekła księżna.

— Ja-m nic o tém nie wiedział — odparł student — i dlatego nierozważnie znalazłem się 
między niemi. Potrafiłem jednak poro-


62

zumieć się z mężem i widziałem, że żona będzie mię znosić przez czas pewien; ale przyszło 
mi do głowy przyznać się, że znam pewnego jegomości, który w moich oczach wyszedł z ich 
domu tajemnemi schodami, ucałowawszy poprzednio hrabinę w głębi ciemnego korytarza.

— Cóż to za jeden? — zapytały obie kobiety.

— Jest-to pewien starzec z przedmieścia Saint-Marceau, wydatkujący tak jak i ja, nieborak, 
tylko dwa luidory na miesiąc. Biedak ten, z którego wszyscy się śmieją, nazywa się ojciec 
Goriot.

— Ach, jakież z pana dziecko! — zawołała pani de Beauséant
— wszakże Goriot— to panieńskie nazwisko hrabiny de Restaud.

— Ona jest córką fabrykanta makaronu — dorzuciła księżna.

— Może pamiętasz, Klaro? wszak osóbka ta prezentowała się u dworu jednego dnia z jakąś 
córką pasztetnika. Król zaczął się śmiać i powiedział po łacinie jakiś dowcip o mące. 
Powiedział, że to są ludzie, ach, jakże on ich nazwał? ludzie...

— Ejusdem farinae — podchwycił Eugieniusz.

— Tak, tak — rzekła księżna.

— Ach! więc to jej ojciec — zawołał student przerażony.

— Ależ tak; nieborak ma dwie córki, które kocha nad życie, jakkolwiek obie zaparły się go 
prawie zupełnie.

— Wszak druga wyszła zdaje się za mąż za jakiegoś bankiera o niemieckiém nazwisku, za 
jakiegoś barona de Nucingen? — rzekła wicehrabina, spoglądając na panią de Langeais. — 
Zdaje się, że się ona nazywa Delfina. Czy nie będzie to tylko ta blondynka, która ma boczną 
lożę w Operze i bywa w teatrze Komicznym, gdzie zawsze śmieje się bardzo głośno, chcąc 
zwrócić na siebie uwagę.

Księżna uśmiechnęła się: — Prawdziwie podziwiam cię, najdroższa. Z jakiej przyczyny 
zajmujesz się tak bardzo temi ludźmi? Tylko szalenie rozkochany Restaud odważył się opylić 
mąką panny Anastazyi. I nic na tem nie zyskał! Anastazya wpadła w ręce pana de Trailles, 
który ją zgubi.

— Obie zaparły się ojca — powtarzał Eugieniusz.

— A tak, ojca, ojca własnego — odrzekła wicehrabina — dobrego ojca, który, jak mówią, 
wyzuł się ze wszystkiego, zachowując dla siebie tylko od ośmiu do dziesięciu tysięcy liwrów 
dochodu, a każdej z nich dał pięćset czy sześćset tysięcy franków, byle tylko wydać je dobrze 
za mąż i zapewnić im przyszłość szczęśliwą. I spodziewał się, że obie córki pozostaną dla 
niego córkami; sądził, że wydawszy je za mąż, podwoi swe własne życie, że znajdzie zawsze 
dwa domy, gdzie uwielbiać i pieścić go będą. Po upływie dwóch lat zięciowie wygnali go ze 
swego towarzystwa, jak ostatniego nędzarza...


63

Łzy zakręciły się w oczach Eugieniusza, który tak niedawno orzeźwił się pod wpływem 
czystych i świętych uczuć rodzinnych i nie mógł jeszcze utracić wiary młodzieńczej, bo 
pierwszy dzień przepędzał na placu boju cywilizacyi paryskiej. Prawdziwe uczucie udziela się 
z taką siłą, że przez chwil kilka wszystko troje spoglądali na siebie w milczeniu.

— O, mój Boże! — rzekła pani de Langeais — nie przeczę, że to się wydaje okropném; 
jednak rzeczy podobne dzieją się codzień przed naszemi oczyma. Jakiż powód w tém leży? 
Powiedz, najdroższa, czyś ty kiedy pomyślała, co to znaczy zięć? Zięć to znaczy człowiek, 
dla którego ty albo ja wychowamy kiedyś miluchną istotkę, połączoną z nami tysiącem 
węzłów, która przez lat siedemnaście będzie szczęściem rodziny, jéj duchem białym, rzekłby 
Lamartine, a w końcu stanie się jéj zakałą. Człowiek, który zabierze nam tę istotę, pochwyci 
wnet jéj miłość niby topór ostry i zada ból sercu naszego anioła, wycinając wszystkie uczucia, 
które go z rodziną łączyły. Córka, która wczoraj wszystkiém dla nas była i dla której my 
wszystkiém byliśmy, stanie się jutro nieprzyjaciółką naszą. Czyż nie patrzymy codzień na tę 
tragiedyą? Tu synowa dokucza jak może teściowi, który wszystko poświęca dla syna, tam 
zięć wygania świekrę za drzwi. I pytają, co dziś jest tragicznego w naszém społeczeństwie? 
Ależ sam dramat zięcia jest przerażający, że już nie wspomnę o małżeństwach naszych, które 
stały się czemś bardzo niezabawném. Pojmuję doskonale, co się przytafiło-owemu staremu 
fabrykantowi makaronu. Przypominam coś sobie? że ten Foriot...

— Goriot — proszę pani.

— Tak jest, ten Moriot był podczas rewolucyi naczelnikiem sekcyi. Umiał on skorzystać ze 
sławnego głodu i zrobił początek majątku, biorąc za mąkę dziesięć razy drożej, niż sam 
zapłacił. Miał jéj, ile tylko zapragnął. Rządca méj babki sprzedał mu niezmierną ilość mąki. 
Ten Goriot musiał, jak wszyscy owi ludzie, dzielić się z Komitetem dobra publicznego. 
Pamiętam, iż rządca zaręczał méj babce, że może przebywać bezpiecznie w Grandvilliers, 
gdyż posiadany zapas zboża był dla niéj doskonałą kartą ochronną. Otóż ten Loriot, który 
sprzedawał zboże ścinaczom głów, podlega jednej tylko namiętności. Powiadają, że ubóstwia 
swe córki. Dla starszej usłał gniazdo wysoko w domu de Restaud, a drugą połączył z baronem 
de Nucingen, bogatym bankierem, który uchodzi za rojalistę. Pojmiecie państwo, że za 
czasów cesarstwa obaj zięciowie znosili u siebie starego przedstawiciela dziewięćdziesiątego 
trzeciego roku, uchodziło to jakoś przy Bonapartem. Ale po powrocie Burbonów poczciwiec 
nasz zaczął krępować bardzo pana de Restaud,


64

a bardziej jeszcze pana barona. Być może, że córki nie przestały kochać ojca, toteż chciały tak 
zrobić, żeby i wilk był syty i koza cała; chciały dogodzić i ojcu i mężom; przyjmowały 
Goriot'a, gdy nie było nikogo więcej, i składały to na karb czułości. <cyt>Przychodź, 
ojczulku, najlepiej nam będzie, gdy będziemy sami</cyt> i t. d. Co do mnie, moja droga, 
zdaje mi się, że prawdziwe uczucie umie widzieć i pojmować: musiało się więc krwawić 
serce biednego przedstawiciela dziewięćdziesiątego trzeciego roku. Widział, że się córki 
rumienią za niego, że one kochają mężów, a on zięciom zawadza. Trzeba się było poświęcić. I 
nieborak poświęcił się, gdyż był ojcem; skazał się na dobrowolne wygnanie. Widząc 
zadowolnienie córek, pojął, że dobrze zrobił. I ojciec i dzieci byli spólnikami tej małej 
zbrodni. Wszędzie się to spotyka. Czyż taki ojciec Doriot nie wyglądałby jak plama 
dziegciowa w salonach swych córek? Nudziłby się i czułby, że nie jest na właściwem 
miejscu. To co spotkało owego ojca, może też spotkać każdą piękną kobietę ze strony 
najukochańszego człowieka; niech tylko znudzi go swą miłością, a porzuci ją natychmiast i 
gotów będzie popełnić czyn nikczemny, byle tylko uciec od niej. Wszystkie uczucia 
podlegają temu prawu. Serce nasze, to skarbnica, wypróżnijmy je odrazu, i kośmy 
zrujnowani. Nie przebaczamy uczuciu, co się odrazu wylało, jak nie przebaczamy również 
człowiekowi, który ani grosza nie posiada. Ojciec ów nie miał już nic do dania. Przez lat 
dwadzieścia nie żałował uczucia, miłości, a z majątku wyzuł się odrazu. Cytryna była 
dostatecznie wyciśnięta i córki wyrzuciły szczątki na ulicę.

— Świat jesi nikczemny — rzekła wicehrabina. Skubała szal ze spuszczonemi oczyma, gdyż 
była do żywego dotknięta słowami, które pani de Langeais do niéj zastosowała, opowiadając 
kistoryą Goriot'a.

— Nikczemny ? Nie — odparła księżna — idzie tylko zwykłym trybem. Mówię ci o nim w 
ten sposób, bo chcę przekonać, że znam go doskonale. Zresztą myślę tak jak ty — rzekła, 
ściskając ręce wicehrabiny. — Świat kałużą, starajmy się więc trzymać na miejscu najbardziej 
wyniosłem. — Wstała i złożyła pocałunek na czole pani de Beauséant: — Dziwnie piękną 
jesteś w téj chwili, najdroższa — wyrzekła. — Masz niewypowiedzianie piękne rumieńce.

Poczem spojrzała na kuzyna wicehrabiny, skinęła zlekka głowa
i wyszła. 
 
— Ojciec Goriot jest wzniosły! — zawołał Eugieniusz, przypominając sobie w téj chwili, jak 
starzec gniótł wśród nocy półmisek srebrny. 

Pani de Beauséant wpadła w zadumę i nie słyszała słów jego.


65

Chwil kilka upłynęło w milczeniu, biedny student wpadł w dziwne jakieś otrętwienie i nie 
śmiał ani odejść, ani pozostać, ani przemówić.

— Świat jest nikczemny i zły — rzekła wreszcie wicehrabina. — Niech tylko nieszczęście 
jakie spadnie na nas, oto wnet znajdzie się przyjaciel, który pośpiesza oznajmić o tém i 
rozrywa serce ostrzem sztyletu, każąc tymczasem podziwiać rękojeść. I tu już jest sarkazm, 
pośmiewisko. Ach! ja bronić się będę. Podniosła głowę, jak prawdziwie wielka pani, a dumne 
jéj oczy rzucały błyskawice. Ach ! — zawołała, spostrzegłszy Eugieniusza — pan tu jesteś!

— Jeszcze — rzekł student żałośnie.

— A więc, panie de Rastignac, postępuj pan ze światem tak, jak na to zasługuje. Chcesz pan 
dorobić się przyszłości — ja ci dopomogę. Przekonasz się pan, jak głęboko sięga zepsucie 
kobiety i zmierzysz cały ogrom nędznej próżności ludzkiej. Ja-m tak pilnie czytała w téj 
księdze świata, a jednak znalazły się stronice, których nie znałam jeszcze. Teraz wiem już 
wszystko. Im chłodniej będziesz pan rachował, tém daléj zajdziesz. Kto bije bez litości, tego 
wszyscy się boją. Niech mężczyźni i kobiety będą w oczach pana końmi pocztowemi, które 
mogą sobie padać na każdej stacyi, bylebyś pan doścignął szczytu swych pragnień. Pojmujesz 
pan sam, że nie będziesz tu nic znaczył, jeżeli nie zasłużysz sobie na współczucie kobiety 
młodej, bogatej i wykwintnej. Jeżeli zaś obudzi się w panu uczucie prawdziwe, to ukrywaj je 
jak skarb jaki, żeby nikt się go nie domyślił, inaczej byłbyś zgubiony. Nie mógłbyś być katem 
i zostałbyś sam ofiarą. Jeżeli pokochasz pan kiedy, strzeż dobrze swéj tajemnicy! nie zdradzaj 
jéj, zanim nie będziesz dobrze wiedział, przed kim otworzyć masz serce. Ucz się pan nie ufać 
światu, bo tylko takim sposobem zabezpieczysz owę nie istniejącą jeszcze miłość. Posłuchaj 
mię, Miguel... (Nie uważała, że tak naiwnie zamienia imię). Jest coś okropniejszego jeszcze, 
niż opuszczenie ojca przez obie córki, które życzą mu śmierci; to współzawodnictwo dwóch 
sióstr. Restaud pochodzi z dobrej rodziny, więc i żona jego została przyjęta do towarzystwa i 
przedstawiła się u dworu; ale jéj siostra, bogata i piękna pani Delfina de Nucingen żona 
kapitalisty, umiera z żalu. Zazdrość ją pożera i nieprzebytą zaporą oddziela ją od siostry; 
Anastazya przestaje być siostrą dla niéj, i obie kobiety wyrzekają się jedna drugiej tak samo, 
jak wyrzekły się ojca. O ! pani de Nucingen wypiłaby wszystko błoto, jakie się znajduje od 
ulicy Saint-Lazare aż do ulicy Grenelle, byle za tę cenę wejść do mego salonu. Zdawało się 
jéj, że de Marsay doprowadzi ją do celu, stała się więc jego niewolnicą i nudzi go


66

i dręczy nieustannie. Ale de Marsay nie dba o nią. Otóż pan możesz ją wprowadzić do mego 
domu, a ręczę, że będzie cię ubóstwiała, że staniesz się odtąd jéj Benjaminem. Pokochaj ją 
pan, jeżeli będziesz mógł, jeżeli zaś nie, to posługuj się przynajmniej jéj osobą. Może być u 
mnie raz lub dwa razy na wielkiém zebraniu wieczorném, gdy będzie tłum gości, ale zrana 
nigdy jéj nie przyjmę. Przywitam ją, to jéj wystarczy. Pan zamknąłeś sobie dom hrabiny, 
wymówiwszy imię ojca Goriot. Tak, mój drogi, nigdy już nie zastaniesz pan hrabiny de 
Restaud, choćbyś dwadzieścia razy chodził do niej. Raz-nazawsze zakazano tam wpuszczać 
pana. Niech-że teraz ojciec Goriot wprowadzi pana do Delfiny de Nucingen. Piękna 
baronowa będzie dla pana dobrym szyldem. Dosyć, byś został wybranym przez nią, to i inne 
będą przepadać za panem. I rywalki i przyjaciółki najserdeczniejsze zechcą odbić jéj zdobycz. 
Niektóre kobiety przywiązują się do człowieka wybranego już przez inną. tak jak biedne 
mieszczki ubierają się w nasze kapelusze w mniemaniu, że z niemi przyswoją sobie nasze 
maniery. Zdobędziesz pan sobie powodzenie, a w Paryżu powodzenie wszystko znaczy, to 
klucz potęgi. Jeżeli kobiety osądzą, żeś pan wykształcony i utalentowany, to i mężczyźni 
podzielą ich zdanie, a od pana zależeć będzie, żeby się to przekonanie utrzymało. Potem 
możesz pan żądać wszystkiego, każda droga dla niego otwarta. I wtedy-to poznasz pan, że 
świat jest gromadą głupców i oszustów, ale sam nie wchodź ani pomiędzy tych ani pomiędzy 
owych. Ja daję panu swoje imię jako nić Aryadny, która poprowadzi cię przez ten labirynt. 
Nie narażaj pan mego imienia — rzekła, wyciągając szyję i rzucając na studenta wejrzenie 
królowej — i oddaj mi je nieskalaném. Teraz idź pan i zostaw mię samą. I my kobiety 
musimy też czasem staczać bitwy.

— Może będziesz pani potrzebowała człowieka dobrej woli, który bez wahania przyłożyłby 
lont do miny prochowej? — przerwał Eugieniusz.

— A gdyby? — spytała wicehrabina.

Eugieniusz uderzył się w piersi, odpowiedział uśmiechem na uśmiech kuzynki i wyszedł.


Była piąta po południu; Eugieniusz był głodny i niepokoił się myślą, że może spóźnić się na 
obiad. Dzięki tej obawie ocenił, co to za szczęście przebywać szybko w powozie ulice Paryża. 
Pod wpływem tego czysto machinalnego zadowolnienia, oddał się cały prądowi swych myśli. 
Młodzieniec w jego wieku, dotknięty pogardą, unosi się, szaleje, wygraża pięścią całemu 
społeczeństwu i chciałby się zemścić i wątpi o sobie. Rastignac'a przytłaczał w téj chwili 
ciężar słów okrutnych: <cyt>Zamknąłeś przed sobą dom hrabiny</cyt>.


67

— Pójdę ! — zawołał — a jeżeli pani de Beauséant prawdę powiedziała, jeżeli tam zakazano 
mnie wpuszczać... to ja... Pani de Restaud spotka mię na wszystkich znanych jéj salonach. 
Wyuczę się robić bronią, strzelać z pistoletu i zabiję jéj Maksyma!

A pieniądze! wołało sumienie, zkąd weźmiesz pieniędzy? I oto przepych roztoczony w domu 
hrabiny błysnął mu nagle przed oczyma. Panna Goriot z domu musiała się kochać w zbytku, 
w pozłocie, w kosztownych przedmiotach rzucających się w oczy w niesmacznym przepychu 
dorobkowicza, w rozrzutności otaczającej kobietę lekkich obyczajów. Zjawisko to było 
olśniewające, a jednak rozprysło się bez śladu przed wspaniałym pałacem pani de Beauséant. 
Wyobraźnia Eugieuiusza uniesiona w wysokie sfery towarzystwa paryzkiego, rzuciła mu w 
serce posiew złych myśli, rozszerzyła głowę i sumienie. I spojrzał na świat trzeźwem okiem : 
zobaczył, że prawo i moralność bezsilne są wobec bogaczy, że bogactwo stanowi ultima ratio 
mundi. Vautrin ma słuszność, powiedział, bogactwo jest cnotą.


Znalazłszy się na ulicy Neuve-Sainte-Genevieve, pobiegł szybko do swego mieszkania i 
wyniósł woźnicy dziesięć franków. W obmierzłej sali jadalnej znalazł już wszystkich 
osiemnastu stołowników zajadających jak zwierzęta przy drabinie stajennéj. Obraz téj nędzy i 
widok brudnej sali wydały mu się teraz czemś niewypowiedzianie wstrętnem. Przeskok z 
jednej krańcowości do drugiej był tak gwałtowny, że w sercu studenta uczucie ambicyi 
zaczęło się rozrastać nad miarę. Z jednej strony jaśniały świeże i wdzięczne obrazy 
towarzystwa najwykwintniejszego, oprawne w cuda sztuki i zbytku, o postaciach młodych i 
żywych, o głowach tchnących namiętnością i poezyą : z drugiej były płótna złowrogie i 
poszarpane, wystawiające twarze, na których pozostał już tylko nagi mechanizm namiętności. 
Rastignac przywiódł sobie na myśl ponętne obietnice pani de Beauséant i wskazówki, których 
mu udzieliła, uniesiona gniewem kobiety opuszczonej ; teraz wobec nędzy lepiej zrozumiał 
jéj słowa. Postanowił sobie otworzyć dwie równoległe drogi do szczęścia wiodące, oprzeć się 
zarazem na nauce i miłości, stać się doktorem uczonym i modnym salonowcem. O jakże był 
jeszcze dziecinny ! Nie wiedział, że to są właśnie dwie linie, które nigdy zejść się nie mogą.

— Cóżeś-to tak posępny, panie markizie ? — zapytał Vautrin, rzucając na niego owo 
spojrzenie, którem zdawał się przenikać najskrytsze tajemnice serca ludzkiego.

— Nie jestem usposobiony znosić żartów tych, którzy nazywają mię panem markizem — 
odparł Eugieniusz. — Chcąc tu być rzeczywistym markizem, trzeba mieć sto tysięcy liwrów 
dochodu, a my


68

mieszkańcy gospody Vauquer nie liczymy się wcale do ulubieńców fortuny.
Vautrin rzucił na Rastignac'a spojrzenie ojcowskie i lekceważące zarazem, które zdawało się 
mówić : Bębnie jakiś! nie wystarczyłbyś mi nawet na jeden kąsek! Poczém dodał głośno: — 
Jesteś pan w złym humorze dlatego, że może ci się nie powiodło z piękną hrabiną de Restaud?

— Ona zamknęła przede mną drzwi za to, żem powiedział, iż ojciec jéj zasiada z nami do 
jednego stołu — zawołał Rastignac.

Wszyscy goście spojrzeli po sobie. Ojciec Goriot spuścił oczy i odwrócił głowę ocierając łzy.

— Zaprószyłeś mi pan oko tabaką — rzekł do sąsiada.

— Kto spróbuje dokuczać ojcu Goriot, ten od dzisiejszego dnia będzie miał ze mną do 
czynienia — wyrzekł Eugieniusz, zwracając się do sąsiada starego fabrykanta makaronu. 
Ojciec Goriot wart więcej od nas wszystkich. Nie mówię tego do pań — dodał zwracając się 
ku pannie Taillefer. — Zdanie to było stanowcze, Eugieniusz wyrzekł je takim głosem, że 
wszyscy obecni zamilkli. Vautrin tylko rzekł drwiąco: — Kto bierze ojca Goriot na swój 
rachunek i chce zostać jego redaktorem odpowiedzialnym, ten powinien umieć dobrze się 
obchodzić ze szpadą i z pistoletem.

— Ja też postaram się o to — rzekł Eugieniusz.

— Czyś pan rozpoczął dziś kampanią ?

— Być może — odparł Eugieniusz. — Lecz nie jestem obowiązany zdawać nikomu sprawy z 
mych czynności, bo sam nie staram się zbadać, co inni robią po nocy.

Vautrin spojrzał na niego z-ukosa :

— Mój mały, jeżeli chcesz ocenić maryonetki należycie, to wejdź zupełnie do budy, a nie 
poprzestawaj na zaglądaniu przez dziury pokrycia. Dość téj gawędy — dodał - widząc, że się 
Eugieniusz burzyć zaczyna. Pogadamy jeszcze z sobą, jeżeli tylko pan zechcesz.

Obiad przechodził w milczeniu ponurem. Usłyszawszy słowa studenta, ojciec Goriot, 
pogrążył się cały w boleści i nie pojmował nawet tego, że usposobienie ogólne zmieniło się 
na jego korzyść gdyż młodzieniec zdolny odeprzeć prześladowanie wystąpił w jego obronie. 
 
— Czyżby pan Goriot był rzeczywiście ojcem jakiejś hrabiny?— spytała z-cicha pani 
Vauquer.

— I hrabiny i baronowej — odrzekł Rastignac.

— To nic dziwnego — rzekł Bianchon do Rastignac'a - ja macałem już jego głowę i 
znalazłem na niéj jedne tylko wyniosłość: guz ojcowstwa ; z niego będzie ojciec wiekuisty.


69

Eugieniusz nie zaśmiał się z żartu Bianchona, był dzisiaj w zbyt poważnem usposobieniu. 
Chciał korzystać z rad pani de Beauseant, a nie wiedział, gdzie i jak miał dostać pieniędzy. 
Zaniepokoił się patrząc na stepy i łasy tego świata, co rozściełały się przed jego okiem, takie 
puste a jednak takie pełne zarazem. Po obiedzie wszyscy się rozeszli, zostawiając go w sali 
jadalnej.

— Więc pan widziałeś mą córkę? — spytał Goriot głosem wzruszonym.

Eugieniusz obudził się z zadumy i pochwycił rękę poczciwca, patrząc nań z nieokreślonóm 
jakiemś rozczuleniem.

— Godny i uczciwy człowiek z pana — zawołał. — Pomówimy później o pańskich córkach.

Wstał, nie chcąc słuchać ojca Goriot i odszedł do swego pokoju, gdzie napisał do matki list 
następującej treści:


<cyt>Matko moja kochana! Czy nie posiadasz jeszcze trzeciej piersi, żeby mię zasilić? Jestem 
w takiém położeniu, że mogę prędko dorobić się funduszu. Potrzeba mi tysiąc dwieście 
franków i muszę je mieć za jakąbądź cenę. Nie mów ojcu o mojej prośbie; onby się 
sprzeciwiał, a mnie pozostawałoby chyba zastrzelić się z rozpaczy, gdybym nie dostał tych 
pieniędzy. Bliższe szczegóły opowiem przy widzeniu się, bo trzebaby zapisać całe tomy, 
chcąc ci wyjaśnić obecne moje położenie. Nie przegrałem nic, dobra moja matko, nic nie 
winienem, ale musisz mi dostać tę sumę, jeżeli dbasz o zachowanie życia, któreś mi dała. 
Powiem ci tylko, że bywam u wice-hrabiny de Beauseant, która przyrzekła mi swą opiekę. 
Muszę bywać w świecie, a nie mam za co kupić czystych rękawiczek. Potrafię żyć o chlebie i 
wodzie, będę pościł w potrzebie, ale nie mogę obejść się bez narzędzi, któremi uprawia się 
tutejsza winnica. Chwila obecna rozstrzyga, czy mam pójść drogą obraną, czy pozostać w 
błocie.


<cyt>Nie obce mi są nadzieje, któreście we mnie położyli i pragnę ziścić je jak najprędzej. 
Dobra mateczko, sprzedaj jeden z swych dawnych klejnotów, ja ci go wkrótce odkupię. Znam 
dobrze położenie rodziny naszej i umiem ocenić całą doniosłość podobnej ofiary; powinnaś 
mi też wierzyć, że nie wymagam jéj bez potrzeby, bo chyba byłbym potworem. Chciej 
widzieć w méj prośbie krzyk nieprzepartej konieczności. Cała nasza przyszłość zależy od téj 
zapomogi, bez której nie mogę rozpocząć kampanii, a życie w Paryżu jest walką wiekuistą. 
Gdyby nie było innego sposobu dostania pieniędzy, to powiedz ciotce, niech sprzeda swe 
koronki, a ja przyślę jéj później jeszcze piękniejsze</cyt> i t. d.
Napisał do obydwóch sióstr prosząc, by mu ofiarowały zaoszczędzone pieniądze. Przekonany 
był, że siostry poniosą tę ofiarę z ra-


70

dością, lecz nie chciał, by inni członkowie rodziny wiedzieli cos o tern; odwołał się więc do 
ich delikatności, potrącając przytém struny honoru, które w młodem sercu najmocniej są 
napięte i dźwięczą najsilniej. Po napisaniu tych listów ogarnęło go jednak wzruszenie 
mimowolne: zawahał się i zadrżał. Młody zapaleniec zna! szlachetność niepokalaną tych dusz 
zagrzebanych w samotności, wiedział, że prośbą swą przyczyni siostrom niemało troski i 
niemało radości; przeczuwał, że w swéj ustroni obie będą rozmawiały z niewysłowioną 
przyjemnością o bracie ukochanym.


Sumienie Bugieniusza powstało promienne i ukazało mu obie siostry rachujące w tajemnicy 
skarb swój drobny ; widział je, jak powodowane gieniuszem przebiegłym młodych dziewcząt, 
posyłały pieniądze incognito, dopuszczając się raz pierwszy kłamstwa, które miało w sobie 
coś wzniosłego.

— Serce siostry, to dyament najczystszy, to otchłań czułości — rzekł Eugieniusz i zawstydził 
się tego, co napisał. — Jakaż to potęga leży w ich modłach, jak czystym lotem dusze ich 
wznoszą się ku niebu! Czyliż siostry takie nie poświęciłyby się same z rozkoszą? Ach ! jakaż 
boleść napełniłaby serce matki, gdyby nie mogła wysiać żądanej sumy ! I takie-to uczucia 
czyste, takie ofiary straszliwe miały mu służyć za stopnie, po których zamierzał dojść do 
Delfiny de Nucingen...

Kilka łez wymknęło mu się z pod powiek, niby ostatnia szczypta kadzidła, rzucona na święty 
ołtarz rodzinny. Zaczął chodzić po pokoju miotany wzruszeniem rozpaczliwém. Ojciec Goriot 
zobaczył go w tym stanie przeze drzwi nawpół otwarte.

— Co to panu? — zapytał wchodząc do niego.
— Ach, dobry mój sąsiedzie ! ja-m nie przestał być synem i bratem, tak jak pan nie przestałeś 
być ojcem. Słusznie drżysz pan o hrabinę Anastazyą; oddała się ona jakiemuś Maksymowi de 
Trailles, który przywiedzie ją do zguby.

Ojciec Goriot wyszedł jąkając jakieś słowa, których Eugieniusz nie mógł zrozumieć. 
Nazajutrz Rastignac poniósł listy na pocztę. Wahał się do ostatniej chwili, aż wreszcie cisnął 
je do skrzynki mówiąc. — Uda się niezawodnie! Słowo to fatalne, słowo gracza lub wodza 
wielkiego, słowo, które więcej ludzi gubi, niż zbawia.


Poczekawszy dni kilka, Eugieniusz poszedł do pani de Restaud i nie został przyjęty. Trzy razy 
powracał i trzy razy znajdował drzwi zamknięte, chociaż wybierał godziny, w których nie 
mógł się spotkać z hrabią de Trailles. A więc słuszność była po stronie wice-hrabiny. Student 
nasz przestał studyować prawo. Chodził na kursą po to tylko, by odpowiedzieć na apel, lecz 
pokazawszy się na chwilę znikał natychmiast. Trzymał się zasady przyjętej przez


71

większość studentów i odkładał naukę do chwili, gdy się egzamina zbliżać będą. Postanowił 
zbierać notatki z drugiego i trzeciego kursu, a potem, w ostatniej chwili, wyuczyć się prawa 
gruntownie. Tymczasem przez piętnaście swobodnych miesięcy mógł pływać po oceanie 
Paryża, bawić się w miłość lub zajmować się połowem bogactwa. W ciągu tego tygodnia dwa 
razy widział panią de Beauséant, do której szedł w chwili, gdy powóz markiza d’Adjuda 
wyjeżdżał za bramę. Sławna ta piękność, znana jako najpoetyczniesza postać na przedmieściu 
Saint-Germain, odniosła jeszcze kilkudniowe zwycięztwo i powstrzymała na czas jakiś 
małżeństwo panny de Rochefide i markiza d'Adjuda-Pinto. Lecz zagrożona utratą szczęścia 
była ostatniemi czasy bardziej namiętna niż zwykle i przyśpieszyła znowu ostateczną 
katastrofę.


Markiz d'Adjuda i Rochefidowie uważali tę sprzeczkę i zgodę jako okoliczność bardzo 
pomyślną, spodziewali się bowiem, że pani de Beauséant oswoi się tymczasem z myślą o 
małżeństwie i wyrzecze się dni szczęśliwych, poświęcając je przyszłości przewidzianej w 
życiu mężczyzny. Pomimo najuroczystszych obietnic, ponawianych codziennie, pan d’Adjuda 
grał komedyą a wice-hrabina chętnie pozwalała się oszukiwać. <cyt>Woli staczać się po 
schodach, niż odważnie oknem wyskoczyć,</cyt> powiadała o niéj najlepsza przyjaciółka, 
księżna Langeais.


Pomimo to wszystko ostatnie połyski jaśniały dość długo i wice-hrabina bawiła w Paryżu, 
otaczając opieką młodego krewniaka, ku któremu powzięła zabobonne jakieś przywiązanie. 
Eugieniusz okazał jej przyjaźń i uczucie w takiej chwili, kiedy kobieta w nikim nie widzi 
litości szczerej, współczucia prawdziwego. Jeżeli słyszy słówko miodowe, to przekonana jest, 
że zawdzięcza je tylko wyrachowaniu.


Eugieniusz chciał dobrze poznać grunt, nim się zdecydował wylądować w domu de 
Nucingen, zaczął więc badać przeszłość ojca Goriot i zebrał wskazówki, które mniej więcej w 
ten sposób streścić się dadzą. Jan Joachim Goriot był przed rewolucyą prostym robotnikiem w 
fabryce makaronu. Zręczny, oszczędny i przedsiębierczy, został następcą swego pana, który 
padł ofiarą pierwszego rozruchu w roku 1789. Goriot założył swą fabrykę przy ulicy de la 
Jussienne, w bliskości rynku zbożowego i miał tyle zdrowego rozumu, że przyjął urząd 
naczelnika sekcyi, przez co zyskał dla swego handlu protekcyą osób najbardziej wpływowych 
w groźnym owym czasie.


Źródłem bogactwa stał się dla niego ów głód prawdziwy czy zmyślony, wskutek którego cena 
zboża podniosła się okrutnie w Paryżu. Naród, zabijał się u drzwi piekarzy, a wybrani szli 
sobie swobodnie kupować makaron włoski u kupców korzennych. W owym roku


72

obywatel Goriot zebrał kapitały i mógł później prowadzić handel z wyższością człowieka 
posiadającego niezmierną moc pieniędzy. Stało się z nim to, co się dziać zwykło z ludźmi nie 
posiadającemi żadnych szczególnych zdolności: mierność go zbawiła. Przytém nie wiedziano 
nic o jego funduszach, aż dopóki nie minął czas groźny dla bogaczy, i nikt mu nie zazdrościł, 
sądząc, że handel zbożowy pochłonął wszystkie jego myśli. Bo też Goriot nie miał równego 
sobie znawcy, gdy trzeba było ocenić gatunek i pochodzenie ziarna, mąki lub otrąb, gdy 
trzeba było przechować zboże przez czas długi, przewidzieć cenę, przepowiedzieć zbiór 
obfity lub nieurodzaj albo wreszcie zakupić zboże za bezcen raz w Sycylii to znów aż na 
Ukrainie. Można go było prawie wziąć za ministra. stanu, widząc jak śmiało prowadził swe 
sprawy, jak jasno tłómaczył prawa przy wozu i wy wozu zboża, jak dalece zgłębiał ducha 
tych praw i pojął ich wady. Cierpliwy, czynny i energiczny, wytrwały a skory w działaniu, 
posiadał wzrok orli, uprzedzał i przewidywał wszystko, wszystko wiedział i wszystko ukryć 
potrafił: jednem słowem z pojęcia był dyplomatą, a z wykonania żołnierzem. Takim to był 
Goriot w głębi ciemnego swojego sklepiku, w którym przepędzał nawet chwile swobodne, 
stojąc w progu z ramieniem wspartém o uszak; lecz wyszedłszy za próg ulubiony, 
wychyliwszy się za obręb swojej specyalności, człowiek ten stawał sie znowu niepojętnym i 
gburowatym wyrobnikiem, który nie może zrozumieć najprostszego dowodzenia, me pojmuje 
żadnych rozkoszy duchowych i zasypia w teatrze; słowem przetwarzał się w jednego z owych 
Dolibanów paryskich, znanych ze swéj głupoty. Ludzie tacy jak Goriot wszyscy są podobni 
do siebie. Wszyscy prawie kryją w piersi wzniosłe jakieś uczucie. W sercu naszego 
fabrykanta rozrosły się wyłącznie dwa uczucia, które go całkowicie pochłonęły tak, jak 
handel zbożowy wyczerpał całą pojętność jego mózgu. Pojąwszy za żonę jednę córkę 
bogatego fermera z okolic Brie, otoczył ją poszanowaniem religijnem i miłością bez granic. 
Ukochał w niej istotę słabą, a jednak potężną, piękną a wrażliwą, która była zupełnem 
przeciwieństwem jego samego. Jeżeli w sercu ludzkiem jest jakie uczucie wrodzone, to 
niezawodnie musi w niem być owa duma, którą uczuwamy biorąc w opiekę słabszą istotę. 
Postawmy obok miłość, to jest ową wdzięczność, którą czyste dusze płacą za swoje szczęście 
niejednę anomalią moralną.


Po siedmiu leci ech szczęścia niezamąconego, Goriot stracił żonę, która zaczynała nad nim 
wszechwładnie po-za sferą uczucia. Kto wie, może pod jej wpływem obudziłaby się natura 
leniwa, możeby w niej rozwinęło się jaśniejsze pojęcie o świecie i życiu? Po stracie żony, 
miłość ojcowska rozrosła się nad miarę


75

w sercu Goriot'a. Uczucie, któremu śmierć weszła w drogę, zwróciło się ku dwóm córkom, i 
na razie zdawało się, że obie w zupełności na nie zasługują. Goriot pozostał wdowcem i 
odrzucił najświetniejsze propozycye wszystkich kupców i fermerów, którzy pragnęli mieć go 
za zięcia. Teść Goriot'a, który sam jeden mógł się poszczycić jego zaufaniem, twierdził, że 
wdowiec postanowił dochować zmarłej żonie wierności małżeńskiej.


Handlarze zboża, niezdolni pojąć tak wzniosłego szaleństwa, nadali Goriot'owi jakiś 
ośmieszający przydomek. Zdarzyło się raz, że zapijano jakąś ugodę i jeden z handlarzy 
ośmielił się wymówić ów przydomek w obecności Goriot'a, za co tenże wyciął go pięścią po 
ramieniu z taką siłą, że nieborak wyleciał na złamanie karku na róg ulicy Oblin. Goriot 
otaczał swe córki przywiązaniem bez granic, miłością jakąś smętną i tkliwą. Wiedziano o tém 
powszechnie; raz nawet jakiś konkurent Goriot'a pragnący oddalić go z rynku, bo sam chciał 
zostać panem kursu, powiedział mu, że Delfina wypadła przed chwilą z powozu. Ojciec blady 
i drżący opuścił wnet bazar i chorował kilka dni po tym fałszywym alarmie w skutek reakcyi 
uczuć przeciwnych. Nie dotknął wprawdzie współzawodnika swą pięścią morderczą, lecz 
wygnał go z bazaru, zmuszając go, aby w krytycznych okolicznościach ogłosił się bankrutem. 
Rozumie się, że Goriot wychowywał swe córki nierozsądnie. Bogaty był, gdyż dochód jego 
wynosił przeszło sześćdziesiąt tysięcy liwrów, pomimo to na własne potrzeby nigdy nie 
wydawał więcej nad tysiąc dwieście franków? a resztę poświęcał z radością na dogodzenie 
rozmaitym zachciankom córek. Najpierwsi mistrze udzielali im talentów, które cechują 
świetne wychowanie, dano im pannę do towarzystwa, która na szczęście miała wiele rozsądku 
i dobrego gustu. Panny jeździły konno, miały swój powóz, jedném słowem żyły tak, jak 
gdyby były kochankami starego jakiego bogacza; nie było tak wygórowanego żądania, 
któregoby ojciec nie spełnił z całą gotowością, a jedna pieszczota wynagradzała go sowicie za 
wszystkie ofiary. Biedny człowiek ! uważał siebie za tak maluczką istotę wobec córek, które 
aniołami były w jego oczach! Wszystko przyjmował od nich z wdzięcznością, nawet ból, 
który mu zadawały. Gdy dorosły, mogły wybierać sobie mężów wedle upodobania, gdyż 
każda dostała w posagu połowę majątku ojcowskiego. Piękna Anastazya zwabiła ku sobie 
hrabiego de Restaud i porzuciwszy dom ojcowski, dała się unieść skłonnościom 
arystokratycznym, które ją popchnęły w wysokie sfery społeczne. Delfina lubiła pieniądze, 
poślubiła więc bankiera Nucingen'a, który pochodził z niemieckiej rodziny i nosił tytuł barona 
ś. Państwa Rzymskiego. Goriot pozostał nadal fabrykantem włoskiego makaronu i prowadził 
handel, do którego przyrósł już ca-


74

łą istotą, lubo zajęcie jego nie podobało się bardzo córkom i zięciom. Przez pięć lat opierał się 
ich naleganiom, aż wreszcie zgodził się wycofać z handlu kapitał powiększony dochodem z 
lat ostatnich. Pani Vauquer, do której przeniósł się w tym czasie, rachowała mu mniej więcej 
dziesięć tysięcy liwrów dochodu. Rozpacz popchnęła biedaka do znanej nam gospody, gdyż 
przekonał się, że obaj zięciowie wzbraniają swym żonom wziąć ojca do siebie a nawet, co 
gorsza, przyjmować otwarcie jego odwiedziny.


Oto wszystko, co mógł powiedzieć o ojcu Goriot niejaki pan Muret, który nabył po nim 
handel. Rastignac przekonał się więc, że przypuszczenia księżny de Langeais były 
sprawiedliwe. W tern miejscu kończy się wstęp do téj głuchej, lecz przerażającej tragiedyi 
paryskiej.


W pierwszych dniach grudnia Rastignac otrzymał dwa listy : od matki i od starszej siostry. 
Spostrzegłszy to pismo tak dobrze znane, zadrżał z radości i trwogi. Dwie cieniuchne ćwiartki 
papieru miały skazać na śmierć lub życie wszystkie jego nadzieje. Trwoga przejmowała go na 
myśl, że rodzice żyli w niedostatku i obawiał się, czy nie zażądał od nich ostatniej kropli 
krwi, której nie odmówiono-by ukochanemu dziecięciu. List matki był następującej treści :


<cyt>Drogie dziecię, posyłam ci to, czego żądasz. Zrób dobry użytek z tych pieniędzy, bo 
drugi raz nie byłabym w stanie zebrać tak wielkiej sumy bez wiedzy ojca, nawet gdyby szło o 
zachowanie ci życia ; zresztą kto wie, czyby to nie zakłóciło harmonii naszych stosunków 
rodzinnych? Chcąc jeszcze raz dostać tyle pieniędzy, musielibyśmy obciążyć majątek 
długami. Trudno mi wyrokować o twych projektach, bo ich nie znam, zastanawia mię tylko 
to, że obawiasz się powierzyć je matce. Nie trzeba było pisać całych tomów, dla matki dość 
jednego słowa, a słowo to wybawiłoby mię z trwożliwej niepewności. Nie chcę taić, że list 
twój sprawił na mnie bolesne wrażenie. Synu drogi! co mogło cię skłonić, byś obudził tak 
wielki niespokój w sercu mojém? Pisząc to do mnie, musiałeś cierpieć wiele, bo ja-m też 
wiele cierpiała czytając wyrazy skreślone twą ręką. Zastanów się, na jaką to wchodzisz 
drogę? Czyliż życie i szczęście twoje zasadzać się ma na téin, byś wydawał się innym, niż 
jesteś w rzeczy samej ; czyż potrzeba ci bywać w świecie, skoro to pociąga za sobą wydatki 
pieniężne, których nie możesz ponosić i stratę czasu, który z korzyścią poświęcić możesz 
nauce? Zawierz sercu matki, dobry mój Eugieniuszu, i bądź przekonany, że drogi kręte nie 
wiodą do wielkiego celu. Młody człowiek w twojém położeniu powinien się starać o dwie 
cnoty: o cierpliwość i rezygnacyą. Nie robię ci wymówek, nie chciałabym najmniejszą 
goryczą zaprawiać naszej ofiary. Słowa moje to są słowa matki ufnej


75

lecz przewidującej. Ty wiesz, jakie są twe obowiązki, ja zaś wiem, że serce twe jest czyste i 
zamiary dobre. Bez obawy więc mogę ci powiedzieć: Idź, mój jedyny, idź dalej! Drżę o 
ciebie, bo matka jestem, lecz każdemu z twych kroków towarzyszyć będą nasze modły i 
błogosławieństwa. Bądź ostrożny, drogie dziecię. Musisz być rozważnym, jak mąż dojrzały, 
bo los pięciu istot ukochanych przez ciebie spoczywa na twéj głowie. Tak jest, przyszłość 
nasza na tobie się opiera, a szczęście twoje jest i naszém szczęściem. Wszyscy błagamy Boga, 
by cię wspierał w każdem twém przedsięwzięciu. Ciotka Marcillac okazała w tern zdarzeniu 
dobroć niesłychaną i pojęła nawet odrazu to, coś pisał o rękawiczkach. Przyznała się potem z 
uśmiechem, że ma słabość dla najstarszego z mych dzieci. Kochaj ją, kochaj, Eugieniuszu! 
nie chcę mówić co zrobiła dla ciebie, zanim nie dopniesz swych zamiarów ; gdybyś się teraz 
dowiedział, to pieniądze ofiarowane przez nią paliłyby ci ręce. Czy wy pojmujecie, dzieci, co 
to znaczy zrobić dla kogo ofiarę ze swych pamiątek? Lecz czy jest ofiara taka, którejby dla 
was żal było? Ciotka poleciła ucałować cię w czoło i powiedzieć, że chciałaby przesłać ci w 
tym pocałunku zadatek szczęścia całego. Dobra, poczciwa ciotka napisałaby sama do ciebie, 
gdyby nie to, że cierpi na reumatyzm w palcach. Ojciec twój ma się dobrze. Urodzaj 1819 
roku przechodzi wszelkie oczekiwania. Bywaj mi zdrów, synu drogi, nie wspominam nic o 
twych siostrach, gdyż Laura pisze do ciebie. Niech dla niej zostanie przyjemność doniesienia 
ci o wszystkich drobnych przygodach życia rodzinnego. Oby Bóg dał ci powodzenie we 
wszystkiém! O tak! powinno ci się powieść, mój Eugieniuszu, gdyż zadałeś mi boleść tak 
wielką, że nie miałabym siły przenieść jéj powtórnie. Poznałam dopiero teraz, co to znaczy 
być biedną, i zapragnęłam, bogactwa, żeby módz oddać je dziecku. Dosyć już, żegnaj mi 
synu. Nie zostawiaj nas długo bez wiadomości o sobie i przyjm pocałunek, który ci matka 
posyła.</cyt>


Eugieniusz tonął we łzach, czytając list matki. Myślał o ojcu Goriot, który zgniótł srebrny 
półmisek i sprzedał go, by mieć zaco wykupić weksel swej córki.


— A twoja matka czyż nie poświęciła również swych klejnotów! mówił sam do siebie. Ciotka 
twa płakała pewnie sprzedając jedne ze swych relikwij. Jakiemże prawem śmiałbyś 
przeklinać Anastazyą? Zrobiłeś dla egoizmu przyszłości to, co ona dla ukochanego człowieka 
zrobiła ! Któż wart więcej: ty czy ona? — Coś mu szarpało wnętrzności i paliło uczuciem 
nieznośnego gorąca. Chciał się wyrzec świata, postanawiał nie tknąć tych pieniędzy. Uczuł 
wzniosłe i piękne wyrzuty sumienia, wyrzuty, które ludzie sądzący swych bliźnich tak rzadko 
biorą w rachubę, a mocą których aniołowie niebiescy rozgrzeszają


76

przestępcę potępionego sądem ziemskim. Rastignac otworzył list siostry tchnący wdziękiem 
niewinnym i serce jego oświeżyło się trochę:


<cyt>List twój przybył w sarnę porę, drogi bracie. Agata i ja chciałyśmy tyle rozmaitych 
użytków zrobić z naszych pieniędzy, że w końcu same-śmy nie wiedziały, od czego 
rozpocząć. Tyś postąpił jak ów służący króla hiszpańskiego, który pobił zegarki swego pana : 
przywiodłeś nas do zgody. Prawdziwie, ciągle-śmy się spierały o to, które z naszych życzeń 
powinno być najpierwej zaspokojone, a nie wpadłyśmy na myśl, że można zrobić z pieniędzy 
taki użytek, który zaspokoi od razu wszystkie nasze życzenia. Wiesz co, drogi Eugieniuszu, 
Agata skakała z radości. Jedném słowem byłyśmy jak dwie waryatki przez caluteńki dzień a 
telles enseignes (to styl ciotki), że mateczka zapytała nas surowo: Co wam dziś jest, moje 
panny? Zdaje misie, że byłybyśmy jeszcze bardziej zadowolnione, gdyby nas troszeczkę 
połajano. Kobieta musi być bardzo szczęśliwa, gdy cierpi za tego, kogo kocha. Ja tylko 
pomimo całej radości wpadałam chwilami w smutek i zadumę. Nigdy chyba nie potrafię być 
dobrą żoną, bo jestem zbyt rozrzutna. Kupiłam sobie przedtem dwa paski, piękną igiełkę do 
przekałania dziurek w gorsecie i masę fraszek podobnych, dosyć, że miałam mniej pieniędzy 
niż ta wielka Agata, co umie być oszczędną i zbiera dukaty jak sroka jaka. Wyobraź sobie, że 
miała dwieście franków ! A ja, mój drogi, zebrałam tylko pięćdziesiąt talarów. Ale jestem aż 
nadto ukarana i chciałabym wrzucić swój pasek do studni, bo odtąd nie będę mogła nosić go 
bez przykrości. Jam cię okradła ! Nieoceniona Agata powiedziała mi: Poślijmy mu trzysta 
pięćdziesiąt franków od obydwóch razem. Lecz nie mogłam wytrzymać, żeby ci prawdy nie 
powiedzieć. Wiesz, w jaki sposób wypełniłyśmy twoje polecenia? wzięłyśmy nasze sławne 
pieniądze i wybrałyśmy się sobie na przechadzkę. Dostawszy się na gościniec, pobiegłyśmy 
bez namysłu do Ruffec, gdzieśmy po prostu oddały całą sumę panu Grimbert'owi, który 
zawiaduje biurem pocztowém. Wracałyśmy lekkie i swobodne niby dwie jaskółki. Czy to 
szczęście nas tak unosi? pytała Agata. Powiedziałyśmy sobie tysiąc rzeczy, których ci nie 
powtórzę, panie Paryżaninie, bo dotyczy ciebie zbyt ściśle. O ! drogi bracie, jak my cię 
kochamy ! oto masz w paru słowach to samo, o czém myśmy tak długo mówiły. Tajemnicy 
nie zdradzimy, bo według słów ciotki, takie małe straszydełka jak my potrafią wszystko 
zrobić, nawet milczeć w potrzebie. Mateczka i ciotka jeździły potajemnie do Angou-leme i 
żadna me zdradziła wysokiej polityki, która kierowała ich wyprawą. Nie obeszło się przedtem 
bez długich konferencyj, od których i pan baron i my obie zostaliśmy usunięci. W państwie


77

Rastignac'ow wszystkie głowy pełne są ważnych domysłów. Robota około sukni muślinowej 
w kwiaty a jour, którą infantki haftują dla Jej Królewskiej Mości, postępuje dalej w 
największej tajemnicy. Pozostają już tylko dwa bryty do wyhaftowania. Postanowiono 
ostatecznie, że zamiast muru będzie płot od strony Verteuil. Naród prosty straci na tém, gdyż 
będzie mniej owoców i szpalerów, ale za to przybysze z obcych stron będą się mogli cieszyć 
pięknym widokiem. Na wypadek gdyby domniemany spadkobierca potrzebował chustek do 
nosa, zawiadamiamy go, że wdowa po Marcillac'u zrobiła pewne odkrycie: kopiąc się w 
swych skarbach i skrzyniach, znanych pod imieniem Herkulanum i Pompei, wygrzebała 
nieznaną dotąd sztukę płótna holenderskiego; księżniczki Agata i Laura stają na jego rozkazy 
z igłami i rękami, które są zwykle trochę za czerwone. Młodzi książęta don Henryk i don 
Gabryel nie pozbyli się zgubnych swoich nałogów : przeładowują zawsze żołądek 
winogronowemi powidłami, przyprowadzają siostry do rozpaczy, nie chcą się wcale uczyć, 
wykręcają gniazda ptasie dla zabawki, sprawiają hałas nieznośny, i wbrew prawom krajowym 
wycinają gałązki łozy, z których robią sobie laseczki. Nuncyusz papieski, zwany pospolicie 
księdzem proboszczem, grozi im klątwą, jeżeli dłużej będą zapominać o świętych kanonach 
gramatyki, a troszczyć się wyłącznie o prawa bzu wojowniczego. Bywaj mi zdrów, bracie 
kochany ! nie uwierzysz, wiele modlitw za twe szczęście towarzyszy temu listowi, wiele się 
w nim ukrywa miłości zadowolnionéj. Ach,, jakże wiele, wiele rzeczy będziesz miał do 
opowiadania, skoro znów do nas przybędziesz. Mnie powiesz wszystko : jam przecie 
najstarsza. Ciotka dała nam do zrozumienia, że ty masz powodzenie w świecie.

<cyt>Mówią o jakiejś kobiecie i nie chcą dodać nic więcej</cyt>.

Ma się rozumieć, że to tylko w naszej obecności. Powiedz jednak, Eugieniuszu, gdybyś 
chciał, mybyśmy mogły obejść się bez chustek, a natomiast poszyć dla ciebie koszule z tego 
płótna. Odpowiedz mi zaraz na to pytanie. Gdybyś potrzebował prędko koszul pięknych i 
dobrze poszytych, tobyśmy się wzięły niezwłocznie do roboty. Jeżeli w Paryżu noszą koszule 
nowym krojem, którego my nie znamy, to przyślij nam jedne na wzór; mianowicie 
potrzebowałybyśmy formy mankietów. Bądź zdrów raz jeszcze! całuję cię w czoło z lewej 
strony, w skroń, która do mnie wyłącznie należy. Zostawiam drugi arkusik dla Agaty, która 
obiecała, że mego listu czytać nie będzie. Dla większej pewności jednak nie odejdę od niéj, 
póki będzie pisała. Kochająca cię siostra


Laura de Rastignac.</cyt>


78

— O tak ! — zawołał Eugieniusz - tak! muszę zostać bogatym za jakąbądź cenę. Czyż są 
skarby, coby opłaciły takie przywiązanie? Jakżebym pragnął ofiarować im szczęście całego 
świata! Tysiąc pięćset pięćdziesiąt franków! — rzekł po chwili. — Trzeba, żeby żaden 
pieniążek nie poszedł na marne. Laura ma słuszność. To prawda! Wszak ja mam tylko grube 
koszule. Gdy chodzi o szczęście czyje, dziewczę młodziuchne staje się przebiegłem jak 
złodziej. Jaka ona niewinna a jak troskliwa o mnie! To anioł z nieba przebaczający błędy 
ziemskie, których nawet zrozumieć nie może.
Eugieniuszowi zdawało się, że posiadł świat cały. Przywołał krawca, wypróbował go i zdobył 
dla siebie. Zobaczywszy pana de Trailles, student zrozumiał dopiero, jaki - to wpływ krawcy 
wywierają na życie młodzieży. W tym razie, niestety, nie ma średniej miary: krawiec bywa 
albo nieprzyjacielem śmiertelnym albo przyjacielem, którego nam daje faktura. Eugieniusz 
spotkał w swym krawcu człowieka, który pojął ojcowstwo swego rzemiosła i uważał siebie za 
łącznik między teraźniejszością a przeszłością młodzieży. Nawzajem student wdzięczny 
zapewnił mu stałe powodzenie jednym z owych dowcipów, z których miał kiedyś zasłynąć. 
— Wiadomo mi —- mówił — że człowiek ten uszył dwie pary spodni, które przyczyniły się 
niemało, że posiadacze ich wzięli w posagu kapitał przynoszący dwadzieścia tysięcy liwrów 
dochodu. Cóż to za szczęście posiadać tysiąc pięćset franków i mieć odzieży tyle, ile się 
zapragnie. Biedny Południowiec nie wątpił w téj chwili o niczém i szedł na śniadanie z tym 
nieokreślonym wyrazem twarzy, który cechuje młodzieńca posiadającego choćby maluczki 
kapitalik. Poczuwszy pieniądze w kieszeni, student wznosi we wnętrzu swéj istoty jakiś filar 
idealny i silnie opiera się na nim. Od tej chwili zaczyna chodzić pewniej niż przedtem, 
znajduje punkt oporu dla swéj dźwigni, spogląda śmiało i prosto, we wszystkich jego 
poruszeniach zręczność się przebija ; wczoraj pokorny i nieśmiały byłby się pozwolił potrącać 
każdemu ; dziś sam gotów potrącić pierwszego ministra. Dzieją się z nim rzeczy niesłychane : 
wszystkiego chce i wszystko posiąść może, przychodzą mu naraz najrozmaitsze zachcenia, 
jest nadzwyczaj wesoły, wspaniałomyślny, wylany. To ptak, co dawniej niezdolny do lotu, 
dziś może szeroko skrzydła roztoczyć. Biedny student porywa okruchy przyjemności, jak 
pies, który zdobywa sobie kość wśród tysiącznych niebezpieczeństw, rozgryzają uciekając i w 
biegu szpik z niéj wysysa ; lecz młodzieniec, u którego kilka "sztuk złota pobrząkuje w 
kieszonce od kamizelki, dobiera sobie przyjemności wedle upodobania, rozgatunkowuje je, 
lubuje się niemi, buja po niebie i nie pojmuje już, co znaczy wyraz nędza. Cały Paryż do 
niego należy. Wieku młody, w którym wszystko wydaje się tak świe-


79

tném, w którym się wszystko iskrzy i goreje! Wieku sił młodzieńczych, z których nikt nie 
korzysta ani mężczyzna, ani kobieta! Wieku długów i ciągłej obawy, która potęguje wartość 
każdej przyjemności ! Kto nie poznał lewego brzegu Sekwany, między ulicą Saint-Jacques a 
ulicą Saints-Peres, ten nie poznał wcale wartości życia ludzkiego! — Ach gdyby Paryżanki 
wiedziały! — myślał Eugieniusz, pożerając gruszki smażone, które pani Vauquer ceniła po 
groszu sztukę — pewnie przyszłyby tutaj szukać miłości.


W téj chwili dzwonek dał się słyszeć przy drzwiach z kratą i posłaniec pocztowy wszedł do 
sali jadalnej. Zapytawszy o pana Eugieniusza de Rastignac, podał mu dwa worki i książkę, w 
której trzeba się było rozpisać. W téj chwili głębokie spojrzenie Vautrin'a padło na 
Rastignac'a niby uderzenie bicza.

— Będziesz pan miał czém zapłacić za lekcye fechtunku i strzelania — powiedział.

— Zamorskie okręty przybyły — rzekła pani Vauquer, spoglądając na worki.
Panna Michonneau obawiała się spojrzeć na pieniądze, aby nie zdradzić swéj chciwości.

— Masz pan dobrą matkę — rzekła pani Couture.

— Pan ma dobrą matkę — powtórzył Poiret.

— Tak, mamunia ze wszystkiego się wyzuła — rzekł Vautrin. — Teraz będziesz pan mógł 
dogadzać swym zachciankom, bywać w świecie, zajmować się połowem posagów i tańczyć z 
hrabinami, które stroją się w wieńce kwiatów brzoskwiniowych. — Ale słuchaj, młodzieńcze, 
z tém wszystkiém ucz się strzelać.

Vautrin zrobił ruch, jak gdyby brał na cel przeciwnika. Rastignac chciał dać posłańcowi na 
piwo, lecz nie znalazł drobnych. Vautrin poszukał w kieszeni i rzucił dwadzieścia soldów 
posłańcowi.

— Masz pan kredyt — rzekł spoglądając na studenta. 

Rastignac musiał podziękować sąsiadowi, chociaż nie cierpiał go od owych kilku słów 
cierpkich zamienionych po powrocie od pani de Beauséant. W ciągu ostatniego tygodnia 
Eugieniusz i Vautrin nie przemówili do siebie, tylko w milczeniu badali jeden drugiego. Na-
próżno student pytał siebie, dlaczego tak było. Zapewne myśli udzielają się w prostym 
kierunku z taką mocą, z jaką powstają i uderzają tam, gdzie je umysł posyła, na zasadzie 
matematycznej, jaka kieruje pędem kuli wylatującej z moździerza. Skutki bywają rozmaite. 
Bywają natury czułe, których myśli cudza czepia się z łatwością, wywołując w nich przewrót 
zupełny; bywają też natury dziwnie tęgie, bywają czaszki opatrzone wałem spiżowym, o 
który wola innych ludzi rozbija się i odskakuje jak kula od ściany; bywają wreszcie natury 
miękkie i strzępiaste, w których myśl przy-


80

czepiona traci moc, tak jak kula traci siłę pędu w miękkiej ziemi reduty. Rastignac posiadał 
jedne z owych głów pełnych prochu, co to gotowe wybuchnąć przy lada wstrząśnieniu. Był 
jeszcze tak młody, że musiał koniecznie uledz takiemu udzielaniu się pojęć, takiej 
zaraźliwości uczuć, której dziwaczne zjawiska zastanawiają nas nieraz. Wzrok jego moralny 
był równie przenikliwy, jak oczy odznaczające się prawdziwie rysią bystrością. Każden zmysł 
był 11 niego, rzec można, podwójny i posiadał tę niepojętą giętkość i przenikliwość, którą 
podziwiać musimy u ludzi wyższych, u tych rębaczy, co to od razu trafiają w słabą stronę 
każdego pancerza. Zresztą, w ciągu ostatniego miesiąca w Eugieniuszu rozwinęło się dużo 
przymiotów i wad dużo. Wady rozbudzał wpływ świata i zadowolnienie żądz, które coraz 
bardziej się rozrastały. W rzędzie jego przymiotów znajdowała się owa zapalczywość 
południowa, która każe iść na spotkanie trudności i pokonać ją odrazu, zapalczywość, która 
nie dozwala człowiekowi z po za Loary znieść niepewności najmniejszej. W oczach 
mieszkańców północy przymiot ten staje się wadą; uważają bowiem, że taż sama 
zapalczywość, co była źródłem powodzenia Murat'a, stała się później przyczyną jego śmierci: 
Ztąd wniosek oczywisty, że Południowiec, który łączy w sobie przebiegłość północną z 
nadloarską odwagą, jest człowiekiem doskonałym i może zostać królem Szwecyi.


Rastignac nie mógł być dłużej wystawionym na ogień bateryi Yautrin'a, nie wiedząc, czy 
tenże jest jego przyjacielem, czy wrogiem. Chwilami zdawało mu się, że szczególny ten 
człowiek odgaduje wszystkie jego namiętności i przenika najgłębsze tajniki jego serca; 
napróżno jednak starał się odgadnąć go nawzajem. Vautrin zamknięty był w sobie i osłaniał 
się głęboką tajemniczością sfinksa, który wszystko wie, widzi wszystko, ale nic nie mówi. 
Dziś Eugieniusz poczuł pieniądze w kieszeni i postanowił stawić opór.

— Bądź pan łaskaw zaczekać — zawołał na Vautrin'a, który zabierał się do wyjścia, 
wychyliwszy ostatnią kroplę kawy.

— Poco? — zapytał czterdziestoletni mężczyzna, wkładając kapelusz o szerokich skrzydłach, 
przyczém sięgnął po laskę żelazną, którą umiał wywijać takiego młynka, że pewnie jeden 
dałby sobie radę, gdyby go naraz opadło czterech rabusiów.

— Chcę panu oddać, com winien — odparł Rastignac, rozwiązując pośpiesznie worek, z 
którego wyjął sto czterdzieści franków. — Przyjaźń przyjaźnią, a interes interesem — rzekł 
podając pieniądze pani Vauquer. — Teraz rachunki nasze załatwione aż do świętego 
Sylwestra. Proszę mi rozmienić sto sous.

— Przyjaźń interesem, a interes przyjaźnią — powtórzył Poiret, spoglądając na Vautrin'a.


81

— Proszę dwadzieścia su — powiedział Rastignac, podając pieniądze sfinksowi w peruce.

— To coś tak wygląda, jak gdybyś pan obawiał się być mi dłużnym? — zawołał Vautrin, 
zapuszczając badawcze wejrzenie w duszę młodzieńca, przyczém na ustach jego pojawił się 
ów uśmiech drwiący i cyniczny, za który Eugieniusz ze sto razy już omal się nie rozgniewał.

— A... tak — powiedział student, który wstał już od stołu i zabrał obydwa worki z 
pieniędzmi, chcąc je odnieść do swego mieszkania.
Vautrin stał na progu, a student skierował się ku drzwiom wiodącym na schody.

— Wiesz co, panie margrabio de Rastignacorama? odpowiedź twa nie zupełnie jest grzeczna 
— zawołał Vautrin uderzając laską we drzwi salonu i podchodząc do studenta, który go 
zmierzył zimnem wejrzeniem.

Rastignac zamknął drzwi i zszedł z Vautrin'em aż na platformę, oddzielającą kuchnię od sali 
jadalnej. Ztamtąd prowadziły do ogrodu drzwi, nad któremi znajdowała się wielka szyba 
opatrzona kratą żelazną. Student zatrzymał się na platformie i powiedział wobec Sylwii, która 
wychyliła się z kuchni:

— Panie Vautrin, jam nie margrabia i nie nazywam się Rastignacorama.

— Pewnie bić się będą — rzekła panna Michonneau obojętnym głosem.

— Bić się ! — powtórzył Poiret.

— Ale gdzie tam — odparła pani Vauquer głaszcząc swe talary.

— Ach! idą już pod lipy — zawołała panna Wiktoryna, która wstała, by zobaczyć, co się 
dzieje w ogrodzie. - A jednak słuszność jest po stronie tego biednego młodzieńca.

— Chodźmy na górę, kochanie — rzekła pani Couture — takie sprawy wcale do nas nie 
należą.

Pani Couture i Wiktoryna zbliżyły się do drzwi, lecz gruba Sylwia zastąpiła im drogę.

— Co to się stało ? — zawołała. — Pan Vautrin powiedział do pana Eugieniusza: 
<cyt>Musimy z sobą pogadać!</cyt> i wziął go pod rękę i teraz idą obydwa hen tam przez 
karczochy.

W tej chwili Vautrin zjawił się we drzwiach.

— Pani Vauquer — rzekł z uśmiechem — niech się pani nie przerazi: chciałbym spróbować 
pistoletów tam pod lipami.

— Ach, panie ! — zawołała Wiktoryna składając ręce — za co chcesz pan zabić pana 
Eugieniusza?

Vautrin odstąpił parę kroków i spojrzał uważnie na Wiktorynę.


82

— A, to co innego! — zawołał żartobliwie, spoglądając na biedną dziewczynę, której twarz 
oblała się rumieńcem. — To bardzo miły młodzieniec, wszak prawda? Naprowadzasz mię 
pani na dobrą myśl. Postaram się uszczęśliwić was oboje, moja piękna panienko.

Pani Couture wzięła wychowankę pod ramię i pociągnęła ją za sobą.

— Ależ, Wiktoryno — szepnęła jéj do ucha — nie pojmuję, co się dziś z tobą dzieje.

— Ja nie chcę, żeby strzelano z pistoletów koło mego domu — rzekła pani Vanquer. — 
Chcesz pan powystraszać sąsiadów i sprowadzić mi na kark całą policyą?


— Zwolna tylko, mamo Vauquer — odparł Vautrin. — No, no, dobrze, pójdziemy strzelać na 
właściwsze miejsce.

Powrócił do Rastignac'a i wziął go poufale pad ramię:

— Czy nie straciłbyś pan odwagi, gdybym cię przekonał, że o trzydzieści pięć kroków trafiam 
w asa pikowego. Pan wydajesz mi się jakoś zbyt gorący i jestem pewien, że dałbyś się 
zastrzelić jak kiep jaki.

— Pan się cofasz ? — rzekł Eugieniusz.

— Nie burz mi pan żółci — odparł Vautrin. — I bez tego aż nadto dziś ciepło. Chodźmy tam 
usiąść — rzekł, wskazując na ławki zielone. — Nikt nas nie usłyszy, a ja potrzebuję 
rozmówić się z panem. Jesteś pan sobie dobry chłopak i ja nie mam racyi źle ci życzyć. 
Kocham cię, jak-em Tromp... (do pioruna !) jak-em Vautrin. Za co cię kocham? dowiesz się. 
Tymczasem dowiodę, że cię znam tak, jak gdybyś był dziełem rąk moich. Połóż pan tutaj 
swoje worki — rzekł, wskazując na stół okrągły.
Rastignac położył pieniądze na stół i usiadł powodowany ciekawością, jaką w nim obudziła 
raptowna zmiana w obejściu się Vautrin'a. Ten sam człowiek, który przed chwilą groził mu 
śmiercią, występował teraz w roli opiekuna.

— Chciałbyś pan bardzo wiedzieć, kto ja jestem, czém się zajmuję obecnie i czém się dotąd 
trudniłem? - ciągnął daléj Vautrin. — Za-nadtoś ciekawy, kochanie. Czekaj-no, spokojnie 
tylko. Niejedno jeszcze usłyszysz. Doznałem ja wielu nieszczęść... Słuchaj mię pan tylko, 
później będziesz mi odpowiadał. Oto w trzech słowach całe moje życie dotychczasowe. Kto 
jestem? Vautrin. Czém się zajmuję? Czém mi się podoba. I basta! Chcesz poznać mój 
charakter? Jestem dobry dlatego, kto dla mnie jest dobry i umie sercem przemówić do mego 
serca. Takiemu wszystko wolno ; wolno mu nawet kopać mię nogami, a ja nie powiem: strzeż 
się. Ale, klnę się na mą fajkę! zły jestem jak szatan dla tego, kto mię zaczepi, albo mi się nie 
podoba. A trzeba panu wiedzieć, że dla mnie zabić człowieka, to ot


83

tyle znaczy! — przy tych słowach plunął na ziemię. — Staram się tylko prędko śmierć zadać, 
gdy już koniecznie zabić potrzeba. Jestem artystą co się zowie. Jak mnie pan widzisz, 
czytałem pamiętniki Benveîmta Celliniego i to jeszcze po włosku! Był-to zuch prawdziwy ! 
on mię nauczył kochać piękno pod każdą postacią i naśladować Opatrzność, która, nie 
przebierając, zabija nas po kolei. Przytém, czyż-to nie piękna gra, wystąpić samemu przeciw 
wszystkim ludziom i być zawsze pewnym wygranej? Juzem ja długo rozmyślał o dzisiejszym 
ustroju waszego nieładu społecznego. Pojedynek, kochanie, to gra dziecinna, to głupstwo. 
Chyba głupiec może się spuszczać na los szczęścia, kiedy trzeba, żeby jeden z dwojga 
żyjących ludzi poległ z ręki drugiego. Pojedynek! ależ to gra w cetno czy licho ! Ja trafiam 
pięć razy z rzędu w asa pikowego i wpędzam jedne kulę na drugą z odległości trzydziestu 
pięciu kroków! Posiadając taki talencik, można, zdaje się, być pewnym, że się powali 
przeciwnika. Nie koniecznie ! jam o dwadzieścia kroków strzelał do człowieka i 
spudłowałem. Tamten frant nie umiał trzymać pistoleta w ręku, a jednak, patrz pan ! — 
mówił dziwny ten człowiek rozpinając kamizelkę, z pod której ukazała się pierś obrośnięta 
ryżym włosem i kudłata, jak grzbiet niedźwiedzia ; był-to widok wywołujący uczucie wstrętu 
i przestrachu. — Patrz pan ! ten młokos podkurzył mi sierść — ciągnął daléj, ująwszy palec 
Eugieniusza i przykładając go do głębokiej blizny, którą miał na piersiach. — Ale w owych 
czasach jam był dzieckiem jeszcze, miałem rok Ç dwudziesty pierwszy, tak jak pan teraz. 
Wierzyłem jeszcze w cośkolwiek, wierzyłem w miłość kobiety i w całą kupę głupstw, na 
które pan złapiesz się również. I teraz mieliśmy się bić, wszak prawda? Pan mógłbyś mię 
zabić. Przypuśćmy, że ja leżałbym w ziemi, a gdzieżbyś się pan obrócił? Trzebaby zmykać do 
Szwajcaryi i żyć tam kosztem tatusia, który nie ma wcale pieniędzy. Objaśnię panu, w jakiem 
położeniu znajdujesz się obecnie, a objaśnię ze stanowiska człowieka, który zbadał dobrze 
rzeczy ziemskie i przekonał się, że tylko dwie są drogi do wyboru : głupia uległość albo bunt. 
Ja nie ulegam niczemu, czy to jasno? Wiesz, mój panie, czego ci potrzeba, by iść daléj tak, 
jak-eś zaczął? Potrzeba miliona i to niezwłocznie ; inaczej moglibyśmy, z naszą główką, 
oprzeć się w Saint-Cloud dla przekonania się o istnieniu Najwyższej Istoty. A ten milion ja 
dam panu. Zatrzymał się i popatrzył na Eugieniusza. — Ach, ach, zaczynasz pan milej jakoś 
spoglądać na tatusia Vautrina. Wyglądasz jak dziewczę, któremu mówią: do zobaczenia 
wieczorem! i które stroi się, oblizując się jak kot po mleku. Wyśmienicie ! Oto jak rzeczy 
stoją. Mamy sobie tatę, mamę, babkę cioteczną, dwie siostry (jednej osiemnaście, drugiej 
siedemnaście lat), dwóch braciszków


84

(jednemu lat piętnaście, drugiemu dziesięć) oto spis całej załogi. Ciotka wychowuje pańskie 
siostry. Proboszcz wykłada łacinę obu braciom. Cała rodzina żywi się częściej kasztanami niż 
bulką, tatuś oszczędza spodni, mama sprawia tylko jedne suknię na zimę i jedne na lato, 
siostrzyczki radzą sobie, jak mogą. Wiem ja wszystko, bo bywałem tam w południowej 
Francyi. Inaczej być nie może, skoro pan potrzebujesz tysiąca dwustu franków na rok, a cały 
wasz mąjąteczek przynosi tylko trzy tysiące rocznego dochodu. A jak to się obejść bez 
kucharki i służącego, jak nie dbać o decorum, gdy tatko jest baronem? Co się zaś tyczy naszej 
osoby, mamy sobie dość ambicyi, jesteśmy spokrewnieni z Beauséant'ami, a musimy chodzić 
piechotą, pragniemy bogactwa, a nie mamy złamanego szeląga, jadamy bigosik Vauquer, a 
smakują nam bardzo pyszne obiady na przedmieściu Saint-Germain, sypiamy na barłogu, a 
marzymy o pałacu. Nie ganię wcale takich upodobań. Nie każdemu to, duszeczko, dano mieć 
ambicyą. Proszę spytać, jakich to mężczyzn lubią kobiety? Ambitnych. Ambitny człowiek 
bywa zawsze bogatszy od innych, we krwi ma więcej żelaza, a w sercu więcej zapału. 
Kobieta zaś wtedy jest najszczęśliwsza i najpiękniejsza, gdy czuje się silną; dlatego też 
przekłada zawsze nad innych człowieka potężnej siły, choćby ta siła ją sarnę zgnieść miała.


Wyliczyłem wszystkie pańskie żądze po to, by na końcu postawić pytanie. Pytanie to jest 
następującej treści: — Mamy wilczy apetyt, ząbki nasze są ostre, ale co też włożymy do 
garnka? Najpierw musimy zjeść kodeks; rzecz-to nie zabawna i niebardzo korzystna, ale cóż 
robić! Niech i tak będzie. Kierujemy się na prawnika, zostajemy prezesem sądu kryminalnego 
i wysyłamy biedaków, którzy więcej warci są od nas, z literami T. F. na ramieniu, by 
przekonać bogaczy, że mogą spać spokojnie. To nie zabawne, a przytém tak powoli się 
zdobywa. Najpierw trzeba męczyć się dwa lata w Paryżu, patrząc na smaczne łakotki, których 
tknąć nam nie wolno. Niebardzo to przyjemnie łaknąć zawsze i nie módz się nasycić. Nie 
byłoby się czego obawiać, gdybyśmy byli wybladli i należeli do gatunku mięczaków; lecz w 
naszych żyłach krąży gorąca krew lwia, a przy dobrej ochocie zdolniśmy popełnić 
dwadzieścia głupstw na dzień. Jakże tu wytrzymać okrutną męczarnią, jedne z 
najstraszliwszych, jakie widziano w piekle bożem ? Przypuśćmy jednak, że pan będziesz 
rozsądny, że mlekiem żywić się będziesz pisząc smętne elegie, potem zniósłszy niedostatek i 
troski, któreby psa o wściekłość przyprowadziły, osiągniesz pan przy całem zaparciu, że cię 
zrobią pomocnikiem jakiegoś kpa i zapakują do nędznej mieściny, gdzie rząd raczy rzucić 
tysiąc franków na twe utrzymanie, jak się rzuca ochłapy kundlowi rzeźnika. Szczekaj za to na


85

złodziei, broń bogaczy, skazuj na gilotynę łudzi wielkiego serca. Ślicznie dziękuję! Zabraknie 
panu protekcyi, to zgnijesz w pierwszym lepszym trybunale na prowincyi. Jeżeli do 
trzydziestu lat nie pluniesz pan na całą tę sprawę, to może zostaniesz sędzią i będziesz 
pobierał tysiąc dwieście franków rocznie. Skończywszy czwarty krzyżyk ożenisz się z jaką 
młynarzówną, której posag zapewni ci sześć tysięcy stałego dochodu. Dziękuję! Przy 
protekcyi, zostaniesz pan prokuratorem królewskim, będziesz pobierał tysiąc talarów pensyi i 
zaślubisz córkę jakiego mera. Jeżeli odważysz się popełnić jaką podłostkę polityczną, tak 
naprzykład przeczytać w jakim buletynie Villele zamiast Manuel (to rymuje tak dobrze, że 
powinno uspokoić sumienie); to w czterdziestym roku będziesz prokuratorem generalnym, a z 
czasem zostaniesz i delegatem. Lecz miejmy na względzie, drogie dziecię, że przedtem 
będziemy musieli zadrasnąć nieraz czułe sumienie, przeżyć lat dwadzieścia w ciągłej trosce i 
nędzy ukrywanej, że siostry nasze postarzeją tymczasem w stanie panieńskim. Dalej, mam 
honor przypomnieć, że w całej Francyi jest tylko dwudziestu prokuratorów generalnych a 
przynajmniej dwadzieścia tysięcy kandydatów na tę posadę, w liczbie których znajdą się i 
tacy jegomoście, co gotowi sprzedać własną rodzinę, byle postąpić o jeden stopień wyżej. 
Jeżeli zawód taki nie przypada panu do smaku, to zobaczymy co innego. Może pan baron de 
Rastignac życzy sobie zostać adwokatem? Bardzo pięknie! Tylko trzeba dręczyć się przez lat 
dziesięć, przeżywać tysiąc franków na miesiąc, mieć bibliotekę, gabinet, bywać w świecie, 
zamiatać podniebienie językiem, wreszcie całować poły jakiegoś mecenasa, by dostać sprawę 
do obrony. Zgodziłbym się jeszcze z tém wszystkiém, gdyby sam zawód był korzystny; ale 
pokaż mi pan w Paryżu pięciu adwokatów, którzy by przeżywszy lat pięćdziesiąt, zarabiali 
więcej jak pięćdziesiąt tysięcy franków rocznie. Ha! wolałbym zostać korsarzem niż spodlić 
tak swą duszę. Zresztą, zkądże dostać złota? Wszystko to niezbyt wesołe. Pozostaje jedno 
źródło — posag żony. Chcesz się pan ożenić, ależ to znaczy tyle, co uwiązać sobie kamień, 
do szyi: przytém, jak się pan dla pieniędzy ożenisz, to cóż się stanie z uczuciem honoru i 
szlachetności? Lepiej już odrazu podnieść rokosz przeciw ustawom ludzkim. Pojmuję 
wreszcie, że mógłbyś. się pan czołgać jak wąż u stóp żony, przypochlebiać się matce, po-
pełniąc tysiące podłości, na które świnia-by się wzdrygnęła, tfu S gdybyś tém wszystkiém 
szczęście miał okupić. Ale wziąwszy żonę dla pieniędzy, byłbyś pan z nią nieszczęśliwy, jak 
ten kamień, co leży pod rynną. Bo lepiej walczyć z całym światem niż z własną żoną wojnę 
prowadzić. Takie-to są, młodzieńcze, drogi rozstajne naszego żywota: wybieraj z nich jedne. 
Jużeś wybrał, poszedłeś do ku-


80

zynki de Beauséant, gdzieś powąchał zbytku i do pani de Restaud, córki ojca Goriot, gdzieś 
poznał Paryżankę. Gdyś potem powrócił do nas, jam od razu wyczytał na twém czole słowo: 
wynieść się nad innych tak, wynieść się, chociażby niewiedzieć jakim kosztem. — Brawo — 
pomyślałem — takiego zucha to lubię. Potrzebowałeś pan pieniędzy. Zkąd ich dostać? Trzeba 
było obedrzeć siostry. Wszyscy bracia wyzyskują potrosze dobroć sióstr swoich. Lecz owe 
tysiąc pięćset franków, któreś pan, i tak Bóg wie, jakim sposobem wydarł z kraju, gdzie 
więcej bywa kasztanów niż pieniążków sto-susowych, wymkną się jeden za drugim jak 
żołnierze na rabunek. A potem co będzie? będziesz pan pracował? Praca wtém znaczeniu, jak 
pan ją teraz pojmujesz, zapewnia drągalom, w rodzaju Poiret'a, lokal u mamy Vauquer na 
resztki żywota. W téj chwili może pięćdziesiąt tysięcy młodych ludzi, co się znajdują w 
takich jak pan okolicznościach, postanawia dorobić się prędko fortuny. Pan jesteś tylko 
jednostką téj liczby. Osądź pan teraz, wiele tu potrzeba trudów, wiele zajadłości w walce! 
Musicie się zjadać wzajemnie jak pająki w garnku, zkądże bowiem wziąć pięćdziesiąt tysięcy 
miejsc korzystnych? Wiesz pan, jakim sposobem można się wynieść na świecie? tylko za 
pomocą świetnego gieniuszu lub zręczności, którą zepsucie wyrabia w człowieku. Trzeba 
wpaść w tłum ludzi jak kula armatnia, lub wśliznąć się cicho, jak zaraza. Uczciwość do 
niczego nie prowadzi. Ludzie nienawidzą gieniuszu, lecz uginają się przed jego potęgą, 
starają się go spotwarzyć za to, że bierze wszystko bez podziału, lecz skłaniają się przed nim, 
jeżeli jest wytrwały; jedném słowem czczą go na kolanach, jeżeli nie zdołają w błocie 
zagrzebać. Zepsucie przeważa, a talent rzadko się spotyka. To też zepsucie jest bronią 
mierności, której tak wiele na świecie, — wszędzie czujemy ostrze jego. Spotkasz pan jeszcze 
kobiety, które wydają na stroje przeszło dziesięć tysięcy, gdy dochód ich mężów wynosi 
wszystkiego sześć tysięcy franków na rok. Spotkasz pan urzędników, co będą kupowali dobra 
ziemskie, lubo pensya ich ogranicza się do tysiąca dwustu franków. Spotkasz kobiety, co się 
zwalały, byle tylko przejechać się z synem para Francyi, którego powóz może się toczyć po 
środkowej alei w Longchamp. Widziałeś pan, jak biedny niedołęga Goriot musiał zapłacić 
rewers podpisany przez córkę, której małżonek ma pięćdziesiąt tysięcy liwrów rocznego 
dochodu. Założę się z panem, że nie stąpisz w Paryżu dwóch kroków, żebyś się nie natknął na 
matactwo piekielne. Dałbym głowę za łodygę téj sałaty, że odkryłbyś pan gniazdo os w domu 
pierwszej lepszej kobiety, która ci się podoba, choćby kobieta owa była bogata, piękna i 
młoda. Wszystkie one wyłamują się z pod prawa i żyją w ciągłej wojnie z swemi mężami. Nie 
skończyłbym nigdy, gdy-


87

bym chciał opowiadać panu do jakiego przemysłu uciekają się one dla kochanków, dla dzieci, 
dla bytu, dla próżności, a rzadko z cnotliwych pobudek, bądź pan pewien. Dłatego-to 
człowiek uczciwy jest nieprzyjacielem powszechnym. Ale, co to jest, według pańskich pojęć, 
człowiek poczciwy? W Paryżu uczciwym jest ten, kto milczy i nie chce się dzielić z nikim. 
Nie mówię bowiem o tych biednych niewolnikach, co to zawsze pracują i nie widzą nagrody 
zâ swe trudy, tych nazywam bractwem pieszych posłańców Pana Boga. Prawda, że tu jest 
cnota w pełnym rozkwicie swéj głupoty, lecz i nędza jest tu również. Zdaje się, że widzę, 
jaką-to długą minę zrobiliby ci poczciwcy, gdyby Pan Bóg zażartował z nas i nie ukazał się 
wcale w dzień sądu ostatecznego. Otóż, jeżeli pan pragniesz zdobyć sobie prędko pozycyą w 
świecie, to musisz być bogatym lub przynajmniej takim się wydawać. Chcąc się wzbogacić, 
trzeba rezykować grubo, gdyż inaczej gra się nie opłaci i bywaj zdrów! Masz pan sto 
zawodów do wyboru, ale czy wiesz, że z grona ludzi, którzy się tym zawodom poświęcili, 
wybierze się może dziesięciu takich, co się prędko zbogacili, za to wszystkich dziesięciu 
okrzyczano za złodziei. Teraz wyprowadzaj pan wnioski z tego, coś słyszał. Pokazałem ci 
wierny obraz życia. Widok to niezbyt piękny, przypomina bowiem kuchnię smrodliwą, a 
każdy kto chce biesiadować, musi tu poprzednio ręce zwalać ; chodzi tylko o to, by później 
wymyć je dobrze: na tern zasadza się cała moralność naszego wieku. Mam prawo mówić tak 
o świecie, bo znam go dobrze. Sądzisz pan może, że ja świat potępiam? bynajmniej. Był on 
zawsze jednaki. Moraliści nigdy zmienić go nie zdołają. Każdy człowiek jest ułomny, tylko 
jeden może być mniej fałszywym niż drugi, a głupcy zarzucają pierwszemu brak moralności. 
Nie myślę wynosić prostego ludu ponad klasę bogaczy; człowiek jest wszędzie jednaki, ten 
sam na wierzchu, w środku i na spodzie. Na każdy milion tego bydła wyborowego, znajdzie 
się dziesięciu zuchów, co się wybijają na wierzch nie dbając o nic, nawet o prawo ; ja do 
takich należę. Co się tyczy pana, jeżeliś człowiek wyższy, to podnieś głowę i idź prostą drogą. 
Lecz pamiętaj, że trzeba będzie walczyć z zawiścią, potwarzą i miernością, że z całym 
światem przyjdzie stanąć do boju. Napoleon spotkał ministra wojny, imieniem Aubry, który o 
mało nie wysłał go na wygnanie. Porachuj się pan z siłami! Przekonaj się, czy potrafisz 
wstawać co dzień z nowym i to coraz nowym zasobem silnej woli. Po tém wszystkiém, chcę 
zrobić panu propozycyą, którejby nikt nie odrzucił. Proszę dobrze słuchać! Mam ja, widzisz 
pan, myśl pewną. Marzę zawsze o tém, żeby nabyć z jakie tysiąc włók ziemi gdzieś na 
południu Stanów Zjednoczonych i wieść życie patryarchalne w swéj ogromnej posiadłości.


88

Chciałbym zostać plantatorem, mieć niewolników, handlować wolami, tytoniem, drzewem i 
zebrać kilka milioników, dogadzając przytém wszystkim swym zachciankom i wiodąc życie 
iście królewskie, o jakiem nie mamy nawet pojęcia tutaj, gdzie się trzeba gnieździć jak w 
jamie do wypalania gipsu. Jam wielki poeta. Nie piszę poematów, gdyż składają się one z 
czynów i uczuć. W chwili obecnej posiadam pięćdziesiąt tysięcy franków, za które mógłbym 
kupić zaledwie czterdziestu negrów. Potrzeba mi zaś dwieście tysięcy franków, gdyż chcę 
mieć dwustu negrów, aby zadowolnić moje zamiłowanie do życia patryarchalnego. Negry, 
widzisz pan, to dobre dzieci, zktóremi można robić, co się podoba, nie zdając sprawy przed 
ciekawym prokuratorem królewskim. Mając ten czarny kapitał w ręku, zrobię w dziesięć lat 
od trzech do czterech milionów. Jeżeli mi się powiedzie, to z pewnością nikt mnie nie zapyta: 
— Coś ty za jeden? Będę sobie pan Cztery-Miliony, obywatel Stanów Zjednoczonych. Będę 
miał wówczas lat pięćdziesiąt, a w tym wieku nie będę jeszcze strupieszały i zabawię się 
wedle upodobania. Jedném słowem, czy dasz mi pan dwieście tysięcy franków za to, że ci 
nastręczę milion posagu? Dwadzieścia od sta za nastręczenie, cóż czy to za drogo? Trzeba 
będzie, żebyś pan zasłużył na miłość swej żoneczki. Ożeniwszy się, zaczniesz zdradzać 
niepokój wewnętrzny, zgryzotę, jedném słowem będziesz udawał smutnego przez dni 
piętnaście, aż wreszcie jednej nocy nazwiesz żonę pieszczotliwie: moje kochanie ! i wyznasz 
między dwoma pocałunkami, że masz dwieście tysięcy długu. Młodzi małżonkowie 
najbardziej dystyngowani grają codzień tę komedyą. Młoda żona nie zamyka worka przed 
tym który zdobył jéj serce. Może pan myślisz, że stracisz na tém wiele? Bynajmniej. 
Nastręczy się panu jaki korzystny interes i odzyszczesz odrazu swoje dwieście tysięcy. Z 
milionem kapitału i z taką główką, jaką pan posiadasz, można dorobić się znakomitej fortuny. 
Ergo w sześć miesięcy możesz pan uszczęśliwić siebie, ukochaną kobietę i tatusia Vautrin'a, 
że już nie wspomnę o całej rodzinie pańskiej, która dmucha zimową porą w palce, nie mając 
drzewa na opał. Nie dziw się pan temu, co ci proponuję, ani temu, o co cie proszę ! Na 
sześćdziesiąt świetnych małżeństw, które się zawierają w Paryżu, przynajmniej czterdzieści 
siedem na podobnym targu sie opiera. Izba notaryuszów zmusiła niejakiego pana...

— Cóż mam czynić? — zapytał chciwie Rastignac, przerywając Vautrin'owi.

— Prawie nic — odparł tamten, nie mogąc powstrzymać poruszenia radości, jak rybak nie 
może zapanować nad zadowolnieniem wewnętrznem, gdy czuje, że ryba bierze za wędkę. — 
Uważaj pan dobrze. Serce dziewczyny biednej i nieszczęśliwej pragnie miłości,


89

jak gąbka sucha, i rozszerza się od każdej kropli uczucia, która na nie spada. Zalecać się 
młodej osobie, co widzi przed sobą tylko osamotnienie, rozpacz i nędzę, i nie przeczuwa 
nawet, że może być bogatą, zaiste ! to znaczy tyle, co mieć w ręku same asy i króle, to znaczy 
brać bilet na loteryą, wiedząc, jakie numera będą wygrywały, lub grać na giełdzie, posiadając 
najświeższe wiadomości. Wznosisz pan na silnych podstawach małżeństwo nierozerwane. 
Niech-że dziewczyna owa posiądzie naraz miliony, a rzuci je panu pod nogi, jak garść 
nędznego piasku: Bierz, mój luby! bierz Adolfie! Alfredzie! bierz, Eugieniuszu! zawoła 
dziewczę, jeżeli Adolf, Alfred lub Eugieniusz byli tak mądrzy, że się przedtem poświęcali dla 
niéj. A cóż to było za poświęcenie? Oto sprzedało się starą odzież, aby pojechać do Cadran-
Bleu na pasztet z grzybami, a wieczór przepędzić w Ambigu-Comique; oto zastawiło się 
zegarek w lombardzie, żeby za otrzymane pieniądze kupić szal dla ukochanej. Nie 
wspominam o tych głupstwach i dzieciństwach, o które kobiety dbają tak bardzo; nie mówię o 
skrapianiu listów wodą, która uchodzi za łzy oddalonego kochanka, zdaje mi się bowiem, że 
pan znasz bardzo dobrze mowę serca. Paryż, mój panie, to las dziewiczy, po którym krąży 
dwadzieścia dzikich plemion; są tu Indyanie Illinois, są Huroni, a każde plemię żyje z łupu, 
jaki zdobędzie na łowach społecznych; pan jesteś łowiec milionów. Chcesz je pan schwytać, 
więc robisz zasadzki, zastawiasz sieci, nęcisz na wabika. Różne są sposoby polowania. Jedni 
polują na posag, inni na likwidacyą; ci biorą na przynętę sumienia, owi przedają swych 
abonentów, skrępowawszy im poprzednio ręce i nogi. Gdy łowiec wraca z torbą pełną 
zwierzyny, to mu się kłaniają, ujmują go i wprowadzają do najlepszego towarzystwa. 
Oddajmy sprawiedliwość téj ziemi gościnnej i przyznajmy, żeś pan trafił do miasta 
najwyrozumialszego na całym świecie. Dumni arystokraci innych stolic europejskich nie chcą 
przyjąć do swego koła milionera zniesławionego, lecz Paryż wyciąga ku niemu ramiona, 
śpieszy na jego biesiady, jada u jego stołu i trąca się kieliszkiem z jego nikczemnością.

— Ale gdzież szukać takiej dziewczyny, o jakiej pan mówisz ? — zapytał Eugieniusz.

— Jest przed panem, na pańskie usługi!

— Panna Wiktoryna?

— Ona sama!

— Jakim sposobem?

— Ona cię kocha, mój panie, twoja mała baronowa de Rastignac!

— Ależ ona nie ma złamanego szeląga — odparł Eugieniusz zdumiony.


90

— A, jesteśmy w domu ! Jeszcze dwa słowa — rzekł Vautrin — a wszystko się wyjaśni. 
Ojciec Taillefer — to stary łotr, o którym powiadają, że zamordował jednego z swych 
przyjaciół podczas rewolucyi. To jeden z owych zuchów, o których ja powiadam, że mają 
niezawisłe przekonania. Jest on bankierem i głównym wspólnikiem domu Fryderyk Taillefer i 
spółka. Ma syna jedynaka, któremu chce zostawić całe mienie ze szkodą Wiktoryny. Ale ja 
nie ścierpię takiej niesprawiedliwości. Podobny jestem do don Quixota, lubię występować w 
obronie słabego przeciw silnym. Gdyby Bóg zechciał powołać do siebie tego syna, to 
Taillefer przyjąłby córkę; chciałby mieć jakiegokolwiek spadkobiercę, bo to jest słabość 
natury ludzkiej, a ja jestem przekonany, że się już więcej dzieci nie doczeka. Wiktoryna jest 
łagodna i miła, potrafi w krótkim czasie opanować ojca. Zrobi z uczucia bicz i będzie 
poganiać starego, wodząc go za nos wedle upodobania. Wtedy będziesz ją pan mógł zaślubić, 
bo ona nie zapomni zpewnością pańskiego przywiązania. Ja podejmę się roli Opatrzności i 
zrobię to, że Pan Bóg zechce powołać do siebie młodego Taillefer'a. Mam jednego 
przyjaciela, dla którego-m się kiedyś poświęcił : jest-to pułkownik armii loarskiéj, który 
przeszedł niedawno do gwardyi królewskiej. Człowiek ten polega zawsze na mojém zdaniu i 
teraz stał się ultra-rojalistą, nie należy on do tych głupców, co to nie chcą za nic zmienić 
swych przekonań. Słuchaj, mój aniołku, udzielę ci tu dobrej rady, nie dbaj o przekonania 
więcej, jak się dba o wyrazy. Sprzedawaj je, gdy ich od ciebie zażądają. Człowiek, który się 
przechwala, że nigdy nie zmienia raz powziętych przekonań, to ni mniej ni więcej tylko 
głupiec, który zamierza iść zawsze w prostym kierunku i wierzy w swą nieomylność. Nie ma 
na świecie zasad, są tylko wypadki, nie ma praw, są tylko okoliczności. Człowiek wyższy 
umie korzystać z trafu i z okoliczności. Gdyby były zasady i prawa stałe, to narody nie 
zmieniałyby ich tak, jak się zmienia koszulę. Pojedynczy człowiek nie jest obowiązany być 
mędrszym od całego narodu. Człowiek, który najmniej zasług położył dla Francyii wart jest, 
by go w najlepszym razie pomieścić na wystawie machin z nadpisem La Payette, czczony jest 
jak fetysz jaki m to, że wszystko widział w czerwoném świetle, gdy przeciwnie książę, na 
którego każdy rzuca kamieniem, a który tak nienawidzi ludzkość całą, że ciska jej w twarz 
gradem przekleństw zasłużonych ; książę ów, powiadam, oparł się podziałowi Francyi na 
kongresie Wiedeńskim, a ludzkość obrzuca błotem tego, który zasłużył aa koronę. O, znam ja 
takie sprawy! zbadałem tajemnice niejednego człowieka! Dosyć tego! wtedy powiem, że 
mam przekonanie niezachwiane, gdy znajdę trzy głowy zgadzające się na użycie.


91

jednego środka, ale długo chyba na to czekać będę! W trybunale trudno znaleźć trzech 
sędziów, którzyby zgodnie pojmowali jeden artykuł prawa. Ale powracam do mego 
człowieka. Ten gotów-by nanowo ukrzyżować Chrystusa, gdybym ja tego zażądał. Dosyć, by 
tatuś Vautrin szepnął jedno słówko a przyjaciel jego poszuka zwady z tym kpem, który nie 
dał nigdy sto sous swojej biednej siostrze, i...


Tu Vautrin podniósł się, stanął niby na stanowisku i zrobił ruch fechmistrza, który naciera na 
przeciwnika. I to w cieniu — dodał.

— Ale-ż to zgroza ! — zawołał Eugieniusz. — Pan pewnie żartujesz, panie Vautrin?

— No, no — spokojnie dodał tamtem. — Nie udawaj pan dziecka; a wreszcie gniewaj się, 
unoś wiele się podoba, jeżeli ci to sprawia ulgę! Powiedz, że-m nikczemnik, że-m 
niegodziwiec, tylko nie nazywaj mnie złodziejem i szpiegiem! Dalej-że, mów pan, wylej żółć 
całą! Przebaczam ci, młodzieńcze, to tak właściwe twemu wiekowi! I ja byłem nie lepszy. 
Radzę tylko dobrze rozważyć. Przyjdzie czas, że się nie cofniesz przed gorszym postępkiem. 
Zaczniesz się przymilać jakiej pięknej kobiecie i będziesz brał od niéj pieniądze. Już-eś pan o 
tem myślał — ciągnął Vautrin — bo jak-żebyś sobie radę dał, gdybyś nie zamiezrał ciągnąć 
zysków ze swéj miłości. Cnota, mój panie studencie, nie daje się rozdzielać na części ; jest 
cała lub zupełnie jéj nie ma. Każą nam pokutować za winy nasze. To znów piękny system, 
mocą którego przez skruchę oczyszczamy się ze zbrodni. Uwieść kobietę, żeby się wznieść na 
wyższy szczebel drabiny społecznej, rzucić kość niezgody pomiędzy członków jednej 
rodziny, wreszcie jawnie lub skrycie popełnić tysiąc podłości dla zadowolnienia swych 
zachcianek lub w widokach osobistych : czy pan sądzisz, że to są uczynki wiary, miłości i 
nadziei? Czemuż taki frant, który przez jedne noc wydziera dziecku połowę majętności, 
odsiaduje tylko dwa miesiące więzienia, a nieborak jakiś, co skradł bilet stufrankowy wśród 
potępiających go okoliczności, musi iść za to na galery?... To próbka naszych praw. 
Wszystkie są niedorzeczne. Elegant w rękawiczkach popełnił zbrodnię bez przelewu krwi, a 
zbrodniarz otworzył drzwi wytrychem : oto dwie sprawki nocne! Między tém, co ja dziś 
proponuję, a tém, co pan spełnisz kiedyś, jest tylko jedna różnica: tam się obejdzie bez 
przelewu krwi, a tu się bez niego obejść nie może. I pan wierzysz, że jest coś stałego na tym 
świecie ! Pogardzaj pan ludźmi i szukaj w sieci kodeksu oczek, przez które wymknąć się 
można. Pod wielką fortuną, która powstała z niewiadomego źródła, ukrywa


92 
 
się zawsze zbrodnia; zapomniano o niéj tylko dlatego, że była szybko spełniona.

— Przestań pan, nie chcę już dłużej słuchać, bo mógłbym zwątpić o sobie. Dotychczas 
uczucie jest jedyną moją mądrością.

— Jak sobie chcesz, piękne dziecię. Sądziłem, żeś silniejszy — rzekł Vautrin — teraz nie 
powiem już nie więcej. Ale, jeszcze ostatnie słowo. — Spojrzał w oczy studentowi: — 
Posiadasz pan moje tajemnicę — powiedział.

— Człowiek, który odmawia panu, potrafi pewnie zapomnieć o pańskiej tajemnicy.

— Dobrześ pan powiedział, to mi się podoba. Inny, widzisz pan, może nie być tak 
skrupulatnym. Proszę pamiętać o tém, co ja chcę zrobić dla pana. Daję jeszcze panu 
piętnaście dni. Możesz przyjąć lub odrzucić.

— Cóż-to za żelazna głowa u tego człowieka ? — szepnął Rastignac, patrząc na Vautrin'a, 
który oddalał się spokojnie, założywszy laskę pod ramię. Powtórzył mi bez ogródki to, co 
pani de Beauséant powiedziała w sposób przyzwoitszy. Szarpał mi serce żelaznemi szponami. 
Dlaczegóż ja chcę być u pani de Nucingen? On przeniknął odrazu pobudki, jakie mnie do 
tego skłaniają. Rozbójnik ten powiedział mi o cnocie więcej, niż wszyscy ludzie i wszystkie 
książki, które-m przeczytał. Jeżeli to prawda, że z cnotą nie można wchodzić w żadne układy, 
to ja poprostu okradłem swe siostry! — zawołał Eugieniusz, rzucając worek na stół. Usiadł na 
ławce i pogrążył się w bezwładnem jakiemś rozmyślaniu. — Być wiernym cnocie, o jakież to 
wzniosłe męczeństwo ! Tak ! wszyscy wierzą w cnotę; lecz któż jest cnotliwy? Narody 
ubóstwiają swobodę; a gdzież jest naród swobodny na ziemi? Dziś moja młodość jasna jak 
niebo bez chmur, ale zapragnę być wielkim lub bogatym i będę zmuszony kłamać, płaszczyć 
się, czołgać i podnieść się z ziemi, i znowu schlebiać i udawać, i będę musiał zostać lokajem 
tych, co przede-mną kłamali, płaszczyli się i czołgali. Trzeba bowiem służyć tym ludziom, 
zanim się ich wspólnikiem zostanie. O, nie S Ja pragnę pracy szlachetnej, świętej ; pragnę 
dzień i noc pracować, byle tylko własnym trudem przyszłość sobie wywalczyć. Mozolnie 
zdobywać ją będę, ale za-to bez żadnej złej myśli złożę codzień głowę do snu. Coż 
piękniejszego, jak spojrzeć na swe życie i przekonać się, że ono czyste jak lilia? Ja staję 
wobec życia jak młodzieniec wobec swéj narzeczonej. Vautrin pokazał mi, jak to bywa po 
dziesięcioletmem pożyciu. Do licha! ja głowę tracę. Nie chce myśleć o niczem... serce jest 
najlepszym przewodnikiem.


Tu gruby głos Sylwii obudził go z marzenia. Kucharka oznajmiała o przybyciu krawca. 
Eugieniusz rad był z téj okoliczności


93

i stanął przed nim, trzymając w ręku oba worki z pieniędzmi. Przymierzył strój balowy i 
przebrał się w kostium poranny, który przeistaczał go zupełnie.

— Śmiało mogę się mierzyć z panem de Trailles — rzekł do siebie. Trzeba przyznać, że mam 
teraz szlachetną postawę.

— Pytałeś mię pan — rzekł ojciec Goriot, wchodząc do Eugieniusza — czy nie znam jakiego 
domu, w którym bywa pani de Nucingen?

— A tak.

— Otóż w przyszły poniedziałek pani de Nucingen będzie na balu u marszałka Carigliano. 
Gdybyś pan mógł tam być, to-byś mi potem powiedział, czy moje córki dobrze się bawiły, jak 
były ubrane ; wszystko musiałbyś mi powiedzieć.

— Jak-żeś się pan o tém dowiedział, dobry ojcze Goriot? — rzekł Eugieniusz, sadzając go 
przy ognisku.

— Panna służąca mej córki powiedziała mi o tém. Wiem ja o wszystkiém, co one robią przez 
Teresę i Konstancyą — dodał wesoło.

Staruszek podobny był w téj chwili do młodzieńca rozkochanego, który z radością knuje 
podstęp mający go zbliżyć do narzeczonej.

— Pan zobaczysz obiedwie! — zawołał, zdradzając naiwnie zazdrość, która mu serce 
ściskała.

— Nie wiem jeszcze — odparł Eugieniusz. — Udam się do pani de Beauséant i zapytam, czy 
nie może mię przedstawić pani marszałkowej.

Eugieniusz pomyślał nie bez pewnej radości, że ukaże się wice-hrabinie w nowym stroju. 
Moraliści nazywają otchłanią serca ludzkiego to, co się składa po prostu z takich myśli 
łudzących, z takich mimowolnych poruszeń miłości własnej. Owe nagłe zmiany, o których 
tak wiele rozprawiają, owe przewroty gwałtowne, wszystko to są ustępstwa, jakie robimy dla 
własnej przyjemności. Eugieniusz zobaczył na sobie wykwintne odzienie, eleganckie 
rękawiczki i obuwie i wnet zapomniał o wszystkich postanowieniach cnotliwych. 



Młodzieniec, co się przychyla ku złemu, nie śmie przejrzeć się w zwierciedle sumienia, a 
człowiek dojrzały nieraz już odważył się w nie spojrzeć ; na tém zasadza się cała różnica 
między temi dwiema fazami życia naszego. Od kilku dni dwaj sąsiedzi, Eugieniusz i ojciec 
Goriot, stali się szczeremi przyjaciółmi. Przyjaźń mimowolna powstała z tych samych 
pobudek psychicznych, które wytworzyły uczucie wręcz przeciwne między Vautrm'em i 
studentem. Śmiały filozof, który zechce wykazać wpływ uczuć naszych na świat fizyczny, 
znajdzie dowód ich materyalności w stosunkach,


94

jakie się wytwarzają między ludźmi i zwierzętami. Żaden fizyognomista nie odgadnie na 
pierwszy rzut oka charakteru człowieka, a pies przeczuje odrazu, czy obcy przybysz lubi go, 
czy nie lubi. Atomy haczykowate, wyraz przysłowiowy, jest jednym z owych faktów, które 
pozostają w mowie naszej, by zadawać kłam bredniom filozoficznym tych ludzi, którzy 
lubują się w oczyszczaniu słów pierwotnych od późniejszych naleciałości. Przeczuwamy, gdy 
nas ktoś kocha. Uczucie odbija się na wszystkiém i przenika przestrzeń najdalszą. List może 
zawierać w sobie duszę całą; jest on tak wierném echem głosu znajomego, że dusze wrażliwe 
uważają list za jeden z najcenniejszych skarbów miłości. Ojciec Goriot, którego uczucie ślepe 
dorosło do zenitu psiej natury, przewąchał współczucie, dobroć i sympatyą młodzieńczą, z 
jaką serce studenta zwracało się ku niemu. Jednak skłonność wzajemna, co się niedawno 
obudziła, nie doprowadziła ich jeszcze do żadnych zwierzeń. Eugieniusz zdradził się z chęcią 
poznania pani de Nucingen, nie przeto, żeby miał rachować na pomoc Goriot'a, ale sądził, że 
stary z kolei powie o tém córce. Goriot raz tylko mówił z nim o swych córkach po tém, co 
Eugieniusz pozwolił sobie powiedzieć publicznie, gdy powrócił z pierwszej wizyty.

— Łaskawy panie — powiedział mu nazajutrz — jak pan mogłeś uwierzyć, że pani de 
Restaud obraziła się na pana za to, żeś wymówił moje imię? Obiedwie moje córki bardzo mię 
kochają. Jestem najszczęśliwszym ojcem. Tylko zięciowie źle się ze mną obeszli. Nie 
chciałem, żeby drogie te istotki cierpiały w skutek moich nieporozumień z ich mężami, 
dlatego-m postanowił widywać się z niemi potajemnie. Sama tajemniczość odwiedzin daje mi 
tysiące uciech, których nie pojmują inni ojcowie, co mogą widywać swe córki, kiedy im się 
podoba. A ja niezawsze mogę je widywać; czy pan to pojmujesz ? Zato, gdy piękna pogoda, 
idę na Pola Elizejskie, dowiedziawszy się poprzednio od służących, że córki moje tam będą. 
Oczekuję ich na przesmyku; serce mi bije, gdy powozy się zbliżają; podziwiam ich piękność 
podniesioną strojem wykwintnym, a one rzucają mi w przelocie miły uśmieszek, co niby 
blask słońca rozpromienia mi świat cały. I stoję znów, czekając, aż będą wracały. I 
spostrzegam je raz jeszcze ! Powietrze je odświeżyło, zarumieniło im twarze. Słyszę, jak 
wszyscy mówią dokoła : <cyt>Jaka to piękna kobieta !</cyt> Serce mi się raduje, boć to 
przecie krew moja ! Kocham rumaki, co je unoszą i chciałbym być pieskiem, którego one 
trzymają na kolanach. Ich uciecha, to życie moje. Każdy kocha po swojemu; moje 
przywiązanie nie szkodzi nikomu, pocóż więc ludzie mną się zajmują? Ja-m tak szczęśliwy w 
swojém przekonaniu ! Czyliż się to prawu sprzeciwia, że ja idę popatrzeć na córki


95

w chwili, gdy się one na bal wybierają? Jakże-m zmartwiony, gdy się spóźnię, i służący mówi 
mi: <cyt>Pani już nie ma</cyt>. Paz czekałem aż do trzeciej po północy, żeby spojrzeć na 
Naście, której przez dwa dni nie widziałem. Zato ledwie-m nie skonał z radości. O mnie nie 
mów pan, proszę, chyba po to, by ocenić dobroć mych córek. One chciałyby obsypać mię 
rozlicznemi darami, ale ja nie dopuszczam do tego: Bierzcież swoje pieniądze, powiadam. 
Cóż chcecie, żebym z niemi robił? Mnie nic nie trzeba. W samej rzeczy, łaskawy panie, cóż ja 
jestem? nędzny trup, którego dusza przebywa zawsze z córkami. Gdy pan zobaczysz 
baronowę de Nucingen, to powiesz mi, która ci się lepiej podoba — dodał poczciwiec po 
chwili, widząc, że Eugieniusz wybiera się do Tuilleries, by tam oczekiwać chwili, w której 
można będzie udać się do pani de Beauséant.


Przechadzka ta miała wielki wpływ na los studenta. Kilka kobiet zwróciło nań uwagę. Bo też 
był tak piękny, tak młody, tak elegancki we wszystkich swych ruchach! Widząc, że jest 
przedmiotem powszechnej uwagi i podziwu, zapomniał zupełnie o siostrach, o ciotce 
zubożałej i o wszystkich zasadach cnotliwych; nad głową jego przeleciał ów demon, którego 
tak łatwo wziąć za anioła, ów szatan o skrzydłach tęczowych, co rozsiewa rubiny, wypuszcza 
swe strzały złociste na szczyty pałaców, oblewa rumieńcem twarze kobiece, przyodziewa 
próżnym blaskiem trony wątpliwego pochodzenia; usłuchał głosu ducha próżności, której 
blichtr bierzemy nieraz za godło potęgi. Słowa Vautrin'a, pomimo całego cynizmu, utkwiły 
mu w sercu tak głęboko, jak się wrażają w pamięć dziewicy wstrętne rysy starej faktorki, 
która jéj szepce do ucha : <cyt>Złoto i miłość popłyną ci strumieniem !</cyt> Po bezcelowej 
przechadzce, Eugieniusz udał się koło godziny piątej do pani de Beauséant, gdzie został 
rażony jednym z tych pocisków okrutnych, przeciw którym serca młode bywają zawsze 
bezbronne. Dotychczas wicehrabina przyjmowała go zwykle z uprzejmością serdeczną i z 
owym wdziękiem pełnym słodyczy, który się nabywa przez wychowanie arystokratyczne, ale 
wtedy tylko jest prawdziwym, gdy z serca pochodzi. Dziś pani de Beauséant powitała go 
oziębłem skinieniem głowy i rzekła krótko:

— Panie de Rastignac, nie mogę przyjąć pana w téj chwili ! jestem zajęta...

Dla Rastignac'a, który nauczył się już patrzeć na wszystko okiem badawczém, słowa te, ruch, 
spojrzenie, dźwięk głosu, były historyą charakteru i obyczajów całej kasty. Ujrzał żelazną 
rękę pod rękawiczką jedwabną, prywatę i egoizm pod wdziękiem udanym, drzewo pod 
lakierem. Usłyszał nakoniec to wszechwładne Ja, które się odzywa i pod pióropuszem 
królewskim i pod hełmem ostatnie-


96 

go rycerza. Eugieniusz zawierzył nazbyt łatwo jéj słowu i zaufał szlachetności kobiety. Jak 
wszyscy nieszczęśliwi, zawarł chętnie przymierze rozkoszne, które łączy dobroczyńcę z 
obdarowanym. Pierwszy paragraf tego przymierza uświęca zupełną równość serc 
szlachetnych. Dobroczynność łączy najściślej dwie istoty , jest-to uczucie niebiańskie, 
uczucie niepojęte i rzadkie, jak miłość prawdziwa. I dobroczynność i miłość jest udziałem 
dusz wzniosłych. Rastignac pragnął być na balu u księżnej Carigliano, zniósł zatem ten objaw 
złego humoru wice-hrabiny.

— Pani — wyrzekł głosem wzruszonym — nie śmiałbym pani utrudzać, gdyby tu nie szło o 
rzecz ważną; pozwól mi pani zaczekać trochę, może później znajdziesz chwilę swobodną, 
którą mi zechcesz poświęcić.

— Dobrze więc, zapraszam dziś pana na obiad — odrzekła zawstydzona trochę szorstkością 
słów swoich; w gruncie bowiem była to kobieta dobra i szlachetna.

Eugieniusza wzruszyła taka zmiana raptowna, pomimo to jednak, odchodząc rzekł do siebie: 
Czołgaj się, znoś wszystko ! Jakież-to muszą być inne kobiety, skoro najlepsza z nich, w 
chwili złego humoru, zapomina o obietnicy i obchodzi się z tobą, jak z trzewikiem zużytym? 
A więc każden dba tylko o siebie! Wprawdzie dom jéj nie jest sklepem, i moja-to wina, że 
potrzebuję jéj pomocy. Dobrze mówi Vautrin, trzeba stać się kulą armatnią.


Gorzkie rozmyślania studenta rozwiały się bez śladu, gdy przypomniał sobie, że czeka go 
przyjemny obiad u wice-hrabiny. Dziwna fatalność kierowała najdrobniejszemi wypadkami 
jego życia, usiłując popchnąć go na drogę, na której, według słów strasznego sfinksa z 
gospody Vauquer, trzeba było, jak na polu bitwy, zabijać, żeby nie być zabitym, oszukiwać, 
żeby nie być oszukanym. Wchodząc na tę drogę, trzeba było odrzucić sumienie i serce, a 
wdziać maskę i okpi-wać ludzi bez litości, trzeba było, jak w Lacedemonii, uchwycić 
szczęście pokryj omu, żeby zasłużyć sobie na wieniec.


Gdy Eugieniusz przyszedł na obiad, wice-hrabina spotkała go ze zwykłą sobie dobrocią. 
Oboje udali się do sali jadalnej, gdzie już wicehrabia oczekiwał żony. Trzeba było podziwiać 
przepych stołu, który, jak wiadomo, podczas Restauracyi posunięty był do najwyższego 
stopnia. Pan de Beauséant, jak wszyscy ludzie przesyceni, znajdował jedyną przyjemność w 
dobrem jedzeniu; można go było zaliczyć do smakoszów szkoły Ludwika XVIII i księcia 
Escars ; to też stół jego odznaczał się zastawą zbytkowną i wytwornemi potrawami. Był-to 
widok nieznany dla Eugieniusza, który nigdy jeszcze nie był w takim domu, gdzie 
wytworność i zbytek przechodzą z pokolenia na pokolenie. Wyszły już były z mody kolacye 
dawane na zakończe-


97
nie balów za czasów Cesarstwa, na których wojskowi nabierali sił, ażeby być w 
przygotowaniu na wszelkie potyczki, które musieli staczać w kraju i za jego obrębem.


Eugieniusz zaczynał już nabierać téj pewności siebie, która miała być w późniejszym czasie 
jedną z cech jego charakteru, i to powstrzymało go od okazania głupowatego zachwytu. Po 
raz pierwszy oglądał tu srebra rzeźbione i tysiączne wymysły zbytkowego stołu, pierwszy raz 
w życiu widział służbę krzątającą się bez najmniejszego hałasu, a żywa wyobraźnia 
przedstawiała mu całą wyższość tego życia wykwintnego wobec niedostatku, na który chciał 
się skazać rano. Przeniósł się myślą na chwilę do swéj gospody mieszczańskiej i uczuł tak 
silny wstręt, że przysiągł sobie opuścić ją w styczniu i przeprowadzić się do schludniej szego 
mieszkania, a zarazem uwolnić się od Vautrin'a, którego dłoń szeroką czuł na swém ramieniu.


Wziąwszy na uwagę zepsucie ukryte i jawne, które ukazuje się w Paryżu pod tysiącznemi 
postaciami, rozsądny człowiek zadaje sobie pytanie, jak rząd mógł zgromadzić tu młodzież 
zakładając szkoły; jakim cudem piękne kobiety mogą tu być szanowane i jakim sposobem 
złoto wystawione u wekslarzy nie znika czarodziejskim sposobem z ich szkatułek ? Lecz, z 
drugiej strony, kto się zastanowi nad tern, że w Paryżu młodzież popełnia tak niewiele 
zbrodni, że nawet nie jest zbyt pochopną do występku, ten musi skłonić głowę z szacunkiem 
przed wytrwałemi Tantalami, którzy walczą z sobą niezmordowanie i najczęściej zwycięztwo 
odnoszą ! Chcąc pokazać najdramatyczniejszą stronę dzisiejszej naszej cywilizacyi, trzebaby 
odmalować dobrze walkę, jaką biedny student musi staczać z Paryżem.

 
Pani de Beauséant spoglądała ciągle na Eugieniusza, spodziewając się, że powie, po co dziś 
przyszedł do niéj, lecz młody człowiek nie chciał dotykać tego przedmiotu w obecności wice-
hrabiego.

— Czy jedziemy dziś razem na operę? — zapytała wice-hrabina zwracając się do męża.

— Nie możesz wątpić, że całem sercem chciałbym ci być posłusznym — odrzekł wice-hrabia 
z udaną zalotnością, którą student wziął za dobrą monetę, — ale dziś muszę być koniecznie w 
Teatrze Rozmaitości, bo potrzebuję się widzieć z pewną osobą.

— Z kochanką — pomyślała wice-hrabina.

— Alboż d'Adjuda dziś nie będzie? — zapytał małżonek.


— Nie — odparła żona z niechęcią.

— Ha! jeżeli ci koniecznie potrzeba towarzysza, to wesprzyj się na ramieniu pana de 
Rastignac.

Wice-hrabina spojrzała na Eugieniusza z uśmiechem.


98

— To mogłoby pana bardzo narazić — powiedziała.

— Francuz kocha się w niebezpieczeństwie, bo wśród niebezpieczeństw sława się zdobywa, 
tak mówi pan de Chateaubriand — odparł Eugieniusz z ukłonem.

Po chwili rącze konie niosły go wraz z panią de Beauséant do modnego teatru. Weszli do 
jednej z łóż położonych naprzeciw sceny i Eugieniusz sądził, że się znalazł w jakimś 
czarodziejskim świecie, bo wszystkie lornetki zwróciły się na niego i na panią de Beauséant, 
która miała na sobie strój przepyszny. Z zachwytu w zachwyt przechodził.

— Chciałeś pan ze mną pomówić — rzekła pani de Beauséant. — Ach! patrz pan, oto pani 
Nucingen znajduje się w trzeciej loży za nami. Siostra jéj i pan de Trailles są po drugiej 
stronie.

Mówiąc to wice-hrabina spoglądała na lożę Bochefidów. Przekonała się, że markiza tam nie 
ma i twarz jéj zajaśniała wyrazem zadowolnienia.

— Jaka ona prześliczna! — powiedział Eugieniusz, przyglądając się pani Nucingen.

— Ma takie jasne rzęsy.

— Tak, ale co to za kibić wysmukła!

— Ręce jéj są zbyt duże.

— Ale jakie piękne oczy!

— Twarz ma za długą.

— Ściągłe rysy nadają jéj jakiś wyraz szlachetny.

— To całe jéj szczęście. Patrz pan tylko, jak ona podnosi i opuszcza lornetkę! Goriot przebija 
się we wszystkich jéj poruszeniach — mówiła dalej wice-hrabina ku wielkiemu zdziwieniu 
Eugieniusza.


Pani de Beauséant patrzyła na salę i zdawała się nie zwracać wcale uwagi na panią de 
Nucingen, a jednak widziała najlżejsze jéj poruszenie. Wśród publiczności było bardzo wiele 
pięknych kobiet; ale Delfina de Nucingen spostrzegła odrazu, że młody kuzynek pani de 
Beauséant zajęty był wyłącznie jéj osobą i tryumfowała na myśl, że piękny i wytworny 
młodzieniec nikogo nad nią nie widzi.

— Panie de Rastignac, jeżeli pan nie przestaniesz wpatrywać się w nią tak uporczywie, to 
możesz jaki skandal wywołać. Nic pan nie zrobisz, jeżeli tak odrazu będziesz się rzucał 
ludziom na szyję.

— Droga kuzynko — rzekł Eugieniusz — opieka twoja nieraz już mi się przydała; jeżeli 
zechcesz dokończyć dzieła, to będę cię prosił tylko o jedne łaskę; z twéj strony, pani, nie 
wielka to ofiara, a dla mnie rzecz niezmiernej wagi. Muszę wyznać, żem zakochany.

— Już?

— Tak jest.


99

— I to w téj kobiecie?

— Czyżby moje uczucie nie zostało odtrącone gdzieindziej? — zapytał Eugieniusz, 
zatrzymując na kuzynce wzrok przenikliwy. Księżna de Carigliano żyje w przyjaźni z księżną 
de Berry, pani musisz znać ją dobrze, otóż chcę prosić, byś raczyła przedstawić mię księżnej i 
zabrała mię z sobą na bal, który ma być u niéj w poniedziałek. Spotkałbym tam panią de 
Nucingen i mógłbym przystąpić do pierwszego ataku.

— Z największą chęcią — odparła wice-hrabina. — Jeżeli to prawda, żeś pan ją odrazu sobie 
upodobał, to jestem pewna, że twe sprawy sercowe pójdą doskonale. Widzisz pan de Marsay'a 
w loży księżnej Galathionne? Pani de Nucingen jest w rozpaczy, dla niéj to męka prawdziwa. 
W takiej chwili najlepiej jest właśnie zbliżyć się do kobiety, a mianowicie do takiej żony 
bankiera. Wszystkie te panie z Chaussée d’Antin lubią bardzo zemstę.

— A pani cóżbyś robiła w takim razie?

— Ja cierpiałabym w milczeniu.

W téj chwili margrabia d’Adjuda ukazał się w loży pani de Beauséant.

— Spieszno mi było przyjść tutaj i dlatego byle jak pokończyłem dziś wszystkie sprawy — 
rzekł markiz. — Wyznaję to przed panią, żeby postępek mój stracił charakter ofiary.

Oblicze wice-hrabiny jaśniało dziwnym blaskiem. Eugieniusz pojął dopiero, jak to się 
przejawia miłość prawdziwa, która w niczém nie jest podobna do przesadnej kokieteryi 
paryskiej.

Popatrzył na kuzynkę z niemém uwielbieniem, poczém westchnął i ustąpił swe miejsce panu 
d’Adjuda. <cyt>Jakże szlachetną, jak wzniosłą istotą jest kobieta, która umie kochać duszą 
całą! rzekł do siebie. Czyliż ten człowiek miałby ją zdradzić dla jakiej lalki bezdusznej! Czyż 
podobna ją zdradzić?</cyt> Wściekłość bezsilna zawrzała mu w sercu. Chciałby rzucić się do 
nóg pani de Beauséant, chciałby mocą piekielną przenieść ją do swego serca, jak orzeł 
porywa białe jagniątko, co spoczywało u boku swéj matki, i unosi je z doliny, w górę, do 
gniazda swojego. Był smutny i upokorzony, bo nie miął jeszcze kochanki, nie posiadał 
własnego obrazu w tém olbrzymiém Muzeum piękności. <cyt>Mieć kochankę, myślał sobie, i 
zajmować w świecie stanowisko prawie królewskie, to jest prawdziwy dowód potęgi!</cyt> I 
spojrzał na panią de Nucingen, jak człowiek znieważony spogląda na swego przeciwnika. 
Wice-hrabina zwróciła się ku niemu i wynurzyła mu w jedném mgnieniu oka serdeczną 
wdzięczność za jego dyskrecyą. Akt pierwszy skończył się właśnie.

— Czy znasz pan dostatecznie panią de Nucingen, żeby przed-


100

stawić jéj pana de Rastignac? — zapytała wice-hrabina margrabiego
d'Adjuda.

— Pani de Nucingen będzie bardzo rada poznać pana — rzekł markiz.

Piękny Portugalczyk powstał i ujął studenta pod ramię. Za chwilę obaj stanęli przed panią de 
Nucingen.

— Mam honor przedstawić pani kawalera Eugieniusza de Rastignac, kuzyna wice-hrabiny de 
Beauséant. Osoba pani sprawia na nim niezmierne wrażenie. Chcąc go uszczęśliwić, 
postanowiłem ułatwić mu zbliżenie się do ubóstwianego ideału.

Markiz wymówił te słowa tonem żartobliwym, przez co złagodziła się myśl trochę gburowata, 
która nie razi wcale kobiety, gdy jest dobrze wypowiedziana.

Pani de Nucingen uśmiechnęła się i wskazała Eugieniuszowi miejsce swego męża, który 
wyszedł przed chwilą.

— Nie śmiem zachęcać pana, byś został ze mną — wyrzekła. — Kto ma szczęście znajdować 
się przy pani de Beauséant, ten nie opuszcza swego stanowiska.

— Zdaje mi się — rzekł Eugieniusz po cichu — że kuzynka będzie mi wdzięczna, gdy 
pozostanę przy pani. Przed przybyciem pana markiza — dodał głośno — mówiliśmy właśnie 
o pani i zastanawialiśmy się nad dystynkcyą, która panią cechuje.

Pan d'Adjuda wyszedł.

— Więc pan na prawdę pozostajesz ze mną? — rzekła baronowa. — Poznamy się bliżej, a 
pani de Restaud obudziła we mnie wielką chęć poznania pana.

— Widzę, że pani de Restaud jest bardzo przewrotna, bo przecie zakazała wpuszczać mię do 
swego domu.

— Jak-to?

— Wyznam sumiennie, w jaki sposób przyszło do tego, lecz powierzając pani tajemnicę, 
błagam o jak największą pobłażliwość. Sąsiaduję oddawna z ojcem pani. Nie wiedziałem, że 
pani de Restaud jest jego córką i byłem tak nieostrożny, żem najniewinniéj w świecie 
wspomniał o panu Goriot przed siostrą pani, przez co obraziłem na siebie i ją i jéj męża. Nie 
umiem pani opowiedzieć, jak surowo księżna de Langeais i moja kuzynka potępiały tę 
apostazyą córki. Opowiadałem im całą scenę, a one śmiały się do upadłego. Pani de 
Beauséant porównywała ciebie, pani, z twą siostra, odzywała się bardzo przychylnie o pani i 
opowiadała mi, żeś nieskończenie dobra dla mego sąsiada, pana Goriot. Bo i jakże mogłabyś 
pani nie kochać tego człowieka? on ubóstwia panią tak namiętnie, że ja zaczynam być 
zazdrosnym o to. I dzisiaj przez dwie godziny mówiliśmy z nim o pani. Byłem przejęty 
słowami pana


101

Goriot i powiedziałem dziś przy obiedzie kuzynce mojej, że niepodobieństwem jest, abyś pani 
była również piękną, jak jesteś kochającą. Gorące moje uwielbienie podobało się pani de 
Beauséant, która zabrała mię na operę, mówiąc ze zwykłym swym wdziękiem, że będę mógł 
sam zobaczyć panią.

— Jak-to — rzekła bankierowa — jużeś pan zasłużył na mą wdzięczność? Jeżeli tak pójdzie, 
to będziemy wkrótce dobremi przyjaciółmi.

— Wierzę, że przyjaźń dla ciebie, pani, nie byłaby uczuciem pospolitém, pomimo to, 
przyjacielem twym nie chcę być nigdy.

Kobietom podobają się takie głupstwa stereotypowe, do których uciekają się zwykle 
debiutanci. Wydają się one bezmyślne, gdy je na zimno czytamy, lecz ruch, wyraz głosu i 
spojrzenie młodzieńca nadają im wartość nieocenioną. Pani de Nucingen zauważyła, że 
Rastignac jest nadzwyczaj miłym chłopakiem. Nie mogąc odpowiedzieć na śmiałą jego 
mowę, uciekła się do zwykłej taktyki kobiecej i zaczęła mówić o czém inném.

— Tak jest, siostra moja krzywdzi siebie, postępując w ten sposób z biednym naszym ojcem, 
który był dla nas istną Opatrznością. Co do mnie, to uległam wtedy dopiero, gdy pan de 
Nucingen rozkazał mi wyraźnie, bym przyjmowała ojca tylko o rannych godzinach. Ale 
płakałam z téj przyczyny i byłam długo bardzo nieszczęśliwa. To okrucieństwo mego męża, 
który i przedtem już zdradzał charakter brutalski, przyczyniło się najwięcej do zakłócenia 
harmonii naszego pożycia. Ludzie myślą pewnie, żem ja najszczęśliwsza ze wszystkich kobiet 
w Paryżu, a w rzeczy samej, jam bardzo nieszczęśliwa. Mogę się wydać nierozsądną, że się 
tak zwierzam przed panem. Lecz pan znasz mego ojca, a z tego tytułu i dla mnie obcym nie 
jesteś.

— Pani nie spotkasz w życiu drugiego człowieka, coby tak szczerze jak ja pragnął należeć do 
pani — rzekł Eugieniusz. — Czegóż panie wszystkie szukacie? Szczęścia — ciągnął dalej 
głosem przenikającym do głębi duszy.

 — A na czemże zasadza się szczęście kobiety? Na tem, żeby być kochaną, ubóstwianą, żeby 
mieć przyjaciela, któremu można powierzyć wszystkie pragnienia i zachcianki, każde 
skąpienie i radość każdą; przed którym można otworzyć duszę do dna, nie obawiając się 
zdrady, i ukazać wszystkie jéj wady miluchne i wszystkie piękne przymioty. Wierz mi pani, 
takie serce oddane i namiętne może uderzać tylko w piersi młodzieńca, co się jeszcze nie 
pozbył swych złudzeń i gotów umrzeć na skinienie kobiety, co nie zna świata i nie pragnie go 
poznać, bo kochanka jest mu światem całym. Ja, widzi pani, przybywam z głębi prowincyi — 
proszę się nie śmiać z mej naiwności — jam tak niedoświadczony,


102

bo dotychczas tylko piękne dusze spotykałem na świecie. Sądziłem, że się obejdę bez miłości, 
lecz spotkałem kuzynkę, która pokazała mi zblizka swoje serce i pozwoliła się domyślić 
niezmierzonych skarbów namiętności. Teraz jestem, jak Cherubin, kochankiem wszystkich 
kobiet, aż dopóki nie przyjdzie czas, że jednej z nich oddam cała duszę. Przyszedłszy tu, 
zobaczyłem cię, pani, i zdało mi się, że prąd jakiś popycha mię ku tobie. Jam tyle już myślał 
przedtem o tobie, pani! Lecz nawet w marzeniu nie mogłem cię wyobrazić tak piękną, jak 
jesteś na jawie. Pani de Beauséant zabroniła mi patrzeć na panią bez przerwy. O, bo ona nie 
pojmuje, jak to miło patrzeć na takie usteczka różane, na taką płeć białą i takie oczy łagodne. 
Teraz i ja mówię nierozsądnie, lecz pozwól mi pani tak mówić.


Kobiety lubią niezmiernie, gdy im kto prawi słodkie słówka, Najsurowsza skromnisia słucha 
ich chętnie, wtedy nawet, gdy nie może na nie odpowiedzieć. Po takim wstępie, Eugieniusz 
plótł zalotnie stłumionym głosem wszystko, co tylko na myśl mu przyszło. Pani de Nucingen 
zachęcała go uśmiechem, pomimo to jednak spoglądała od czasu do czasu na de Marsay'a, 
który nie opuszczał loży księżnej Galathionne. Rastignac pozostał przy pani de Nucingen, aż 
dopóki mąż po nią nie przyszedł.

— Będę bardzo szczęśliwy — rzekł Eugieniusz — jeżeli pani pozwoli, żebym złożył jéj 
swoje uszanowanie przed balem księżnej de Carigliano.

— Jeszeli baronofa saprasza pana — rzekł sam baron tłusty Alzatczyk, o twarzy okrągłej, 
która zdradzała niebezpieczną przenikliwość — to upefniam, że bandziesz pan u nas gościem 
posządanym.

— Poszło mi wcale nieźle, bo ona niebardzo się przestraszyła, gdym zapytał: Czy będziesz 
mię kochała? Bydlę moje już okiełznane, wskoczmy teraz na nie i kierujmy niém wedle 
upodobania.

Tak myślał Eugieniusz, idąc pożegnać panią de Beauséant, która powstała, i zabierała się do 
wyjścia wraz z panem d'Adjuda, Biedny student nie wiedział, że baronowa była dziś 
roztargniona, gdyż oczekiwała od de Marsaya jednego z tych listów, od których się serce 
krwawi... Eugieniusz, szczęśliwy z mniemanego powodzenia, towarzyszył wice-hrabinie aż 
do przedsionka, gdzie trzeba było zaczekać na powóz.

— Kuzynek pani nie podobny do siebie samego — zaśmiał się markiz po odejściu 
Eugieniusza. — On gotów bank rozbić. Zwinny jest jak węgorz, i zdaje mi się, że daleko 
zajdzie. To też pani tylko mogłaś mu dobrać taką kobietę, która potrzebowała, by ja ktoś 
pocieszył.


103

— To tylko pytanie — rzekła pani de Beauséant — czy ona nie kocha jeszcze tego, który ją 
porzucił.

Student szedł piechotą z Teatru Włoskiego na ulicę Neuve-Sainte-Genevieve, tworząc sobie 
w myśli najpiękniejsze plany na przyszłość. Widział on dobrze, że pani de Bestaud 
przyglądała mu się z wielką uwagą, najpierw, gdy się znajdował w loży wice-hrabiny, a 
później, gdy siedział obok pani de Nucingen; to mu dało nadzieję, że dom hrabiny otworzy się 
przed nim nanowo. Mógł już rachować na cztery ważne stosunki w samem sercu arystokracyi 
paryskiej, bo nie wątpił, że potrafi się również podobać pani marszałkowéj. Nie zastanawiając 
się zbytecznie nad środkami, odgadł zawczasu, że w zawiłej grze spraw tego świata, trzeba 
uczepić się za system kół, żeby się dostać na wierzch machiny, a czuł w sobie dość siły, żeby 
je zahamować.


<cyt>Jeżeli pani de Nucingen zajmie się mą osobą, to ja nauczę ją panować nad mężem. Mąż 
ten robi interesa pieniężne, więc i ja z jego pomocą będę mógł prędko dorobić się 
fortuny.</cyt> Nie sformułował tego tak jasno; nie był jeszcze dość dobrym politykiem, by 
pojąć dokładnie swe położenie, ocenić je i obrachować, jakie korzyści mogą z niego 
wypłynąć; myśli jego unosiły się na widnokręgu w kształcie lekkich obłoczków; nie było w 
nich jeszcze cierpkości właściwej rozumowaniom Vautrin'a, a jednak ogniowa próba 
sumienia odkryłaby w nich wiele złego. Takie-to tranzakcye doprowadzają zwolna do téj 
łatwej moralności, którą wyznaje pokolenie współczesne. Dziś trudniej niż kiedy spotkać 
człowieka prawego, o woli silnej, co się nigdy nie nagnie ku złemu ; człowieka, dla którego 
najmniejsze zboczenie z prostej drogi jest zbrodnią niedarowaną ; trudniej dziś o wspaniałe 
wzory uczciwości, którym zawdzięczamy dwa arcydzieła, najpierw Ałcesta Moliera, później 
Jenny Deans i jéj ojca w dziele Walter-Scotta. Kto wié, może nie mniej piękny, nie mniej 
dramatyczny byłby obraz przedstawiający drogi wykrętne, na które człowiek ambitny 
popycha swe sumienie, idąc do celu obok z występkiem i starając się o zachowanie pozorów.


Wracając do swéj gospody, Rastignac rozkochał się na dobre w pani de Nucingen, która 
wydała mu się teraz lekka i wysmukła jak jaskółka. Wyobraźnia malowała mu żywo 
upajającą słodycz jéj oczu oraz płeć białą i przejrzystą, przez którą widać było, jak krew 
przebiegała falą różową ; przypomniał sobie połysk włosów jasnych i czerwony dźwięk jéj 
głosu. Być może, że chód prędki, co krew jego wprawiał w szybszy obieg, potęgował jeszcze 
tę grę wyobraźni. Student zapukał silnie do drzwi ojca Goriot.

— Sąsiedzie — zawołał - widziałem panią Delflnę.

— Gdzie?


104

— W Teatrze Włoskim.

— Jakże się ona bawiła? Ale proszę wejść...

Mówiąc to, stary wstał w jednej koszuli, otworzył drzwi, poczém prędko powrócił do łóżka.

— O, mów-że mi pan o niéj — powiedział.

Eugieniusz znalazł się po raz pierwszy w mieszkaniu Goriot'a i osłupiał na widok nory, w 
której żył ojciec, bo w téj chwili przyszła mu na myśl świetna tualeta córki. W oknie nie było 
firanek; obicia poodskakiwały od ścian w skutek wilgoci i poskręcały się, ukazując w kilku 
miejscach tynk zakopcony. Nieborak Goriot leżał w ubogiém łóżeczku, pod kołdrą cienką i 
wyszarzaną; na nogach miał watowaną przykrywkę, na którą pani Vauquer ofiarowała 
rozmaite kawałki, wybrane ze starych sukien. Podłoga była wilgotna i zapylona. Naprzeciw 
okna stała komoda staroświecka z drzewa różanego, dziwnie pękata i ozdobiona rączkami 
bronzowemi, które naśladowały winną latorośl uwiniętą liśćmi i kwiatami; nieco dalej widać 
było stary zydel, na którym znajdował się dzban z wodą, miska i cały przybór do golenia. W 
kącie stały trzewiki; w głowach, przy łóżku, mała szafka pozbawiona drzwiczek i płyty 
marmurowej; dalej, w rogu komina, na którym nie było najmniejszego śladu ognia, widać 
było stół czworogranny z drzewa orzechowego, na którym Goriot pogniótł niedawno srebrną 
wazę. Biurko, na którem leżał kapelusz starego, fotel wyplatany i dwa krzesła dopełniały 
nędznego umeblowania. Nad łóżkiem, żerdź przywiązana szmatą do stołowania, 
podtrzymywała kotarę z nędznej jakiejś tkaniny w kraty czerwone i białe. Najbiedniejszy 
tragarz, co mieszka gdzieś na poddaszu, posiada bez wątpienia sprzęty porządniejsze od tych, 
któremi pani Vauquer zapełniła mieszkanie Goriot'a. Serce się ściskało i chłód przejmował na 
widok téj izdebki przypominającej najsmutniejszą celę więzienną. Eugieniusz postawił świecę 
na szafce przy łóżku ; szczęściem Godot nie zwrócił uwagi na twarz jego, która zdradzała 
uczucia wewnętrzne. Stary zwrócił się ku niemu, otulając się kołdrą aż po sarnę brodę.

— No, którąż pan wolisz? panią de Restaud, czy panią de Nucingen?

— Wolę panią Delfinę, bo ona szczerzej kocha pana — rzekł student.

Na te słowa serdeczne stary wyciągnął rękę z pod kołdry i ścisnął dłoń Eugieniusza.

— Dziękuję, dziękuję — rzekł głosem wzruszonym. — Cóż ona mówiła o mnie?

Student powtórzył wyrazy baronowej, upiększając je po swojemu, a stary słuchał tego jak 
słów bożych.


105

— Drogie dziecię! o tak, tak, ona mię szczerze kocha. Lecz nie wierz pan temu, co mówiła o 
Anastazyi. Widzisz pan, one zazdroszczą jedna drugiej; lecz to dowodzi tylko ich 
przywiązania. I pani de Restaud kocha mię również; wiem to dobrze. Ojciec pojmuje swe 
dzieci, tak jak Bóg ludzi pojmuje; ojciec widzi głąb ich serca i przenika ich zamiary. Córki 
moje kochają mię jednakowo. O jakżebym ja był szczęśliwy, gdyby los zdarzył mi był 
lepszych zięciów. Ale nie ma widocznie zupełnego szczęścia na ziemi. Czemuż nie mieszkam 
u nich ! Nie pragnąłbym nic więcej, tylko słyszeć ich głosy, wiedzieć, że są niedaleko, 
widzieć je, gdy przychodzą i wychodzą znowu, tak jak za owych czasów, gdy jeszcze u mnie 
mieszkały; o czuję, jak serce skakałoby mi z radości. Czy one były dziś pięknie ubrane ?

— Tak — odparł Eugieniusz. — Ale, panie Goriot, powiedz mi pan, jak możesz mieszkać w 
takiej dziurze, kiedyś tak bogato powydawał córki za mąż?

— A co-by mnie z tego przyszło, gdybym miał lepsze mieszkanie? — rzekł napozór niedbale. 
— Już-to ja nie potrafię tego wytłumaczyć, bo nie umiem dwóch słów zwięźle powiedzieć. 
Cała moja istota tu się mieści — dodał, przyciskając rękę do serca. — Żyję tylko życiem 
mych córek. Jeżeli one się bawią; jeżeli są szczęśliwe i postrojone; jeżeli stąpają po miękkich 
kobiercach : to cóż mię obchodzi, z jakiego sukna zrobione moje odzienie i jak wygląda kąt, 
w którym mam noc przepędzić?... Ja zimna nie czuję, gdy wiem, że im ciepło, i nudów nie 
znam, gdy wiem, że one się śmieją. Nic mię w świecie nie smuci oprócz ich zmartwienia. 
Gdy pan zostaniesz ojcem, gdy posłyszysz szczebiot swych dzieci i powiesz sobie : To 
cząstka mojej istoty! gdy poczujesz, że te maleństwa, które są kwiatem krwi twojej, każdą jéj 
kropelką połączone są z tobą: to będzie ci się zdawało, żeś zrośnięty z niemi, że odczuwasz 
krok ich każdy. Ja słyszę wszędzie głos moich córek, jedno smutne spojrzenie ich oczu krew 
we mnie ścina. Kiedyś i pan się przekonasz, że szczęście dzieci naszych stokroć nam droższe 
od szczęścia własnego. Nie potrafię panu tego wytłómaczyć: są-to jakieś wzruszenia 
wewnętrzne, od których błogo się człowiekowi robi. Jedném słowem, ja żyję życiem 
potrójnem. Chcesz pan, to ci powiem coś zabawnego. Wiesz, kiedym ja pojął Boga? wtedy, 
gdy ojcem zostałem. Bóg jest całą swą Istotą obecny na każdem miejscu, bo stworzenie całe 
wyszło z Niego. Otóż taki sam stosunek łączy mnie z memi córkami. Tylko jam córki ukochał 
mocniej, niż Bóg świat kocha, bo świat nie jest tak piękny jak Bóg, a córki moje piękniejsze 
są ode-mnie. Dusza moja tak ściśle z niemi połączona, że dziś naprzykład miałem przeczucie, 
że pan je zobaczysz. Mój Boże! gdyby się zna-


106

lazł człowiek, co-by mojej Delfince dał zakosztować takiego szczęścia, jakiego doznaje 
kobieta szczerze kochana, to ja-bym mu buty czyścił, wszystkie jego rozkazy spełniałbym 
najskwapliwiéj. Dowiedziałem się od pokojówki Delfiny, że ten mały de Marsay jest psem 
niegodziwym. O, świerzbiałyż mi ręce, żeby mu kości pogruchotać. Bo jakto można nie 
kochać tego klejnotu, téj kobiety, co ma głos słowiczy, a piękna jest jak posąg jaki! Gdzież 
ona miała oczy, kiedy szła za tego bałwana Alzatczyka! O, im obydwom należało wybrać 
sobie pięknych młodzieńców. Ale cóż, zrobiły, jak chciały!

Ojciec Goriot wzniosły był w téj chwili. Nigdy dotąd Eugieniusz nie widział go w całym 
blasku miłości ojcowskiej. Zaiste, jest-to rzecz godna uwagi, jaką siłę porywającą posiadają 
uczucia prawdziwe. Najpospolitsze stworzenie przemienia się pod wpływem szczerego i 
potężnego uczucia; z serca jego wypływa prąd jakiś niepojęty, który odmienia wyraz 
fizyognomii, ożywia ruchy, głosowi nadaje dźwięk nowy. Często istota tępa i nierozwinięta 
może, pod wpływem namiętności, zadziwić wielką wymową myśli, jeżeli nie słowa; rzekłbyś, 
że w takiej chwili przenosi się w jakieś sfery promienne. I z naszym poczciwcem stało się to 
samo : głos i ruchy jego nabrały tej siły udzielającej się, jaka cechuje zwykle znakomitego 
aktora. Ale, czyż najpiękniejsze uczucia człowieka nie są poezyą jego pragnień?

— To pan dowiesz się z przyjemnością, że pani Delfina zerwie prawdopodobnie z tym de 
Marsay'em. Gagatek ten porzucił ją dla księżnej Galathionne. Co do mnie, muszę wyznać, że-
m się zakochał w pani Delfinie.

— Czy być może? — zawołał ojciec Goriot.

- Tak jest; i ja-m się Jej dosyć podobał. Przez całą godzinę mówiliśmy o miłości, a po jutrze, 
to jest w sobotę, zamierzam być u niej. 

- O, mój drogi panie! jakże ja cię kochać będę, jeżeli potrafisz jej się podobać. Pan jesteś 
dobry; nie dręczyłbyś jéj pewnie. A gdybyś ją zdradził, to trzeba wiedzieć, że ja-bym cię 
zabił. Bo to, widzisz, kobieta nie kocha dwa razy. Ale, Boże mój, co ja plotę! Panie 
Eugiemuszu, tu za zimno dla pana. Mój Boże wiec pan z nią mówiłeś ? Co mi kazała 
powiedzieć? 

- Nic - rzekł Eugieniusz w duchu. - Kazała powiedzieć - dodał głośno - ze przysyła panu 
serdeczny pocałunek córki.


— Bądź zdrów, sąsiedzie; śpij dobrze. Obyś miał sny przyjemne; ja będę marzyć błogo o tym 
jednym wyrazie, któryś mi przymosł od niej Niech Bóg spełni wszystkie twe życzenia! Byłeś 
dziś dla mnie dobrym aniołem, przyniosłeś mi tchnienie méj córki.


107

— Biedaczysko — myślał Eugieniusz, kładąc się do łóżka — los jego może wzruszyć 
najtwardsze serce. A córka tyle o nim myślała, co o Wielkim Mogole.

Od téj chwili Goriot widział w swym sąsiedzie przyjaciela i powiernika, którego los zdarzył 
mu niespodzianie. Zawiązały się między niemi stosunki takie, jakie jedynie mogły zbliżyć 
starego Goriot'a do zupełnie obcego człowieka. Namiętność nie myli się nigdy w rachubie. 
Goriot przeczuwał, że sam zbliży się więcej do Delfiny, że będzie nawet milej widziany, 
jeżeli Eugieniusz potrafi się jéj podobać. Przytém powierzył studentowi najcięższą z swych 
boleści. Delfina nie zaznała jeszcze rozkoszy miłości, ta sama Delfina, o której szczęściu 
ojciec marzył przynajmniej tysiąc razy na dzień. Eugieniusz zaś był, według jego zdania, 
najmilszym w świecie młodzieńcem i mógł obudzić w sercu Delfiny uczucie, którego dotąd 
nie znała. Nadzieja ta stała się pobudką przyjaźni dla młodego sąsiada, która się codzień 
zwiększała, a bez której nie znalibyśmy zapewne rozwiązania niniejszej powieści.


Następnego poranku, przy śniadaniu, wszyscy stołownicy zdziwili się bardzo niezwykłemu 
zachowaniu się Goriot'a. Stary spoglądał na Eugieniusza z wyraźną czułością; przy stole zajął 
miejsce obok niego i kilkakrotnie wszczynał z nim rozmowę. Twarz Goriot'a, podobna 
zwykle do maski gipsowej, wyglądała dziś zupełnie inaczej. Vautrin nie widział studenta od 
czasu owéj długiej konferencyi; dziś spotkał go po raz pierwszy i usiłował wyczytać, co się w 
jego duszy dzieje. Eugieniusz rozmyślał przeszłej nocy o szerokiej drodze życia, co się przed 
nim otwierała, przyczém nie zapomniał oczywiście o posagu panny Taillefer; teraz zaś 
spoglądał na nią mimowolnie takim wzrokiem, jakim najcnotliwszy młodzieniec patrzy na 
bogatą dziedziczkę. Oczy ich spotkały się przypadkiem. Biedne dziewczę pomyślało, że 
Eugieniusz prześlicznie wygląda w nowym stroju. Spojrzenie, które zamienili, było tak 
znaczące, iż Rastignac pojął odrazu, że stał się dla niéj przedmiotem tych żądz niejasnych, 
które dziewczę nosi zwykle w sercu, aż dopóki nie spotka istoty ponętnej, dla której to serce 
uderzy. Nad uchem Eugieniusza głos jakiś wołał natrętnie : <cyt>Osiemset tysięcy 
franków!</cyt> Lecz jednocześnie stanęło przed nim wspomnienie dnia, wczorajszego, i 
pomyślał sobie, że uczucie wyrachowane dla pani de Nucingen mogło się stać skuteczną 
prezerwatywą od tych myśli niedobrych, które mimowoli go prześladowały.

— Dawano wczoraj Cyrulika Sewilskiego — rzekł student. — Jaka-to rozkoszna ta muzyka 
Rossiniego; nigdy-m jeszcze nic podobnego nie słyszał. Mój Boże ! co to za szczęście mieć 
własną lożę w Operze Włoskiej!


108

Ojciec Goriot pochwycił w lot wyrazy studenta, tak jak pies zda się chwytać skinienie swego 
pana.

— Dobrze to być mężczyzną — rzekła pani Vauquer — opływacie panowie jak pączki w 
maśle i robicie wszystko, co się wam podoba.

— Jak pan wróciłeś do domu? — zapytał Vautrin.

— Piechotą — odparł Eugieniusz.

— Co do mnie — rzekł kusiciel — nie zadawalniałbym się półprzyjemnościami; chciałbym 
pojechać powozem, przepędzić wieczór we własnej loży i wygodnie powrócić do domu. 
Wszystko lub nic, to moja zasada.

— Bardzo chwalebna — rzekła pani Vauquer.

— Czy nie pójdziesz pan do pani de Nucingen? — rzekł Eugieniusz zcicha do Goriot'a. — 
Jestem pewien, że przyjmie dziś pana z otwartemi rękoma, bo zechce dowiedzieć się tysiąca 
drobnych szczegółów dotyczących mojej osoby. Wiadomo mi, że pani Delfina oddałaby 
wszystko w świecie, żeby tylko być w domu kuzynki mojéj, wicehrabiny de Beauséant. Otóż 
nie zapomnij pan powiedzieć baronowej, że ja zrobię wszystko, co będzie w mojéj mocy, 
żeby spełnić jéj życzenie.

Rastignac odszedł pośpiesznie do Szkoły Prawa, pragnął bowiem jak najmniej czasu spędzać 
w tym wstrętnym domu. Cały dzień prawie błąkał się bez celu, dręczony tą gorączką głowy, 
której doznaje młodzież oddająca się zbyt wybujałej nadziei. Przechadzał się właśnie po 
ogrodzie Luksemburskim, zatopiony w głębokich rozmyślaniach o życiu społecznem, na 
które naprowadziło go rozumowanie Vautrin'a, gdy spotkał się oko w oko z Bianchon'em.

— Zkąd-żeś-to wziął tę minę poważną? — zapytał student medycyny, biorąc go pod ramię i 
idąc z nim w stronę pałacu.

— Dręczą mnie myśli niedobre.

— Jakie? W każdym razie nie trudno się z nich wyleczyć.

— Jakim-że-to sposobem?

— Jedyny sposób: ulegać im bez oporu.

— Kpisz sobie, nie wiedząc, o co chodzi. Czytałeś Roussa?

— Czytałem.

— Czy przypominasz sobie ten ustęp, gdzie autor zapytuje, co-by czytelnik zrobił, gdyby 
mógł, nie ruszając się z Paryża, siłą woli tylko zabić jakiegoś mandaryna w Chinach?

— Przypominam.

— I cóż ty na to ?

— Zachciałeś ! Ja myślę już o trzydziestym trzecim mandarynie.


109

— Nie żartuj. Słuchaj, gdybyś wiedział, że to rzecz prawdopodobna, że chodzi tylko o twe 
skinienie, powiedz, jakbyś postąpił?

— A czy ten mandaryn bardzo stary? Wreszcie, młody czy stary, sparaliżowany czy zdrów, 
co mi tam! słowo daję, że... Do licha! Nie, ja-bym się nie zgodził.

— Dzielny z ciebie chłopak, Bianchon! Ale, słuchaj jeszcze, gdybyś kochał kobietę tak, że 
gotów-byś duszę za nią oddać i gdybyś potrzebował pieniędzy, masę pieniędzy, na stroje dla 
niéj, na powóz, wreszcie na wszystkie jéj zachcianki?

— Ależ ty mi rozum odbierasz i chcesz, żebym rozumował.

— Słuchaj, Bianchon, wylecz mię, ja-m waryat. Mam dwie siostry, dwóch aniołów czystości i 
wdzięku, i pragnę, żeby obie były szczęśliwe. Jak zdobyć przez pięć lat dwieście tysięcy 
franków na posag dla nich ? Bywają, widzisz, takie okoliczności w życiu, że trzeba grać w grę 
hazardowną, bo szkoda marnować szczęście na groszową wygrane.

— Ależ ty stawiasz pytanie, które spotyka każdego człowieka na progu życia, i chcesz 
mieczem przeciąć węzeł gordyjski. Na to, mój kochany, trzeba być Aleksandrem, inaczej za 
taki postępek można się oprzeć na galerach. Co do mnie, zadawalniam się skromną 
egzystencyą, która mnie czeka na prowincyi, gdzie zajmę po-prostu miejsce mego ojca. 
Pragnienia ludzkie zadawalniają się równie dobrze w najciaśniejszem kółku, jak i w 
najszerszej przestrzeni. Napoleon nie jadał dwóch obiadów dziennie, a kochanek nie mógł 
mieć więcej od pierwszego lepszego studenta. Szczęście ludzkie, mój drogi, musi się zawsze 
pomieścić między podeszwą a wierzchołkiem głowy; raz płaci się za nie milion, drugi raz sto 
luidorów, ale wartość jego wewnętrzna jest zawsze jednaka. Mojem więc zdaniem nie warto 
godzić na życie twego Chińczyka.

— Dziękuję ci, Bianchon! Słowa twe przyniosły mi ulgę. Będziemy zawsze przyjaciółmi.

— Wiesz co ? — rzekł student medycyny — byłem na lekcyi Cuvier'a i wracając przez Ogród 
Botaniczny, widziałem jak panna Michonneau i Poiret rozmawiali przed chwilą z pewnym 
jegomościem, który w czasie przeszłorocznych zamieszek krążył zawsze w pobliżu Izby 
Deputowanych. Coś mi się widzi, że to jest agent policyjny, który przybrał pozór uczciwego 
mieszczanina. Zwróćmy baczną uwagę na tę parę: powiem ci później dlaczego. Bywaj zdrów; 
o czwartej muszę odpowiedzieć na apel.

Po powrocie do domu Eugieniusz znalazł Ooriot'a, który nań oczekiwał.

— Patrz pan — rzekł stary — oto list od niéj. Cóż, czy nie ładne pismo?


110

Eugieniusz rozpieczętował list i przeczytał:

<cyt>Dowiedziałam się od ojca, że pan jesteś zwolennikiem muzyki włoskiej. Byłabym 
bardzo szczęśliwa, gdybyś zechciał przyjąć miejsce w mojej loży. W sobotę ma być Fodor i 
Pellegrini, spodziewam się więc, że mi pan nie odmówisz. Pan de Nucingen prosi wraz ze 
mną, żebyś pan zechciał być u nas na obiedzie. Obecność pańska będzie dla niego 
niezmiernie pożądana, bo uwolni go od pełnienia pańszczyzny małżeńskiej, to jest od 
towarzyszenia mi do teatru. Nie odpowiadaj pan, tylko przybądź osobiście przyjąć me 
podziękowanie. 

— Pokaż mi pan list — rzekł stary, widząc, że Eugieniusz skończył czytać. Pan nie 
odmówisz, nie prawdaż ? - dodał wąchając papier. — Jak to pachnie! Wszak to jéj palce 
dotknęły się do tego!

— Kobieta nie rzuca się tak pierwszemu lepszemu mężczyźnie na szyję - myślał student. — 
Ja-m potrzebny jéj, jako przynęta na de Marsay'a. Chyba żal wielki mógł skłonić ją do takiego 
postępku.

— No, o czemże pan myślisz? — zapytał ojciec Goriot.

Eugieniusz nie wiedział, że niektóre kobiety owéj epoki opanowane były szałem próżności; 
nie wiedział, że taka bankierowa gotowa była ponieść największą ofiarę, byle tylko ułatwić 
sobie przystęp do jakiego z domów na przedmieściu Saint-Germain. Moda ówczesna kazała 
przenosić nad wszystkie kobiety te, które miały przystęp do wybranego kółka z przedmieścia 
Saint-Germain; nazywano je paniami z Petit-Château, a pani de Beauséant, przyjaciółka jéj 
księżna de Langeais i księżna de Maufrigneuse zajmowały najpierwsze miejsce w ich gronie. 
Rastignac nie miał pojęcia o tém, jak namiętnie kobiety z Chaussée d'Antin pragnęły się 
dostać do wyższej sfery, w której jaśniały konstelacye przynoszące chlubę płci pięknej. 
Wszelako nieufność Eugieniusza nie przyniosła mu szkody; przeciwnie oziębiła go bardzo, a 
przez to pozwoliła mu postawić własne warunki, zamiast przyjmować je od innych.

— Tak jest, pójdę — powiedział.

Teraz ciekawość tylko wiodła go do pani de Nucingen, ale kto wie, czy namiętność nie 
popchnęłaby go ku téj kobiecie, gdyby ona wzgardziła nim na razie. Nie można wszakże 
powiedzieć, żeby obojętnie oczekiwał dnia jutrzejszego i godziny, w której miał ujrzeć 
baronową.


Pierwsza intryga jest dla młodzieńca prawie tak ponętna, jak pierwsza miłość. Pewność 
powodzenia wyrządza tysiąc błogich uczuć, do których się mężczyźni nie przyznają, a które 
stanowią cały powab niejednej kobiety. Zbytnia łatwość powodzenia tak samo


111

jak opór przyczynia się do podniecenia żądzy. To pewna, że wszystkie namiętności ludzkie 
powstają pod wpływem jednej z tych dwóch przyczyn, które rozdzielają świat uczucia na dwa 
obozy. Być może, że rozdział taki jest wynikiem ważnej kwestyi o znaczeniu temperamentu, 
która bez zaprzeczenia rządzi społeczeństwem ludzkiém. Prawda, że melancholicy potrzebują 
pobudzającego wpływu kokieteryi, lecz i to być może, że ludzie nerwowi lub sangwinicy 
cofają się, gdy opór trwa zbyt długo. Innemi słowy, o ile elegia jest limfatyczna, o tyle znów 
dytyramb jest wyłącznie żółciowy. Eugieniusz ubierał się starannie i napawał się tém 
uczuciem zadowolnienia ze swéj osoby, którego młodzi ludzie nie śmieją zdradzić z obawy 
śmieszności, a które jednak pochlebia bardzo ich miłości własnej. Zaczesując włosy myślał 
sobie, że spojrzenie pięknej kobiety prześlicznie się po kruczych jego puklach. Mizdrzył się 
po dziecinnemu, jak młode dziewczę, co się na bal stroi; przyglądał się z przyjemnością 
wysmukłej swéj figurze i rozgładzał starannie fałdki surduta. To pewna, myślał, że można 
znaleźć niezgrabniejszych ode mnie! Zszedł na dół w chwili, gdy wszyscy stołownicy byli już 
zebrani do stołu i wysłuchał z uśmiechem głośnej salwy wykrzykników, które-mi przyjęto 
strój jego wykwintny.


Jest-to rys charakterystyczny właściwy obyczajom gospody mieszczańskiej, że strój 
wytworny zwykł obudzać między mieszkańcami niezmierne zdumienie. Na widok nowej 
sukni każdy sąd swój wydać musi.

— Kt, kt, kt, kt — ozwał się Bianchon klaskając językiem jak gdyby zachęcał konia do biegu.

— Postawa księcia lub para, — rzekła pani Vauquer.

— Może się pan wybiera na podboje? — zagadnęła panna Michonneau.

— Kukuryku! — krzyknął malarz.

— Proszę oświadczyć moje uszanowanie szanownej małżonce pańskiej — rzekł urzędnik z 
Muzeum.

— Czy pan masz żonę? — zapytał Poiret.

— Żonę, i to jaką jeszcze! Kolor trwały, cena od dwudziestu pięciu do czterdziestu, deseń w 
kraty, według najświeższej mody, daje się prać, nosi się doskonale, pół niciana, pół 
bawełniana, pół wełniana, leczy od bólu zębów i innych chorób uznanych przez Akademią 
Medyczną! Wyborna przy tém dla dzieci i jeszcze skuteczniejsza od bólu głowy, od zbytku 
soków jako też od cierpień przełyku, oczu i uszu — wywoływał Vautrin z komiczną 
płynnością i z wyrazem iście szarlatańskim. A wieleż ta osobliwość kosztuje? zapytacie 
państwo. Dwa sous. Nie. Ani złamanego szeląga. Jest-to resztka zapasów przygotowanych dla 
Wielkiego Mogoła. Wszyscy


112

monarchowie europejscy nie wyłączając grrrrrubego księcia Badeńskiego pragnęli oglądać tę 
osobliwość. Proszę iść naprost ! proszę wstąpić do kasy. Dalejże muzyka! Bruum, la, la, trin! 
la, la, bum, bum ! Panie klarnecisto ! — zawołał ochrypłym głosem — wać-pan grasz 
fałszywie, ja ci palce poodbijam!

— Mój Boże, co to za miły człowiek — rzekła pani Vauquer do pani Couture, jabym się 
nigdy nie znudziła w jego towarzystwie.

Wśród śmiechów i żartów, które nastąpiły po komicznej przemowie Vautrin'a, Eugieniusz 
pochwycił przelotne spojrzenie panny Taillefer, która zaraz potem pochyliła się ku pani 
Couture i szepnęła jéj kilka słów do ucha.

— Kabryolet czeka — rzekła Sylwia.

— Gdzież on będzie na obiedzie? — zapytał Bianchon.

— U pani baronowej de Nucingen.

— U córki pana Goriot — dorzucił student.

Przy tych słowach oczy wszystkich zwróciły się na ex-fabrykanta, który spoglądał na 
Eugieniusza z pewnym rodzajem zazdrości.
Rastignac zatrzymał się na ulicy Saint-Lazare, przed jednym z tych domów o wysmukłych 
kolumnach i lekkich portykach, które uchodzą za wzór piękna w Paryżu. Był-to dom 
prawdziwie bankierski, pełen wymysłów kosztownych, strojny w sztukaterye i mozajki 
marmurowe. Znalazł panią de Nucingen w małym saloniku, obwieszonym malowidłami 
włoskiemi, którego ozdoby przypominały kawiarnię. Baronowa była smutna. Usiłowała 
szczerze ukryć swe zmartwienie i przez to właśnie obudziła ciekawość Eugieniusza, który 
spodziewał się, że jego obecność uszczęśliwi tę kobietę, a tymczasem znalazł ją zrozpaczoną. 
Zawód ten podrażnił jego miłość własną.

— Bardzo niewiele jeszcze mam prawa do zaufania pani — rzekł Eugieniusz, który usiłował 
nadaremnie zbadać przyczynę jéj zakłopotania, spodziewam się jednak, że pani 
powiedziałaby mi z całą otwartością, gdybym jéj zawadzał.

— Zostań pan — rzekła baronowa — bez pana byłabym zupełnie samotna. Nucingen nie 
będzie na obiedzie, a ja nie chciałabym zostać sama jedna, potrzebuję dziś rozrywki.

— Coż to pani?

— O! panu tego nie powiem — zawołała — prędzej każdemu innemu.

— A ja chcę wiedzieć. Bo widocznie tajemnica pani ma jakiś związek z moją osobą.

— Być może! Ale nie — poprawiła się — to po prostu sprzeczki małżeńskie, które trzeba 
pogrzebać na dnie serca. Czyż nie mówi-


113

łam panu onegdaj? ja nie jestem bynajmniej szczęśliwa. Złote łańcuchy ciężą bardziej niż 
wszelkie inne.

Gdy kobieta wyznaje, że jest nieszczęśliwa, a wyznaje to przed młodzieńcem, któremu nie 
zbywa na dowcipie, który wié, że wykwintnie ubrany i ma w kieszeni tysiąc pięćset franków 
do wyrzucenia; to młodzieniec taki musi stracić głowę, musi pomyśleć to, co Eugieniusz 
powiedział.

— Czegóż pani możesz żądać? — zapytał student. — Jesteś piękna, młoda, kochana, bogata.

— Nie mówmy o mnie — zawołała ze złowrogiem jakiemś wstrząśnieniem głowy. — Zjemy 
obiad sam na sam, a później będziemy słuchali rozkosznej muzyki. Jakże mię pan znajdujesz? 
— zagadnęła znów powstając, żeby lepiej pokazać przepyszną swą suknię z kaszmiru białego 
w perskie desenie.

— Pragnąłbym, żebyś pani była moją — rzekł Eugieniusz. — Jakżeś pani prześliczna!

— Smutną miałbyś pan własność — odpowiedziała z uśmiechem pełnym goryczy. — Nic tu 
nie zapowiada nieszczęścia, ale pozory kłamią, bo ja jestem w rozpaczy. Troski sen mi 
odbierają i czuję, że zbrzydnę niezadługo.

— O, to niepodobna! — zawołał student. — Ale ciekaw jestem, co-to są za troski, których 
miłość szczera nie zdołałaby rozpędzić?

— Ach! gdybym powierzyła panu swoje zmartwienia, to zacząłbyś mnie pan pewnie unikać. 
Dotychczas uczucie pańskie dla mnie jest tylko galanteryą, na którą tak nie trudno zdobyć się 
mężczyźnie, lecz gdybyś mię kochał szczerze, to musiałbyś rozpaczać wraz ze mną. Widzisz 
pan, że nie mogę nic więcej powiedzieć. Przez litość — poczęła po chwili — mówmy o czém 
inném. Chodź pan zobaczyć moje apartamenta.

— Przeciwnie, zostańmy tutaj — odparł Eugieniusz — siadając na kanapce przed kominkiem 
obok pani de Nucingen, którą wziął za rękę.
Ona nie broniła mu ręki, nawet oparła się na dłoni młodego człowieka ruchem, w którym czuć 
było siłę skoncentrowaną, zdradzającą głębokie wzruszenie.

— Posłuchaj mię pani — rzekł Rastignac — błagam cię, powiedz mi swoje zmartwienie. 
Chcę dać dowód, że kocham cię tylko dla ciebie samej. Albo powierzysz mi swe troski, które 
ja rozproszę, choćbym miał sześciu ludzi zabić dla ciebie, albo pójdę ztąd i nie wrócę więcej.

— Dobrze więc! — zawołała zmyślą rozpaczną i uderzyła się w czoło — za chwilę wystawię 
pana na próbę. Tak — rzekła do siebie — nie ma już innego środka ! — Zadzwoniła.


114

— Czy powóz pana barona zaprzężony? — zapytała kamerdynera.

— Tak jest. 

— Ja go biorę, panu baronowi dacie mój powoź i moje konie.

Obiad będzie dopiero o siódmej.

— Chodź-że pan, proszę - rzekła do Eugiemusza, który me rozumiał sam, czy we śnie, czy na 
jawie, jedzie z baronową powozem pana de Nucingen.

— Do Palais-Royal-— zawołała na woźnicę - koło Teatru Francuskiego. 

W drodze zdawała się wzburzona i nie chciała odpowiadać na zapytania Eugieniusza, który 
nie mógł pojąć, co znaczy ten opór niemy, zacięty i nieczuły.

— Ona wymknie mi się za chwilę —- mówił do siebie.

Powóz się zatrzymał; baronowa powstrzymała jedném spojrzeniem nierozważne słowa 
studenta, który zaczynał się unosić.

— Czy pan mię szczerze kochasz? — zapytała.

— Szczerze — odpowiedział, starając się ukryć ogarniający go niepokój.


— Nie pomyślisz o mnie nic złego, o cokolwiekbądź będę cię prosiła?

— Nie.

— Gotówżeś być mi posłusznym?

— Bez wahania.

— Czyś pan był kiedy w domu gry? — spytała drżącym głosem.

— Nigdy.

— Ach! oddycham. Szczęście panu posłuży. Oto moja kieska — mówiła baronowa. — Weź 
ją pan, proszę! jest w niej sto franków, to jest całe mienie kobiety, której ludzie szczęścia 
zazdroszczą. Idź pan z tém do domu gry. Nie umiem wskazać drogi, wiem tylko, że gdzieś w 
Palais-Royal. Spróbuj pan gry, zwanej ruletą, rezykuj te sto franków i przegraj wszystko lub 
przynieś mi sześć tysięcy franków. Za powrotem opowiem przyczynę mego zmartwienia.

— Niech mię dyabli porwą, jeżeli rozumiem, co mam zrobić; ale będę posłusznym - 
powiedział Eugieniusz; a jednocześnie pomyślał z sobie z radością: Ona się kompromituje ze 
mną; nie będzie mi więc mogła nic odmówić.

Eugieniusz zabiera ładną sakiewkę i podąża z nią do najbliższego domu gry, pod numerem 
dziewiątym, który mu wskazał jakiś handlarz odzienia. Stanąwszy u celu, wchodzi na schody, 
pozwala sobie zabrać kapelusz i zapytuje, gdzie jest ruleta. Ku wielkiemu


115

zdziwieniu obecnych posługacz miejscowy podprowadza go do długiego stołu. Cała 
publiczność spogląda na Eugieniusza, który pyta bez zawstydzenia, gdzie ma położyć swą 
stawkę.

— Połóż pan luidora na jednym z tych trzydziestu sześciu numerów; jeżeli numer wyjdzie, 
będziesz pan miał trzydzieści sześć luidorów — mówi mu szanowny jakiś starzec o białych 
włosach.

Eugieniusz rzuca sto franków na numer dwudziesty pierwszy odpowiadający liczbie lat jego. 
Nie zdołał się jeszcze opamiętać, gdy krzyk podziwu obił się o jego uszy. Wygrał, nie 
wiedząc jak i kiedy.

— Proszę-ż wziąć pieniądze — mówi znów poważny jegomość — w tym systemie nie 
wygrywa się dwa razy.

Eugieniusz bierze z rąk jego łopatkę, zgarnia trzy tysiące sześćset franków i kładnie je na 
czerwone, lubo jeszcze nic a nic gry nie rozumie. Widzowie spoglądają nań z radością 
widząc, że dalej grać zamierza. Koło obraca się, Eugieniusz wygrywa powtórnie i bankier 
rzuca mu znowu trzy tysiące sześćset franków.

— Teraz masz pan siedm tysięcy dwieście franków — mówi mu stary jegomość do ucha. 
Jeżeli pan zechcesz posłuchać mojej rady, to przestań grać, bo czerwone już przeszło osiem 
razy. Jeżeliś miłosierny, to wywdzięczysz się za dobrą radę, wspomagając dawnego prefekta 
napoleońskiego, który znajduje się w bardzo krytyczném położeniu.

Rastignac odurzony patrzy obojętnie, jak siwowłosy jegomość zabiera mu z rąk dziesięć 
luidorów. Unosząc swoje siedem tysięcy franków, student nie pojmuje wcale, jakim 
sposobem je wygrał, tylko dziwi się szczęściu własnemu.

— No cóż? dokądże mię pani teraz zawieziesz? — zapytał Delfiny, pokazując jej siedem 
tysięcy, skoro tylko drzwiczki od powozu zostały zamknięte. Delfina pochwyciła go w uścisk 
gwałtowny i ucałowała żywo, ale nie namiętnie.

— Wybawiłeś mię! i łzy radości spływały obficie po jej twarzy. Wszystko ci powiem, mój 
przyjacielu. Będziesz mi pan przyjacielem, nieprawdaż? Ja-m bogata, opływam w dostatki, na 
niczém mi pozornie nie zbywa. A jednak, któż uwierzy, że pan de Nucingen nie daje mi do 
rąk ani grosza: sam utrzymuje dom, powozy, sam płaci za moje loże w teatrze, a na stroje 
przeznacza mi sumę nie wystarczającą; człowiek ten każe mi przez wyrachowanie znosić 
nędzę tajemną. Ja znów jestem zbyt dumna, abym go prosić miała. Byłabym najnędzniejszą 
istotą, gdybym kupowała jego pieniądze za taką cenę, za jaką chce mi je sprzedawać! 
Dlaczego ja, com mu wniosła siedemset tysięcy franków posagu, pozwoliłam się tak wyzuć 
ze wszystkiego? Przez dumę, przez pogardę. Wychodzimy za


116 
 
mąż tak młode jeszcze, tak naiwne! Prośba o pieniądze, z którą, trzeba się było zwrócić do 
męża, nie chciała mi przejść przez usta, nie śmiałam jéj wymówić i przeżywałam własne 
zaoszczędzone pieniądze, lub to, co mi dawał biedny mój ojciec; później musiałam się 
zadłużyć. Małżeństwo stało się dla mnie najokrutniejszym zawodem; ja nawet mówić o niém 
nie mogę; dość panu wiedzieć, że wyskoczyłabym oknem, gdybym zmuszona była żyć z 
Nucingen'em i nie miała osobnych apartamentów. Trzeba było przyznać się przed nim, że 
miałam długi, że, jak każda młoda kobieta, wydawałam na klejnoty, na rozmaite zachcianki 
(biedny ojczysko tak nas przyzwyczaił, żeśmy sobie niczego odmawiać nie umiały); 
cierpiałam mękę prawdziwą, lecz w końcu znalazłam odwagę wyznać mu wszystko. Alboż 
nie miałam własnego funduszu? Nucingen uniósł się, powiedział, że go rujnuję, coś 
okropnego! Wolałabym wtedy być o sto stóp pod ziemią. Zapłacił wprawdzie, bo miał cały 
mój posag, ale odtąd przeznaczył mi na osobiste wydatki pensyjkę, którą przyjęłam dla 
świętego spokoju. Później chciałam odpowiedzieć miłości własnej pewnego człowieka, 
którego i pan znasz także. Zawiodłam się na nim, to prawda, lecz byłabym niesprawiedliwa, 
gdybym nie uznała szlachetności jego charakteru. A jednak człowiek ten porzucił mię 
niegodnie! Nie należałoby opuszczać kobiety, której rzuciło się w potrzebie garść złota. 
Trzebaby kochać ją wiecznie ! Ty, duszo dwudziestoletnia, piękna, młoda i nieskalana, ty mię 
spytasz, jak kobieta może przyjmować złoto od mężczyzny? Mój Boże! czyż to nie jest rzecz 
naturalna, że się wszystkiém dzielimy z istotą, której zawdzięczamy szczęście nasze? Czyliż 
dając wszystko, można się troszczyć o jakąś drobną cząsteczkę całości? Pieniądze zaczynają 
nabierać wagi wtedy dopiero, gdy uczucie znika. Czyż dwie kochające się istoty nie są 
złączone na całe życie? Czyż która z nich myśli o rozdziale, gdy sądzi, że jest szczerze 
kochaną? Przysięgacie nam miłość wieczną, i jakże chcecie później, żeby interesa nasze 
niebyły wspólne? O, pan nie wiesz, com ja dziś wycierpiała, gdy Nucingen odmówił mi 
sześciu tysięcy franków, on, co pewnie nie mniej daje miesięcznie kochance swojej, jakiejś 
dziewczynie z opery. Chciałam się zabić. Szalone myśli przychodziły mi do głowy. Były 
chwile, żem zazdrościła losu prostej służącej. Czyż mogłam się udać do ojca? ależ to byłoby 
szaleństwo! Anastazya i ja zrujnowałyśmy go już do szczętu: biedny mój ojciec sprzedałby 
siebie samego, gdyby mógł wziąć sześć tysięcy franków za swą osobę. Pocóż było 
przywodzić go napróżno do rozpaczy? Pan wybawiłeś mię od wstydu i śmierci, bo pijana 
byłam boleścią. Ach! winnam była panu to objaśnienie: dziwnie nierozważnie postąpiłam dziś 
z panem. Gdyś pan ztąd odszedł, gdym cię straciła.


117

z oczu, chciałam uciec piechotą... dokąd? nie wiem sama. Oto życie większej części kobiet 
paryskich: nazewnątrz zbytek, a w duszy troski okrutne. Znam biedne istoty jeszcze 
nieszczęśliwsze ode mnie. Są przecie kobiety, które muszą prosić swych dostawców o 
przedstawianie fałszywych rachunków. Inne zmuszone są okradać własnych mężów: jedni 
sądzą, że kaszmir kupiony za sto luidorów kosztuje pięćset franków, drudzy, że kaszmir 
wartujący pięćset franków płaci się po sto luidorów. Są nawet takie biedne istoty, które muszą 
głodzić swe dzieci i szachrować w najrozmaitszy sposób, żeby zarobić sobie na suknię. Ja 
przynajmniej nie splamiłam się żadnem nędznem oszustwem. To była moja ostatnia troska. 
Niektóre kobiety sprzedają się swym mężom, żeby później panować nad niemi, a ja jestem 
przynajmniej swobodna! Gdybym chciała, to Nucingen zasypałby mię złotem, lecz wolę 
płakać, wsparłszy głowę na sercu człowieka, o którym wiem, że wart jest mego szacunku! 
Ach, dziś wieczorem de Marsay nie będzie miał prawa patrzeć na mnie, jak na kobietę 
zapłaconą przez niego!
Ukryła twarz w obu dłoniach, nie chcąc pokazać, że płacze; lecz Eugieniusz odsunął zlekka 
jéj ręce. Jakże wspaniale wyglądała w téj chwili !

— Ach, to coś okropnego mieszać tak pieniądze z uczuciem ! Pan nie będziesz mógł mię 
kochać! — zawołała.

Eugieniusz wzburzony był tą mieszaniną dobrych uczuć, które tak wysoko mogą podnieść 
kobietę, z występkami, do których popycha ją dzisiejszy ustrój społeczny. Przemawiał 
łagodnie i pocieszająco, podziwiając tę piękną istotę, która wydała naiwnie nierozważny 
krzyk boleści.

— Przyrzecz mi pan, że nie użyjesz tego za broń przeciw mnie samej.

— Ach, pani, nie byłbym zdolny do czegoś podobnego - odparł student.
Pochwyciła jego rękę i przycisnęła ją sobie do piersi ruchem zdradzającym żywą 
wdzięczność.

— Otom, dzięki panu, swobodna i wesoła. Żyłam pod naciskiem ręki żelaznej. Teraz wieść 
będę życie skromne, nic nie będę wydawała. Pan przyjmiesz mię taką, jaką będę, nie prawdaż, 
przyjacielu drogi? Weź pan to — mówiła dalej — zatrzymując dla siebie tylko sześć biletów 
bankowych. Sumiennie winnam panu tysiąc talarów, bo wyobrażałam sobie, że gram z panem 
na współkę.

Eugieniusz wzbraniał się jak dziewczyna, lecz w końcu musiał przyjąć pieniądze, gdyż 
baronowa powiedziała: Będziesz pan moim wrogiem, jeżeli nie zechcesz być wspólnikiem. — 
Zachowam więc te pieniądze, żeby mieć o czém spróbować znów szczęścia w razie potrzeby 
— rzekł Eugieniusz.


118

— Obawiałam się tych słów — zawołała Delfina, blednąc. — Jeżeli chcesz pan, żebym była 
czémkolwiek dla ciebie, to musisz mi przysiądz, że nigdy do gry nie wrócisz. Mój Boże! jaż-
bym miała cię zgorszyć ! Wolałabym raczej umrzeć z boleści.

Zatrzymali się właśnie przed domem baronowej. Rażące to przeciwieństwo nędzy i dostatku 
zdumiewało studenta, któremu mimowolnie przychodziły na myśl złowrogie słowa Vautrin'a.

— Spocznij pan tam — rzekła baronowa, wchodząc do swego pokoju i wskazując mu 
kanapkę stojącą przed kominkiem — ja będę pisała list niezmiernie trudny! Poradź mi pan.

— Nie pisz pani nic — rzekł Eugieniusz — włóż bilety bankowe w kopertę, zaadresuj i 
odeślij je przez swoje pannę służącą.

— Nieoceniony z pana człowiek ! — zawołała. — Oto co znaczy mieć dobre wychowanie. To 
tchnie prawdziwym Beauséant'em — dodała z uśmiechem.

— Jaka ona śliczna! — mówił sobie w duchu Eugieniusz, który czuł się coraz bardziej 
zakochanym. Zaczął oglądać pokój tchnący rozkoszną elegancyą bogatej kurtyzany.

— Jak-że się panu podoba ? — zapytała baronowa, dzwoniąc na pannę służącą.

— Tereso, zanieś to sama do pana de Marsay i oddaj mu do rąk. Jeżeli go nie zastaniesz, to 
odniesiesz mi list.

Przed odejściem Teresa nie omieszkała zmierzyć Eugieniusza złośliwem spojrzeniem. 
Poproszono na obiad. Rastignac podał ramię pani de Nucingen, która powiodła go do 
rozkosznej sali jadalnej, gdzie czekał ich stół zbytkowny, podobny do tego, który student 
podziwiał niedawno u swéj kuzynki.

— Przychodź pan do mnie na obiad za każdą rażą, gdy mamy operę włoską. Po obiedzie 
będziesz mi towarzyszył do teatru.

— Przyzwyczaiłbym się chętnie do tego słodkiego życia, gdyby ono mogło potrwać długo; 
lecz ja-m biedny student, który musi jeszcze zdobyć sobie przyszłość na świecie.

— Przyszłość się zdobędzie! — zaśmiała się baronowa. Widzisz pan wszystko jakoś daje się 
zrobić na świecie: i ja nie spodziewałam się juz być tak szczęśliwą. 
 
Leży to w naturze kobiet, że chcą dowieść niepodobieństwa na podstawie rzeczy możliwych, 
a fakta zastępują przeczuciem. Gdy nam de Nucingen weszła tegoż wieczora do loży swojej w 
towarzystwie Rastignac’a, twarz
jéj jaśniała wyrazem zadowolnienia, który czynił ją tak piękną, że każden, kto na nią spojrzał, 
nie mógł się powstrzymać od potwarczych domysłów, przeciw którym kobiety są 
bezbronne,lubo często bywa, że jedynie na mocy takich domysłów ludzie wierzą w występek 
nieistniejący. Znając Paryż, nie


119

wierzy się temu, co tam mówią, a nie mówi się tego, co tam robią. Eugieniusz trzymał w swej 
dłoni rękę baronowej, a uścisk mniej lub więcej żywy starczył im za rozmowę, w której 
wypowiadali wrażenia wywołane muzyką. Był-to dla nich wieczór uroczy. Wyszli razem i 
pani de Nucingen postanowiła odwieźć Eugieniusza swoim powem aż do Pont-Neuf. Przez 
całą drogę Rastignac błagał napróżno o jeden z tych pocałunków, których nie skąpiła mu 
wcale w Palais-Royal i wyrzucał jéj taką niekonsekwentność.

— Pierwej — odparła baronowa — był-to objaw wdzięczności za poświęcenie się 
niespodziewane, a teraz byłaby-to już obietnica.

— A pani nie chcesz mi żadnej obietnicy uczynić, niewdzięczna? — zawołał Rastignac 
nadąsany.

Baronowa podała mu wreszcie rękę do pocałowania, ale uczyniła przedtem ruch niecierpliwy, 
który tak bardzo podoba się zakochanym, a on przyjął dłoń podaną z dąsem, który znowu ją 
zachwycił.

— Do zobaczenia w poniedziałek na balu — powiedziała Delfina.

Noc była jasna, księżycowa. Wracając piechotą do domu, Eugieniusz zagłębił się w poważne 
rozmyślania. Był zarazem szczęśliwy i niezadowolniony: uszczęśliwiała go dzisiejsza 
przygoda, w skutek której miał się prawdopodobnie zbliżyć do przedmiotu swych pragnień, 
do jednej z najpiękniejszych i najbardziej wykwintnych kobiet w Paryżu; smucił się zaś tém, 
że cały plan, jaki sobie na przyszłość ułożył, musiał uledz zmianie. Teraz dopiero pojął te 
myśli niejasne, które niedawno snuły mu się po głowie. Niepowodzenie daje nam zazwyczaj 
poznać siłę naszych pragnień. Im bardziej Eugieniusz poznawał życie paryzkie, tém mniéj 
życzył sobie zostać biednym i nieznanym. Gniótł bilet tysiąc-frankowy, który miał w kieszeni 
i próbował przekonać siebie wykrętnem rozumowaniem, że pieniądze te są jego własnością. 
Tak przybył na ulicę Neuve-Sainte-Genevieve. Wchodząc na schody, zobaczył światło w 
mieszkaniu Goriot'a. Stary zostawił drzwi przymknięte i zapalił świecę z obawy, żeby student 
nie zapomniał przyjść opowiedzieć mu jego córkę, tak się bowiem wyrażał. Eugieniusz nic 
przed nim nie ukrywał.

— Ależ — zawołał Goriot uniesiony rozpaczą i zazdrością — im się zdaje, że-m ja 
zrujnowany, a ja mam jeszcze tysiąc trzysta liwrów dochodu. Mój Boże! biedna mała, czemuż 
nie przyszła do mnie? byłbym sprzedał dochody, byłbym kapitał naruszył, a pozostała suma 
wystarczyłaby mi na dożywocie. Dlaczegóż, dobry sąsiedzie, nie przyszedłeś powiedzieć mi o 
swym kłopocie? Jak miałeś serce stawić na kartę owe nędzne sto franków? na myśl o tém 
serce mi pęka. Oto jacy bywają zięciowie! O! zdusiłbym ich,


120

gdyby wpadli teraz w moje ręce. Mój Boże, trzebaż to było płakać ! czyż ona płakała ! 
— Wsparłszy głowę na mojej kamizelce — powiedział Eugieniusz. 
— O, daj-że mi ją pan! — zawołał ojciec Goriot. — Jak-to! więc tu spływały łzy mojej córki, 
drogiej mojej Delfiny, która nie płakała nigdy będąc małą! O, ja kupię panu drugą kamizelkę, 
téj nie noś więcej, zostaw mi ją! Według kontraktu, Delfina powinna korzystać ze swego 
majątku. Ach, jutro zaraz pójdę do adwokata Derville'a. Wyrobię to, że kapitał jej zostanie 
oddany na procenta. Znam sieja na prawie; stary ze mnie wilk, — potrafię jeszcze zęby 
pokazać.

— Patrz, ojcze, oto tysiąc franków, które ona chciała mi dać jako pieniądze wygrane na 
współkę. Zachowaj ten bilet dla niej w tej oto kamizelce.

Goriot popatrzył na Eugieniusza, pochwycił dłoń jego, a łza stoczyła mu się po twarzy i 
spadła na rękę młodzieńca.

— Będziesz szczęśliwy w życiu — powiedział starzec. — Bo, widzisz, Bóg jest 
sprawiedliwy. Znam się ja na uczciwości i mogę zapewnić, że mało jest ludzi podobnych do 
ciebie. Chcesz więc być także ukochaném mojém dziecięciem ? No, dosyć, pora spać. Możesz 
spać spokojnie, bo jeszcze ojcem nie jesteś. Ona płakała, i ja się o tern dowiaduję, ja, co-m 
zajadał spokojnie jak głupiec, podczas gdy ona tam cierpiała ; ja, co zaprzedałbym Ojca, Syna 
i Ducha Św., żeby im obydwom łzy jednej oszczędzić!

— Daję słowo — myślał Bugieniusz, kładąc się do łóżka — zdaje mi się, że całe życie będę 
uczciwym człowiekiem. Jak-to słodko iść za natchnieniem sumienia!

Zdaje się, że tylko ci, co wierzą w Boga, zdolni są robić dobro w tajemnicy, a Eugieniusz 
wierzył w Boga. Nazajutrz, przed balem, Rastignac poszedł do pani de Beauséant, która 
zabrała go z sobą, obiecując przedstawić księżnej de Carigliano. Marszałkowa przyjęła go 
niezmiernie uprzejmie, a w gronie gości była już pani de Nucingen. Delfina wystroiła się, 
żeby podobać się wszystkim, a tém samém jeszcze bardziej zachwycić Eugieniusza, na 
którego spojrzenie czekała niecierpliwie, chociaż zdawało się jej, że swą niecierpliwość 
doskonale ukrywa. Dla tego, kto umie odgadywać wzruszenia kobiety, chwila taka pełna jest 
uroku. Któż z nas nie lubi drożyć się z uznaniem, ukrywać zalotnie swe zadowolnienie, czytać 
mimowolne wyznanie w niepokoju, który wywołujemy, wreszcie igrać z obawą, którą 
możemy rozproszyć jednym uśmiechem? Tego wieczora student nasz zmierzył całą 
doniosłość swego położenia i pojął, że miano kuzyna pani de Beauséant dawało mu już pewne


121

stanowisko w świecie. Przypisywano mu już wielkie powodzenie u pani de Nucingen, co 
dodawało mu tyle wagi, że młodzież ścigała go zazdrosném spojrzeniem; Eugieniusz pojął, że 
obudza zazdrość i pierwszy raz doznał rozkoszy zadowolnionéj próżności. Przechodząc z 
salonu do salonu, od jednego kółka gości do drugiego, słyszał, jak wszyscy unosili się nad 
jego szczęściem. Wszystkie kobiety przepowiadały mu świetne powodzenie. Delfina, przejęta 
obawą na myśl, że może go utracić, obiecała dać mu wieczorem pocałunek, od którego tak 
stanowczo wzbraniała się przed paru dniami. Podczas balu Rastignac otrzymał kilka 
zaproszeń. Kuzynka zaprezentowała go niektórym paniom mającym pretensyą do elegancyi, 
których domy uchodziły za najbardziej przyjemne. Ujrzał się naraz rzuconym w sfery 
najpiękniejszego i najbardziej arystokratycznego świata paryskiego, i wieczór ów miał dla 
niego urok świetnego debiutu, o którym pamięta się do późnej starości, jak dziewczę pamięta 
o balu, na którym miało wielkie powodzenie. Nazajutrz wobec wszystkich stołowników. 
Eugieniusz opowiadał Goriotowi przy śniadaniu o swych tryumfach. Słuchając go, Vautrin 
uśmiechał się w sposób szatański.

— I pan sądzisz — zawołał ten logik okrutny — że modny młodzieniec może mieszkać przy 
ulicy Neuve-Sainte-Genevieve, w domu Vauquer, w téj gospodzie, która, lubo wielce 
szanowna pod każdym względem, nie jest jednak wcale modnym hotelem? Jest-to gospoda 
zamożna, piękna w swym dostatku, a nawet dumna z tego, że stała się chwilowém 
schronieniem jednego z Rastignac'ow; lecz z tém wszystkiem znajduje się przy ulicy Neuve-
Sainte-Genevieve i nie wie nic o zbytku, bo jest nawskroś patryarchalnorama. — Młody mój 
przyjacielu — ciągnął daléj Vautrin tonem nawpół ojcowskim, a nawpół żartobliwym — 
chcąc znaczyć cośkolwiek w Paryżu, potrzeba mieć trójkę koni, tilbury na rano, a karetę na 
wieczór, to jest trzeba wydać przynajmniej dziewięć tysięcy franków na powozy. Przyténi, 
byłbyś pan niegodny swego losu, gdyby krawiec kosztował cię tylko trzy tysiące, a perfumy 
tylko sześćset franków, gdybyś na szewca i na kapelusznika wydawał tylko po sto talarów 
rocznie. Oprócz tego i praczka kosztuje przynajmniej tysiąc franków. Modni młodzieńcy 
muszą dbać bardzo o piękność bielizny, boć przecie na to najwięcej zwraca się uwagi. Miłość 
i świątynia wymagają pięknych obrusów na swe ołtarze. Narachowaliśmy już tedy czternaście 
tysięcy. Nie wyliczam tego, co się przegra w karty, co się straci na zakłady i na podarunki; 
wiem tylko, że na te drobne wydatki nie podobna rachować mniej, jak dwa tysiące franków 
rocznie. Wiodłem ja życie tego rodzaju i wiem, co to kosztuje. Proszę teraz dodać, do tych 
wydatków nieodbicie potrzebnych, trzy-


122

sta luidorów na delikatesy, a tysiąc franków na różne swawole. Cóż, synku, musimy mieć 
dwadzieścia pięć tysiączków rocznie, lub wpadamy w błoto, wystawiamy się na pośmiewisko 
i jesteśmy pozbawieni przyszłości, powodzenia, kochanek! Ale, zapomniałem jeszcze o 
kamerdynerze i groomie! Czy to Krzysztof będzie roznosił pańskie liściki miłosne? Może 
będziesz je pan pisywał na takim papierze, na jakim obecnie pisujesz? Ależ to byłoby 
samobójstwo rozmyślne. Chciej pan wierzyć człowiekowi staremu i doświadczonemu ! — 
ciągnął mówca daléj, a gruby głos jego brzmiał rinforzando. Pozostaje panu jedno z dwojga: 
wygnać się na cnotliwe poddasze i poślubić pracę nieustanną, lub obrać sobie inną drogę.


I Vautrin mrugnął, spoglądając na pannę Taillefer, jak gdyby chciał przypomnieć i streścić w 
tém jedném spojrzeniu wszystkie zasady gorszące, które zasiał w sercu studenta po to, by je 
zepsuły. Minęło znów dni kilka, a Rastignac pędził życie niezmiernie lekkomyślne. 
Obiadował prawie zawsze z panią de Nucingen, a później wszędzie jéj towarzyszył. Powracał 
do siebie o trzeciej lub czwartej po północy, wstawał o południu, ubierał się, poczém jechał 
znów z Delfiną, jeżeli pogoda sprzyjała. Marnował czas nieoględnie, nie znając jego wartości; 
a każdą lekcyą zbytku, każdą jego ponętę przyjmował z takiém upragnieniem, z jakiem 
kielich palmy daktylowej pochłania pyłek zapładniający. Grał rezykownie, przegrywał i 
wygrywał wiele, aż w końcu przyzwyczaił się do nieumiarkowanego życia młodzieży 
paryskiej. Z pierwszych wygranych pieniędzy odesłał tysiąc pięćset franków matce i siostrom, 
dołączając do tego piękne podarunki dla wszystkich. Zapowiedział był wprawdzie, że opuści 
dom Vauquer, lecz styczeń dobiegał już do końca, a Eugieniusz nie ruszył się jeszcze z 
dawnego mieszkania i nie wiedział, jak się z niego wydostanie. Wszyscy prawie młodzieńcy 
podlegają jednemu prawu, które napozór zdaje się niewytłómaczone, ale przy bliższem 
zbadaniu objaśnia się młodością samą i tym szałem, z jakim młodzież rzuca się ku 
przyjemnościom. Bogaty czy ubogi, młodzieniec nie ma wcale pieniędzy na potrzeby 
codzienne, ale na zachcianki nigdy mu ich nie zabraknie. Marnotrawi nieoględnie to, co może 
dostać na kredyt, ale oszczędza skwapliwie wszystkiego, co się kupuje za grosz gotowy; 
rzekłbyś, że się mści za to, czego nie ma, rozpraszając to wszystko, czego dostać może. Chcąc 
jasno tę rzecz wyrazić, powiedzmy, że student troszczy się daleko więcej o zaoszczędzenie 
kapelusza, niż o zachowanie całego odzienia w dobrym stanie. Wielkość zarobku usposabia 
naturalnie krawca do chętnego poczekania, gdy przeciwnie skromność sumy żądanej sprawia, 
że kapelusznik jest najbardziej nieprzystępnym ze


123

wszystkich istot, z któremi student musi wchodzić w układy. Gdy w teatrze młodzieniec 
przyciąga lornetki pięknych pań widokiem prześlicznej kamizelki, to można przypuszczać, że 
nogi jego obchodzą się bez skarpetek; pończosznik bowiem należy też do molów toczących 
sakiewkę młodzieży. Rastignac nie stanowił wyjątku. Worek jego, zawsze próżny dla pani 
Vauquer, zawsze pełny, gdy chodziło o zadowolnienie wymagań próżności, doświadczał 
przeciwności i powodzeń nieprzewidzianych, które rozmijały się zawsze z terminem wypłaty. 
Chcąc opuścić smrodliwą i nędzną gospodę, w której czuł się ciągle upokorzonym, musiałby 
zapłacić gospodyni za cały miesiąc i kupić meble do swych apartamentów kawalerskich, a to 
było dotąd rzeczą niemożliwą. Gdy nie było o czem gry rozpocząć, Rastignac zabierał zegarki 
i łańcuchy złote, które ponabywał przedtem za pieniądze wygrane w karty, i umiał zanieść je 
do lombardu, do tego smutnego i dyskretnego przyjaciela młodzieży; lecz brakło mu pomysłu 
i odwagi, gdy potrzebował pieniędzy na stół i mieszkanie, lub na kupno narzędzi, bez których 
nie można się było obejść przy eksploatowaniu życia wykwintnego. Bezsilnym był wobec 
konieczności powszedniej, wobec długów, które zaciągał dla zaspokojenia potrzeb 
najpierwszych. Postępował jak większa część ludzi, którzy wiodą takie nierozsądne życie : 
odwlekał do ostatniej chwili zaspokojenie należności, które w oczach mieszczan uchodzą za 
dług święty. Czynił tak, jak Mirabeau, który nie zwykł był płacić za chleb, aż dopóki ten-że 
nie przedstawił mu się pod groźną postacią wekslu. Około tego czasu Rastignac przegrał dużo 
i musiał się zadłużyć. Zaczynał pojmować, że niepodobna było żyć dłużej w ten sposób, nie 
mając stałych dochodów. Jęczał pod dotkliwemi ciosami chwiejnego położenia, lecz nie miał 
siły wyrzec się rozkoszy takiego życia i pragnął wieść je nadal za jakąbądź cenę. Traf 
pomyślny, co miał dopomódz mu do zrobienia majątku, stał się prostą mrzonką, a przeszkody 
rzeczywiste wzrastały z dniem każdym.


Patrząc zbliska naszycie domowe pana i pani de Nucingen, przekonał się, że kto chce zmienić 
miłość w narzędzie powodzenia, ten musi napić się rozmaitych upokorzeń i zaprzeć się 
szlachetnych idei, które odkupują błędy miłości. Eugieniusz poślubił to życie świetne 
nazewnątrz lecz toczone wewnętrznie przez wszystkie taeniae zgryzoty, przeplatane 
uciechami ulotnemi, za które trzeba drogo płacić ciągłą troską i niepokojem; upodobał je i 
tarzał się w niém jak Roztrzepaniec La Bruyere'a w brudzie rynsztoka, lecz dotychczas, jak 
Roztrzepaniec odzienie tylko powalał.

— Czy nie zabiliśmy tylko mandaryna? — zapytał go raz Bianchon, wstając od stołu.


124

— Nie umarł dotychczas, ale już charcze — odparł Eugieniusz.

Student medycyny wziął te słowa za żart, ale Eugieniusz nie myślał żartować. Po długiej 
przerwie jadł dziś znowu w gospodzie, ale w czasie obiadu dziwnie jakoś był zamyślony Po 
deserze nie wyszedł jak zwykle, lecz pozostał w sali jadalnej obok panny Taillefer, na którą 
rzucał od czasu do czasu wyraziste spojrzenia Niektórzy goście jedli jeszcze orzechy przy 
stole, mm przechadzali się kończąc rozpoczętą rozmowę. Według przyjętego zwyczaju, każdy 
odchodził, kiedy mu się podobało, przeciągając pobyt w miarę zajęcia jakie obudzał 
przedmiot rozmowy, albo stosownie do stopnia ociężałości, jakiej doznawał przy trawieniu. 
W zimie rzadko się zdarzało, żeby sala jadalna została opróżniona przed ósmą, ale w 
późniejszych godzinach zostawały zwykle tylko cztery kobiety, wynagradzając sobie 
przymusowe milczenie, które musiały zachowywać w tern zgromadzeniu męzkiem. Vautrin 
spostrzegł zamyślenie Eugieniusza i pozostał w sali jadalnej, choć narazie udawał, że zabiera 
się do prędkiego wyjścia. Unikał później wzroku Eugieniusza, który musiał sądzić, że go nie 
ma w sali. Widział, jak wszyscy mieszkańcy gospody porozchodzili się zwolna do swych 
mieszkań, lecz sam pozostał skrycie na swém stanowisku. Wyczytał, co się działo w duszy 
studenta, i przeczuwał, że musi już nastąpić jakiś objaw stanowczy. Kastignac ujrzał się 
rzeczywiście w trudném położeniu, w jakiem znajdował się pewnie niejeden młody człowiek. 
Pani de Nucingen zakochana, a może zalotna tylko, dała mu poznać wszystkie wzruszenia 
namiętności prawdziwej, posiłkując się dyplomacyą niewieścią, w której Paryżanki zwykły 
celować. Naraziła się na obmowę, byle tylko zatrzymać przy sobie kuzyna pani de Beauséant, 
a teraz wahała się, czy należało nadać mu rzeczywiście takie prawa, jakie mu powszechnie 
przypisywano. Drażniąc przez cały miesiąc zmysły Eugieniusza, potrafiła w końcu poruszyć 
jego serce. W pierwszych dniach zdawało się studentowi, że on będzie rozkazywał; lecz 
wkrótce pani de Nucingen otrzymała przewagę za pomocą tej taktyki, która obudziła w sercu 
Eugieniusza wszystkie złe i dobre uczucia dwóch lub trzech ludzi, które śpią w piersi 
młodego Paryżanina. Gzy to było wyrachowanie ze strony Delfiny ? Nie, kobiety zawsze są 
prawdziwe, nawet wtedy, gdy postępują najfałszywiej, bo zawsze ulegają jakiemuś uczuciu 
przyrodzonemu. Być może, że Delfina, która poddała się narazie Eugieniuszowi i pokazała 
mu zbyt wielką przychylność, ulegała teraz uczuciu godności, które kazało jej cofnąć swe 
obietnice lub zawiesić je przynajmniej. Paryżanka, którą namiętność unosi, zwykła się wahać 
w chwili upadku, zwykła wystawiać na próby serce tego, komu ma oddać przyszłość całą. Za 
pierwszym razem pani de Nu-


125

cingen zawiodła się we wszystkich nadziejach, a wierność jej dla młodego samoluba została 
nieuznana. Miała więc prawo być teraz nieufną. Może też raziło ją postępowanie Eugieniusza, 
który stał się zarozumiałym dzięki łatwemu powodzeniu i zdradzał pewne lekceważenie 
wynikające z dziwnych stosunków, jakie się między niemi zawiązały. Chciała zapewne 
wydać się wspaniałą, imponującą i wielką w oczach młodego człowieka ; ona, co tak długo 
była małą wobec tego, który ją opuścił. Nie chciała uchodzić za łatwą zdobycz w przekonaniu 
Eugieniusza, a to dlatego właśnie, że on wiedział, iż przedtem należała do de Marsay'a. 
Wreszcie miłość owego młodzieńca zepsutego, który był istnym potworem, miało w sobie coś 
tak poniżającego, że Delfina z rozkoszą zagłębiała się teraz w kwiecistą krainę prawdziwej 
miłości, przyglądała się z zachwytem widokom nieznanym, wsłuchiwała się długo w szmer 
wietrzyka, który pieścił ją swym nieskalanym powiewem. Prawdziwa miłość wynagradzała za 
kłamaną. Będzie się to niestety powtarzało zbyt często, dopóki mężczyźni nie pojmą, jak 
wiele kwiatów łamie się w duszy młodej kobiety pod ciosami pierwszego zawodu. Mniejsza 
wreszcie o pobudki, dosyć że Delfina igrała sobie z Rastignac'iem i znajdowała w tém 
przyjemność, może dlatego, że czuła się kochaną, i wiedziała, iż wszystkie zgryzoty 
Eugieniusza pierzchną, gdy ona tego najmiłościwiej zachcieć raczy. Eugieniusz zaś nie chciał 
przez szacunek dla siebie samego, żeby pierwsza walka zakończyła się jego porażką, i 
postanowił wytrwać w pogoni, jak myśliwy, który chce koniecznie zastrzelić kuropatwę na 
pierwszej uroczystości św. Huberta. Ciągły niepokój, niezadowolnienie miłości własnej, 
napady rozpaczy zmyślonej lub prawdziwej, wszystko to przywiązywało go coraz bardziej do 
Delfiny. Cały Paryż dawał mu panią de Nucingen, a on nie zbliżył się do niéj ani na jotę 
więcej, jak w pierwszym dniu znajomości. Wpadał w bezsilną wściekłość, bo nie wiedział 
jeszcze, że kokieterya kobiety zapewnia czasami korzyści, które więcej są warte od całej 
przyjemności, jaką mogłaby dać jéj miłość. Epoka, w której kobieta walczy jeszcze z 
miłością, przyniosła już Rastignac'owi plon naj pierwszych swych owoców; miały one smak 
wyborny, choć były jeszcze zielone i nieco kwaskowate, tylko trzeba było płacić za nie 
niezmiernie drogo. 


Zdarzało się niekiedy, że student nie miał grosza przy duszy i nie widział przed sobą żadnej 
przyszłości; wtedy starał się stłumić głos sumienia i myślał o ponętnej drodze do fortuny, 
którą Vautrin ukazał mu w małżeństwie z panną Taillefer. Owóż i teraz była-to jedna z takich 
chwil, w których nędza przemawiała do niego tak natrętnie, że prawie mimowolnie dał się 
wplątać w intrygę straszliwego sfinksa, którego wzrok trzymał go nieraz pod czarodziejskiém


126

zaklęciem. Po odejściu Poiret'a i panny Michonneau, którzy zabawili najdłużej w sali 
jadalnej, Rastignac mniemał, że jest sam tylko z panią Vauquer i z panią Couture, i spojrzał 
na pannę Taillefer tak wyraziście, że dziewczę oczy spuściło.

— Czy masz pan jakie zmartwienie, panie Eugieniuszu ? — zapytała Wiktoryna po 
chwilowém milczeniu.

— Któż nie ma zmartwień! — odparł Eugieniusz. My, młodzi, nie mielibyśmy może trosk 
żadnych, gdybyśmy wiedzieli, że jest ktoś, co nas kocha szczerze i poświęceniem swojém 
może zapłacić nam za wszystkie ofiary, któreśmy zawsze ponieść gotowi.

Za całą odpowiedź panna Taillefer rzuciła mu wejrzenie, które nie było wcale dwuznaczne.

— Dziś pani jesteś pewna swego serca; ale czy możesz ręczyć, że się ono nigdy nie zmieni?

Na ustach młodej dziewczyny zaigrał uśmiech, który, niby promień wytryskający z duszy, 
oblał twarz jéj takim blaskiem, że się Eugieniusz przestraszył gwałtownego wybuchu uczucia.

— Jak-to ! a gdybyś pani miała być jutro bogatą i szczęśliwą, gdyby majątek olbrzymi spadł 
ci z nieba, czyż pomimo to nie przestałabyś kochać biednego młodzieńca, który ci się podobał 
w dniach niedoli?

Skłoniła wdzięcznie głową.

— Nawet gdyby młodzieniec ten był bardzo nieszczęśliwy? Nowe skinienie.

— Co to znów za brednie? — zapytała pani Vauquer.

— Proszę nam nie przerywać — rzekł Eugieniusz — my się porozumiewamy.

— Chyba kawaler Eugieniusz de Rastignac zamierza wejść w związki małżeńskie z panną 
Wiktoryna Taillefer? — ozwał się gruby głos Vautrin'a, który ukazał się niespodzianie we 
drzwiach sali jadalnej.

— Ach! jak-żeś mię pan przestraszył! — zowołały jednocześnie pani Couture i pani Vauquer.


— Mógłbym zrobić gorszy wybór — zaśmiał się Eugieniusz, który nigdy jeszcze nie doznał 
tak silnego wzruszenia, jak teraz na głos Vautrin'a.

— Dosyć tych niestosownych żartów, panowie! — zawołała pani Couture. — Pójdźmy ztąd, 
drogie dziecię.

Pani Vauquer poszła za swemi lokatorkami, żeby przepędzić u nich wieczór i zaoszczędzić 
sobie kawałek świecy i trochę paliwa. Eugieniusz został sam-na-sam z Vautrin'em.

— Wiedziałem dobrze, że pan dojdziesz do tego — rzekł Vautrin z zimną krwią. — Ale 
słuchaj pan, ja umiem też być delika-


127

tnym. Nic pan teraz nie postanawiaj, bo w tej chwili nie jesteś w normalném usposobieniu. 
Pan masz długi; chciałbym, żeby nie namiętność, nie rozpacz, lecz zimny rozum przywiódł 
pana do mnie. Może potrzebujesz kilku tysięcy dukatów? Proszę, weźmiesz pan? Tu szatan 
sięgnął do kieszeni i wyjąwszy z pugilaresu trzy bilety bankowe, rozpostarł je przed oczyma 
studenta. Eugieniusz był w najokropniejszém położeniu. Przegrał markizowi d’Adjuda i 
hrabiemu de Trailles sto luidorów na słowo. Nie miał pieniędzy i nie śmiał iść wieczorem do 
pani de Restaud, która zaprosiła go na jeden z tych skromnych wieczorków, na których pije 
się herbatę z ciastkami i przegrywa się po sześć tysięcy franków w wista.

— Mój panie — rzekł Eugieniusz, powstrzymując z trudnością drżenie konwulsyjne — chciej 
pan zrozumieć, że po tém, coś mi powierzył, ja nie mogę zaciągać żadnych zobowiązań 
względem pana.

— A tak! Przykroby mi było, gdybyś pan mówił inaczej — zawołał kusiciel. 
— Piękny z pana młodzieniec, delikatny, dumny jak lew, a łagodny jak dziewczątko. Dyabeł 
miałby piękną zdobycz z pana. Podoba mi się bardzo taki gatunek młodzieży. Jeszcze dwie 
lub trzy chwile głębokiego zastanowienia, a ujrzysz pan świat takim, jakim jest rzeczywiście. 
Przekonasz się, że człowiek wyższy dogadza wszystkim swym zachciankom a niekiedy tylko 
odgrywa sceny cnoty ku wielkiemu zadowolnieniu głupców, którzy mu się przyglądają z 
parteru. Niezadługo będziesz pan do nas należał. Ach! mógłbyś wszystko osiągnąć przy mojej 
pomocy. Nie miałbyś jednego pragnienia, któreby nie zostało zaraz spełnione ; mógłbyś żądać 
wszystkiego: dostojeństw, majątku, kobiet. Cała cywilizacya zmieniłaby się dla pana w 
ambrozyą. Byłbyś naszym pieszczoszkiem, naszym Benjaminem, za którego pozwolilibyśmy 
się wytępić wszyscy. Spłaszczylibyśmy wszystko, co-by ci stawało na zawadzie. Chyba masz 
mię pan za łotra, jeżeli po tém wszystkiém nie możesz się jeszcze pozbyć swych skrupułów. 
Ale wiedz pan, że de Turenne był-to człowiek takiej uczciwości, jaką pan posiadasz jeszcze w 
swojém przekonaniu, a jednak obrabiał on pewne sprawki z łotrami i nie widział w tém nic 
uwłaczającego dla siebie. Cóż, nie chcesz mi pan nic zawdzięczać? Niech i tak będzie — 
począł znów Vautrin z uśmiechem. — Weź pan te papierki i napisz na tém — mówił, dostając 
z pugilaresu papier stemplowy — ot tu w poprzek : Przyjęto za sumę trzy tysiące pięćset 
franków, wypłacalną za rok. A teraz postaw pan datę ! Procent jest dość wielki, żeby uwolnić 
pana od wszelkich skrupułów ; możesz nazwać mię żydem i nie czuć się obowiązanym do 
żadnej wdzięczności. Dziś jeszcze wolno panu mną pogardzać, bo-m przekonany, że jutro 
kochać mię będziesz. Znajdziesz we mnie te otchłanie niezgłębione, te nie-
128 
 
zmierne uczucia spotęgowane, które głupcy nazywają występkami ; lecz nigdy nie ujrzysz 
mnie podłym i niewdzięcznym. Jedném słowem, synku, nie jestem ja ani pionkiem, ani 
słoniem tylko wieżą.

— Któż pan jesteś? — zawołał Eugieniusz — stworzonyś chyba po to, by mię dręczyć.

— Ależ nie, ja-m dobry człowiek, bo chcę się sam zabłocić, byle pana raz nazawsze uchronić 
od błota. Pytasz pan siebie, zkąd się wzięło takie poświęcenie? Dobrze! powiem ci to kiedyś 
cichutko do ucha. Zdumiałeś się pan, gdym ci pokazał rozstrój ustroju społecznego i ruch 
machiny, lecz pierwszy przestrach przeminie i pogodzisz się z myślą, że na ludzi trzeba 
patrzeć jak na żołnierzy, co postanowili poledz w służbie tych, którzy sami namaszczają się 
na królów. Czasy zmieniły się bardzo. Dawniej mówiono do śmiałka : Oto sto dukatów, zabij 
mi takiego-to jegomościa, i zasiadano najspokojniej do wieczerzy, kazawszy sprzątnąć 
człowieka za jedno tak, lub jedno nie. Dziś ja ofiarowuję panu piękną fortunę za jedno 
skinienie głowy, które pana w niczém nie naraża, a pan się wahasz. Taki-to już wiek 
zniewieściały.

Eugieniusz podpisał weksel i zamienił go na bilety bankowe.

— Słuchaj-no pan, pomówmy rozsądnie — zaczął Vautrin znowu. — Chcę pojechać za kilka 
miesięcy do Ameryki i zająć się uprawą tytoniu. Będę przysyłał panu cygara w dowód 
przyjaźni. Jeżeli zdołam się wzbogacić, to będę ci pomagał. A jeżeli pozostanę bezdzietnym 
(co jest rzeczą możliwą, bo nie mam wielkiej ochoty odradzać się w ablegrach), no! to zapiszę 
ci wszystko. Czy to się nazywa być przyjacielem? Ależ ja cię kocham, panie Eugieniuszu. 
Mam tę słabość, że lubię namiętnie poświęcać się dla innych i poświęcałem się już w swojém 
życiu. Widzisz, synku, sfera, w której ja żyję, jest wyższa niż sfera innych ludzi. Ja patrzę 
zawsze na cel, a czyny uważam za środki. A wiesz czém jest dla mnie człowiek? Ot czém! — 
i klasnął paznogciem wielkiego palca, zasunąwszy go między zęby. — Człowiek jest 
wszystkiém lub niczém. Jest mniej niż niczém, gdy się nazywa Poiret; można go rozetrzeć jak 
pluskwę, płaski jest i śmierdzi. Ale człowiek podobny do pana jest bogiem : to już nie 
machina powleczona skórą, lecz teatr, w którym poruszają się najpiękniejsze uczucia. Ja żyję 
uczuciami. Uczucie — czyż to nie świat cały w jednej myśli? Spójrz pan na ojca Goriot : 
córki stały się dla niego wszechświatem, nicią, którą kieruje się wśród całego stworzenia. 
Otóż, dla mnie, co-m zbadał życie do gruntu, istnieje jedno tylko uczucie prawdziwe: 
przyjaźń dwóch mężczyzn. Piotr i Jaffier, to mój ideał. Umiem VENISE SAUVEE na pamięć. 
Czyś pan spotkał takiego chwata co-by wysłuchał przyjaciela, który mówi: <cyt>Pomóż mi 
zakopać tru-


129

pa!</cyt> i poszedł z nim w milczeniu, nie nudząc go morałami? A ja-m to zrobił. Nie 
wyznałbym tego przed kim innym; lecz pan jesteś człowiek wyższy, panu można wszystko 
powiedzieć, bo wszystko pojąć potrafisz. Nie będziesz długo brodził po tych bagniskach, w 
których mieszkają otaczające nas karzełki. No, rzecz skończona. Pan się ożenisz. A teraz do 
ataku! Moja broń żelazna i nigdy nie mięknie, cha, cha !

Vautrin wyszedł, żeby nie krępować studenta i nie doczekać się przeczącej odpowiedzi. 
Rzekłbyś, że wiedział o tym słabym oporze, o téj walce, którą ludzie toczą z sobą i za pomocą 
której usprawiedliwiają później swoje czynności naganne.

— Niech sobie robi co chce, a ja nie myślę żenić się z panną Taillefer ! — rzekł Eugieniusz 
do siebie.

Narazie opanowała go wewnętrzna gorączka na myśl, że zawarł przymierze z człowiekiem, 
który w nim wstręt obudzał, a jednocześnie rósł w jego oczach przez sam cynizm swych 
zasad i przez odwagę, z jaką deptał społeczność całą; niebawem jednak ochłonął, ubrał się i, 
zażądawszy fiakra, pojechał do pani de Restaud. Od kilku dni hrabina okazywała szczególne 
względy młodzieńcowi, którego powodzenie w wyborowém kółku wielkiego świata 
zapowiadało, że wpływ jego stanie się kiedyś bardzo potężnym. Eugieniusz oddał, co był 
winien panom de Trailles i d'Adjuda, a przepędziwszy część nocy przy wiście, odzyskał 
wszystko, co stracił był poprzednio. Przesądny, jak większa część ludzi, których przyszłość 
nie jest jeszcze zapewniona i z których każdy jest mniej więcej fatalistą, widział w swém 
szczęściu nagrodę nieba za to, że postanowił wytrwać na dobrej drodze.

Następnego poranku pilno mu było zapytać, czy Vautrin ma jeszcze jego weksel. Odebrawszy 
odpowiedź twierdzącą, oddał mu trzy tysiące franków, zdradzając przytém dosyć naturalne 
zadowolnienie.

— Wszystko idzie dobrze — powiedział mu Vautrin.

— Lecz ja nie jestem pańskim wspólnikiem — rzekł Eugieniusz.

— Wiem, wiem — przerwał Vautrin. — Dziecinnisz się pan jeszcze. Zatrzymują cię na 
wstępie rzeczy małej wagi.

W dwa dni później Poiret i panna Michonneau siedzieli wśród ustronnej alei Ogrodu 
Botanicznego, na ławce oblanej promieniami słońca, i prowadzili rozmowę z jegomościem, 
którego Bianchon nazwał słusznie podejrzaną figurą.

— Nie pojmuję — mówił pan Gondureau — zkąd się biorą skrupuły pani. Jego ekscelencya 
minister policyi generalnej państwa...

— Ach, jego ekscelencya minister policyi generalnej państwa... — powtórzył Poiret.


130

— Tak, jego ekscelencya zajmuje się tą sprawą, — rzekł Gondureau.

Komuż nie wyda się nieprawdopodobném, że Poiret, dawny urzędnik, człowiek pozbawiony 
zdolności myślenia, lecz zbrojny prawdopodobnie we wszystkie cnoty mieszczańskie, nie 
przestał słuchać mniemanego kapitalisty z ulicy Buffon, w chwili gdy tenże wymówił słowo 
policya, ukazując z pod maski poczciwca fizyognomią agenta z ulicy de Jerusalem? A jednak 
to rzecz najnaturalniejsza w świecie. Wielu obserwatorów zrobiło spostrzeżenie, którego 
jeszcze nie rozpowszechniono, lecz które objaśni lepiej, jakie miejsce Poiret zajmował w 
wielkiej familii głupców. Jest pewien naród pierzasty, zamknięty w budżecie między 
pierwszym stopniem szerokości północnej, pod którym leży niby Grenlandya 
administracyjna, kraj honoraryów wynoszących tysiąc dwieście franków, a stopniem trzecim, 
pod którym zaczyna się strefa cieplejszych honoraryów wynoszących od trzech do sześciu 
tysięcy, strefa umiarkowana, w której gratyfikacja przyjmuje się i kwitnie, pomimo trudności 
uprawy. Rysem charakterystycznym, który zdradza najlepiej niedołęztwo i tępość umysłu téj 
rasy służalczej, jest szacunek jakiś mimowolny, machinalny, instynktowy dla tego Dalaj-
Lamy wszelkiej władzy, którego urzędnik zna tylko z nieczytelnego podpisu i nazywa jego 
ekscelencya ministrem. Te trzy słowa znaczą tyle, co Il Bondo Cani kalifa bagdadzkiego i 
wyobrażają w oczach téj rasy znędzniałej władzę uświęconą, nieodwołalną. Jak papież dla 
chrześcijan, tak minister w oczach urzędnika jest administracyjnie nieomylny; świetność jego 
osoby odbija się na jego czynach i słowach, oraz na słowach wymówionych w jego imieniu ; 
haft jego munduru okrywa wszystko i uprawnia każdy czyn spełniony z jego rozkazu; tytuł 
ekscelencya świadczący o czystości jego zamiarów iswiętobliwosci jego chęci, służy za 
paszport najdzikszym ideom. Na samo wspomnienie jego ekscelencyi, nieboracy owi 
podejmują się najskwapliwiej tego, czego nie zrobiliby we własnym interesie. Biura mają, tak 
jak armia, swoje bierne posłuszeństwo: za pomocą tego systematu zagłusza się sumienie, 
unicestwia człowieka i zmienia go w końcu w szrubę lub muterkę połączoną z machiną 
rządową. 


Pan Gondureau, który musiał znać się na ludziach, pojął od razu, że Poiret jest jednym z 
takich głupców biurokratycznych. Potrzebował właśnie odsłonić swe baterie i wymówił 
czarodziejskie słowo jego ekscelencja, by za pomocą tego Deux ex machina olśnić Poiret’a, 
który zdawał się stwrzonym dla panny Michonneau, tak jak panna Michoenneau zdawała się 
stworzoną dla Poiret’a.

-Skoro tylko jego ekscelencja minister, skoro jego ekscelencja we własnej osobie… A, to 
zupełnie co innego! – rzekł Poiret.


131

— Słyszy pani, co mówi jéj towarzysz? Pani zdaje się polegać na jego zdaniu — począł znów 
pseudo-kapitalista, zwracając się do panny Michonneau. Otóż, jego ekscelencya minister jest 
teraz najmocniej przekonany, że tak zwany Vautrin, mieszkający w domu Vauquer, jest 
zbrodniarzem zbiegłym z galer tulońskich, gdzie go znano pod imieniem Trompe-la-Mort.

— A! Trompe-la Mort! — rzekł Poiret — musi być bardzo szczęśliwym, kiedy zasłużył na 
takie imię.

— A tak — odparł agent. — Zawdzięcza on swe przezwisko dziwnemu szczęściu, które 
zasłaniało go przed śmiercią we wszystkich jego zuchwałych przedsięwzięciach. Jest on 
niebezpieczny, trzeba państwu wiedzieć. Posiada przymioty, które czynią zeń niezwykłego 
człowieka. Nawet sam wyrok potępiający przyniósł ma w rodzinnych stronach honor 
niezmierny...

— Więc to jest człowiek honoru? — zapytał Poiret.

— Na swój sposób. Zgodził się on przyjąć na siebie fałszerstwo popełnione przez pewnego 
młodzieńca, którego kochał niezmiernie. Był to prześliczny Włoch, trochę szuler, który 
wstąpił później do wojska, gdzie zresztą sprawował się bardzo chwalebnie.

— Jeżeli jego ekscelencya minister policyi wie dobrze, że pan Vautrin jest owym Trompe-la-
Mort, to do czegóż może mnie potrzebować? — zagadnęła panna Michonneau.

— Ach! tak — rzekł Poiret — jeżeli jego ekscelencya minister, jak oto mieliśmy honor 
słyszeć od pana, ma w rzeczy samej pewność jakąkolwiek...

— Nie ma tu mowy o pewności, przypuszcza się tylko. Zrozumiecie państwo zaraz, o co 
idzie. Jakób Collin, przezwany Trompe-la-Mort, posiada zaufanie trzech galer, które zrobiły 
go swym agentem i bankierem. Zyskuje on wiele na prowadzeniu takich spraw, do których 
potrzeba człowieka znacznego.

— Ach! ach! czy pani rozumie ten dwuznacznik? — zapytał Poiret. — Pan Gondureau 
nazywa go człowiekiem znacznym, dlatego, że go naznaczono.

— Mniemany Vautrin, ciągnął agent dalej, przyjmuje kapitały panów galerników, umieszcza 
je, przechowuje i oddaje do rozporządzenia zbiegłym więźniom, rodzinom pozostałym po 
tych, którzy zrobili testament, lub kochankom galerników, którzy przekazali im weksle.

— Kochankom galerników! Chcesz pan powiedzieć żonom — zauważył Poiret.

— Nie, panie, galernik miewa zwykle tylko nieprawe małżonki.

— Wszyscy więc oni żyją w związkach nieprawych?

— Oczywiście.


132

— Ależ — mówił Poiret, to zgroza, której jego ekscelencya minister nie powinienby cierpieć. 
Pan masz szczęście widywać jego ekscelencya, wypadałoby więc panu, którego zasady są, o 
ile mogę wnosić, bardzo filantropijne, zwrócić uwagę ministra na niemoralne prowadzenie się 
tych ludzi, którzy dają bardzo zły przykład całemu społeczeństwu. 

— Ależ, mój panie, rząd nie po to ich tam umieszcza, zęby służyli za wzór cnót.

— To prawda. Pozwól pan jednakże...

— Ależ, kochaneczku, nie przerywaj panu — rzekła panna Michonneau.

— Pojmuje pani — począł Gondureau — iż rządowi wiele na tem zależy, żeby odkryć tę kasę 
nieprawną, która ma być dobrze zaopatrzoną. Trompe-la-Mort obraca znacznym kapitałem; 
przechowuje bowiem nie tylko pieniądze swych towarzyszy, lecz i fundusze należące do 
Towarzystwa Dziesięciu tysięcy.

— Dziesięciu tysięcy złodziei ! — zawołał Poiret przerażony.

— Nie, do Towarzystwa Dziesięciu tysięcy i jednej spółki złodziei wyższego rzędu, którzy 
działają na wielką skalę i podejmują się tylko takich spraw, w których można zyskać 
przynajmniej dziesięć tysięcy franków. W skład tego towarzystwa wchodzą najbardziej 
dystyngowani ze wszystkich tych ichmościów, którzy idą wprost na ławę sądu kryminalnego. 
Znają oni kodeks i postępują tak przezornie, że wpadłszy nawet w ręce sprawiedliwości nie 
mogą być nigdy na śmierć skazani. Collin jest ich powiernikiem, ich doradcą. Dzięki 
olbrzymim środkom, człowiek ten stworzył całą policyą na swe usługi i pozawiązywał 
rozległe stosunki, które okrywa nieprzeniknioną tajemnicą. Rok mija, jakeśmy go otoczyli 
szpiegami, a dotychczas jeszcze nie możemy zbadać jego sprawek. Talentami swemi i kasą 
Collin podsyca ciągle występek, wspomaga zbrodnię i utrzymuje całą armią łotrów, którzy 
toczą nieustanną wojnę ze społeczeństwem. Ująć Trompe-la-Mort i skonfiskować jego kasę, 
będzie _ to znaczyło podciąć zło przy samym korzeniu. Sprawa ta stała się ważnem zadaniem 
państwowem i przyniesie zaszczyt tym, którzy zechcą swojém współdziałaniem przyczynić 
się do pomyślnego jéj ukończenia. Pan sam, na przykład, mógłbyś zostać znów urzędnikiem 
wadministracyi, mógłbyś spełniać obowiązek komisarza policyjnego, co bynajmniej nie 
pozbawiłoby pana emerytury.

- Ale dlaczegóż Trompe-la-Mort nie zemknie wraz ze swą kasą? — zapytała panna 
Michonneau.

- Och! – odparł agent – gdyby okradał kasę galerników, to nie miałby się gdzie podziać, bo w 
ślad za nim posłanoby wszędzie człowieka, coby go zabił. Przytém okraść kasę, to nie tak 
łatwo, jak


133

wykraść pannę z dobrej familii. A wreszcie, Collin to łotr niezdolny do takich czynów, on 
widziałby w tém ujmę dla swej sławy.

— Masz pan słuszność — rzekł Poiret — byłaby to wielka ujma dla jego sławy.

— Wszystko to nie objaśnia, dlaczego panowie nie chcecie ująć go otwarcie? — rzekła panna 
Michonneau.

— Otóż, objaśnię pani... Ale — szepnął z cicha — powstrzymaj pani swego jegomości, żeby 
mi nie przerywał, bo nigdy nie dojdziemy do końca. Nie wiem, z jakiego tytułu ten stary każe 
siebie słuchać. Przybywszy do naszego miasta Trompe-la-Mort wdział skórę poczciwca, 
przybrał minę porządnego mieszczanina paryskiego i zamieszkał w niepozornej gospodzie; o! 
przebiegła-to sztuka! nie da on się złapać na plewy. Tak więc pan Vautrin jest człowiek 
poważny, zajmujący się ważnemi interesami.

— To się rozumie — rzekł Poiret do siebie.

— Minister nie chce go aresztować z obawy, że to może być jakiś rzeczywisty Vautrin, a w 
takim razie ujęcie jego oburzyłoby na nas opinią publiczną i cały stan kupiecki. Prefekt 
policyi ma nieprzyjaciół i wisi na włosku. W razie pomyłki, ci, co mu zazdroszczą, nie 
omieszkaliby skorzystać z powszechnych krzyków liberalnych i wysadziliby go z miejsca. 
Chodzi o to, żeby działać tak, jak w sprawie Cogniard'a, mniemanego hrabiego de Sainte-
Hélene ; gdyby to był prawdziwy hrabia de Sainte-Hélene, to wina byłaby po naszej stronie. 
Dlatego to sprawdzić potrzeba!

— Iw tym celu potrzebujecie państwo pięknej kobiety? — zagadnęła panna Michonneau z 
żywością.

— Żadna kobieta nie potrafiłaby zbliżyć się do Trompe-la-Mort — rzekł agent. — Trzeba 
pani wiedzieć, że on kobiet nie lubi.

— W takim razie nie pojmuję, w jaki sposób mogę się przyczynić do odkrycia prawdy, 
gdybym nawet zgodziła się podjąć tej sprawy za dwa tysiące franków.

— Nic łatwiejszego - odparł nieznajomy. — Dam pani flakon pewnego płynu, który sprawia 
uderzenie krwi do głowy. Po przyjęciu pewnej dozy, następuje niby atak apoplektyczny, nie 
grożący wszelako żadnem niebezpieczeństwem. Płyn ten wlewa się do wina lub do kawy. 
Gdy atak nastąpi, przenosi się pacyenta na łóżko i zdejmuje się z niego odzienie, żeby się 
przekonać czy nie umiera. W takiej chwili trzeba, żebyś pani została sama i uderzyła go ręką 
po ramieniu, paf! a litery wnet wystąpią.

— Ależ to jedno nic — rzekł Poiret.

— No, jakże? zgadzasz się pani? — zapytał Gondureau zwracając się do starej panny.


134

— Ale, łaskawy panie, przypuśćmy, że się litery nie pokażą, czy dacie mi pomimo to dwa 
tysiące franków?

— Nie.

— Jakież więc będzie wynagrodzenie?

— Pięćset franków.

— Czyż to się opłaci popełnić taki czyn za tak małe wynagrodzenie? Wobec sumienia zło jest 
jednakowe, a ja, proszę pana, mam też sumienie, które trzeba będzie ułagodzić.

— Mogę upewnić pana, że ta pani jest bardzo sumienną, a przytém bardzo miłą i rozsądną 
osobą — rzekł Poiret.

— Wiesz pan co ? — poczęła znów panna Michonneau — dacie mi trzy tysiące franków, 
jeżeli to jest Trompe-la-Mort, a nie dacie nic, jeżeli to sobie zwyczajny mieszczanin.

— Idzie — rzekł Gondureau — ale pod tym warunkiem, że cała ta sprawa jutro się załatwi.

— Jeszcze nie, łaskawy panie, ja potrzebuję zasięgnąć rady spowiednika.

— Przebiegła! — rzekł agent powstając. — A więc do jutra. Gdybyś pani uważała za 
potrzebne rozmówić się ze mną wcześniej, to proszę przyjść na uliczkę Sainte-Anne. Tam, 
przy końcu podwórza de la Sainte-Chapelle są jedne tylko drzwi pod sklepieniem. 
Przyszedłszy na miejsce, proszę zapytać o pana Gondureau.

Bianchon przechodził właśnie koło nich, wracając z wykładu Cuvier'a; do uszu jego doleciało 
dziwaczne nazwisko Trompe-la Mort, które tknęło go nie mniej, jak wyraz <cyt>idzie</cyt> 
używany przez sławnego szefa policyi bezpieczeństwa.

— Czemu pani nie kończysz od razu? miałabyś trzysta franków dożywotniego dochodu — 
rzekł Poiret do panny Michonneau.

— Czemu? powtórzyła. Ależ trzeba się nad tém zastanowić. A jeżeli pan Vautrin jest 
rzeczywiście owym Trompe-la-Mort? Kto wie, czy niekorzystniej byłoby wejść z nim w 
układy. Ale cóż? chcąc od niego dostać pieniędzy, trzeba-by go ostrzedz, a on mógłby 
zemknąc sobie gratis. To dopiero byłby puff szkaradny.

— Coż mu potem, gdybyś go pani nawet uprzedziła? przecie jegomość ów powiedział, że 
mają go na oku. A pani wszystkobyś wówczas straciła.

— Zresztą - pomyślała panna Michonneau - nie lubię ja wcale tego człowieka. Musi zawsze 
powiedzieć mi coś nieprzyjemnego.

— Ale możesz pani lepiej zrobić - począł znów Poiret. Przecie i ten jegomość, który jest 
bardzo przyzwoity, powiedział, że kto uwalnia społeczność od zbrodniarza, choćby zresztą 
najcnotliwszego, ten wykonywa akt posłuszeństwa dla prawa. Bo kto pił, ten pić będzie. A 
gdyby mu przyszło do głowy pozabijać nas wszystkich?


135

Toć, u licha, my-byśmy byli winni téj zbrodni, pomijając już to, że pierwsi padlibyśmy ofiarą.

Panna Michonneau była tak zajęta, że nie słuchała wcale zdań wypadających z ust Poiret'a, 
jak krople wody wymykające się z wodozbioru przez kran źle zakręcony. Zacząwszy raz 
seryą zdań swoich, starzec nie powstrzymywany przez pannę Michonneau, gadał jak 
maszynka nakręcona. Mówił o czemś, a nawiasem potrącał o przedmioty wręcz przeciwne i 
plątał je, nie mogąc przyjść do żadnego wniosku. Zbliżając się do domu Vauquer, zaplątał się 
był w sieć zdań nawiasowych i cytat przygodnych, z których przeszedł nieznacznie do 
opowiadania o sprawie jakiegoś pana Ragoulleau i jakiejś pani Morin, w której on, Poiret, 
występował jako świadek. Wchodząc do mieszkania, panna Michonneau spostrzegła 
Rastignac'a i pannę Taillefer, którzy rozmawiali z sobą poufnie. Młoda para tak była zajęta 
rozmową, że nie zwróciła uwagi na dwoje starych, którzy przeszli przez salę jadalną.

— To się nie mogło skończyć inaczej — rzekła panna Michonneau do Poiret'a. Od tygodnia 
już rzucali na siebie strzeliste wejrzenia.

— Tak — odparł Poiret, To też sąd ją potępił.

— Kogo?

— Panią Morin.

— Ja mówię o pannie Wiktorynie — rzekła Michonneau — a pan mi prawisz o pani Morin. 
Cóż to za jedna?

— Ale czemże mogła zawinić panna Wiktoryna? — zapytał Poiret.

— Zawiniła tém, że kocha pana Eugieniusza de Rastignac i idzie ku niemu nie wiedząc, 
dokąd to ją zaprowadzi - biedne niewiniątko!

Z rana dnia tego pani de Nucingen przywiodła Eugieniusza do rozpaczy. Student czuł w 
sumieniu, że się już zupełnie oddał Vautrin'owi nie chcąc badać pobudek, z których 
wypływała przyjaźń tego dziwnego człowieka, ani zastanawiać się nad przyszłością 
podobnego związku. Od godziny już zamieniał z panną Taillefer najsłodsze obietnice i cudem 
chyba mógł być wybawiony z przepaści, w której stał już jedną nogą. Wiktorynie zdawało się, 
że słyszy głos anioła, że się niebiosa dla niéj otwierają, że dom Vauquer stroi się w barwy 
tęczowe, któremi dekoratorowie pokrywają pałace teatralne: ona kochała, ona była kochaną, a 
przynajmniej wierzyła, że nią jest! A jakaż kobieta nie uwierzyłaby tak jak ona, patrząc na 
Rastignac'a i słuchając go przez całą godzinę odkradzioną wszystkim Argusom domowym? 
Eugieniusz walczył z sumieniem, wiedział, że źle czyni i ma świadomość złego, lecz mówił 
sobie, że


136

szczęściem kobiety okupi ten grzech powszedni, i wypiękniał swą rozpaczą, i jaśniał całym 
blaskiem ognia piekielnego, co w sercu mu rozgorzał. Szczęściem dla niego spełnił się cud 
pożądany: Vautrin wszedł wesoło i wyczytał, co się działo w duszy młodych ludzi, których 
połączyły już kombinacye jego szatańskiego gieniuszu. Radość młodej pary rozwiała się na 
dźwięk grubego głosu, który zaśpiewał ironicznie:


Moja Franusia dziwnie jest miła 
W swojej prostocie...


Wiktoryna wymknęła się, unosząc z sobą tyle radości, ile dotychczas było niedoli w jéj życiu. 
Biedne dziewczę! jedno uściśnienie ręki, lekkie dotknięcie włosów Rastignac'a, które 
musnęły ją po twarzy, słowo wymówione tak blizko, że poczuła gorące tchnienie mówiącego, 
uścisk drżącego ramienia, pocałunek złożony na jéj szyi, otoi wszystkie zadatki uczucia, 
które, dzięki sąsiedztwu grubej Sylwii mogącej wejść lada chwila do salonu, stały się 
gorętsze, żywsze i bardziej ponętne od najpiękniejszych dowodów przywiązania, o których 
czytamy w sławnych romansach. Te drobne hołdy, jak je dawniej pięknie nazywano, były 
występkiem w oczach pobożnego dziewczęcia, które się co dwa tygodnie spowiadało. W téj 
jednej godzinie wylała się z jéj duszy taka moc skarbów, że już w późniejszem życiu nie 
znalazłaby ich tyle, gdyby nawet, bogata i szczęśliwa, chciała się oddać komuś niepodzielnie.

— Sprawa załatwiona — rzekł Vautrin do Eugieniusza. — Nasi chłopcy już się poczubili. 
Wszystko odbyło się przyzwoicie. Wynikła sprzeczka. Gołąbek nasz obraził mego sokoła. A 
zatem do jutra w reducie de Clignancourt. Jutro, o pół do dziewiątej panna Taillefer 
odziedziczy miłość i mienie swego ojca, w chwili gdy nie wiedząc o niczém będzie sobie 
maczała kromkę chleba w kawie. Czyż to nie śmieszne? Ten mały Taillefer umie dobrze 
obejść się ze szpadą, a zarozumiały jest jak prawdziwy gracz: ale z tem wszystkiem 
przeciwnik upuści mu krwi za pomocą pewnego cięcia mojego pomysłu, które na tem zależy, 
żeby zręcznie podnieść szpadę i pchnąć w samo czoło. Nauczę pana tego pchnięcia, które 
może być niezmiernie przydatném.

Rastignac słuchał go osłupiały, niezdolny słowa wymówić. W téj chwili ojciec Goriot, 
Bianchon i kilku innych stołowników weszli do Sali.

- Otoś Pan wreszcie taki, jakim cię widzieć pragnąłem - mówił Vautrin do Eugieniusza. - 
Świadomy jesteś tego, co robisz. Dobrze młode moje orlę! będziesz rządził ludźmi; estes 
silny, barczysty, obrośnięty; zasługujesz na mój szacunek.


137

Chciał ująć go za rękę; Rastignac cofnął żywo dłoń swoje i zbladłszy nagle, upadł na krzesło; 
wydało mu się w téj chwili, że widzi kałużę krwi przed sobą.

— Ach! jeszcze nie opadły z nas wszystkie poplamione pieluszki cnoty — rzekł Vautrin 
zcicha. — Papa d'Oliban ma trzy miliony, znam ja jego fortunę. Posag uczyni cię nawet we 
własnych oczach białym, jak szata panny młodej.

Rastignac już się nie wahał. Postanowił uprzedzić wieczorem panów Taillefer ojca i syna. 
Vautrin oddalił się, a w tejże chwili Goriot szepnął studentowi do ucha:

— Smutny jesteś, moje dziecię! ale ja cię rozweselę. Pójdź ze mną!

Mówiąc to stary fabrykant zapalał swój stoczek koło jednej z lamp. Eugieniusz poszedł za 
nim, przejęty ciekawością.

— Wejdźmy do pana — rzekł stary, który wziął od Sylwii klucz studenta. — Myślałeś pan 
rano, że ona cię nie kocha, co? — począł po chwili. — Odprawiła cię przemocą i wyszedłeś 
od niéj zagniewany, zrozpaczony. Niewiniątko! Ona czekała na mnie. Pojmujesz pan? 
Mieliśmy pójść razem zająć się ostateczném przygotowaniem mieszkanka, do którego pan się 
przeprowadzisz za trzy dni. Tylko nie wydaj mnie, proszę. Ona chce, żeby to była 
niespodzianka, ale ja nie mogę dłużej dochować tajemnicy. Będziesz pan mieszkał po 
książęcemu na ulicy d'Artois, o dwa kroki od ulicy Saint-Lazare. Wybieraliśmy meble jak dla 
panny młodej. Od miesiąca zrobiliśmy wiele rzeczy w tajemnicy przed panem. Adwokat mój 
wziął się już do dzieła; Delfina będzie miała trzydzieści sześć tysięcy franków rocznie, jako 
procent od swego posagu.

Eugieniusz milczący przechadzał się z założonemi rękoma po biednej swéj izdebce, w której 
nieład panował. Ojciec Goriot dobrał chwilę, w której student zwrócony był do niego plecami 
i położył na kominku czerwone safianowe pudełko, na którem wyzłocony był herb 
Rastignac'a.

— Drogie moje dziecię — mówił biedny starowina — nie wyobrazisz sobie, com się ja przy 
tém wszystkiém napracował. Bo to widzisz, egoizm mną powodował, twoje przenosiny 
dotyczą mnie osobiście. Będę cię o coś prosił, nie odmówisz mi, wszak prawda?

— Czegóż pan żądasz?

— Do twego mieszkania należy pokoik położony wyżej, na piatem piętrze. Ja w nim 
zamieszkam, nie prawdaż? Starzeję się już; zdaje mi się, żem za nadto oddalony od mych 
córek. Nie będę ci w niczém przeszkadzał. Będę sobie siedział spokojnie. Co wieczór 
przyjdziesz pomówić ze mną o niéj ; powiedz, wszak ci to nie sprawi przykrości? Gdy 
będziesz powracał do domu, ja posłyszę


138

twe kroki i pomyślę sobie, leżąc w łóżku: <cyt>On widział moje Delfinkę, był z nią na balu, 
ona mu szczęście zawdzięcza. Gdybym był chory, tobym znajdował balsam na swe cierpienia 
słuchając, jak ty powracasz do domu, jak przechadzasz się po swojém mieszkaniu. W twéj 
obecności będę czuł jakby obecność mej córki. Dosyć mi będzie zrobić dwa kroki, żeby się 
znaleźć na Polach Elizejskich, gdzie one dni całe spędzają, i będę mógł ciągle je widzieć; a 
teraz często się zdarza, że już za późno przychodzę. A przytém, może i ona przyjdzie do 
ciebie! ja posłyszę jéj głos, zobaczę ją, gdy uwinięta w watowy szlafroczek, będzie się 
przechadzała zręcznie jak koteezka. Od miesiąca widzę ją znów wesołą i strojną, jak za 
dawnych panieńskich czasów. Dusza jéj odzyskuje zdrowie, a ty jesteś tego szczęścia 
przyczyną. O! nie ma tego, czegobym ja dla ciebie nie zrobił. Przed chwilą powiedziała mi 
wracając do domu: <cyt>Tatku, ja jestem bardzo szczęśliwa</cyt>. Zimno mi się robi, gdy 
córki mówią do mnie ceremonialnie: mój ojcze, lecz gdy nazwą mię tatkiem, to zdaje mi się, 
że widzę je znowu małemi dzieweczkami, i wszystkie wspomnienia obudzają się w mém 
sercu. Czuję wówczas lepiej, że jestem ich ojcem, i zdaje mi się, że one do nikogo jeszcze nie 
należą.

Stary ocierał oczy zapłakane.

— Tak dawno już nie słyszałem tego wyrazu, tak dawno ona nie chodziła wsparta na mém 
ramieniu. O, tak! pewnie już ze sześć lat nie chodziłem obok żadnej z mych córek. Jak-to lubo 
ocierać się o jéj suknię, stosować się do jéj kroku, jéj ciepłem się rozgrzewać! Jedném 
słowem, ja-m dziś wszędzie towarzyszył Delfinie. Wchodziłem z nią do wszystkich sklepów i 
odprowadziłem ją do domu. O, pozwól mi pozostać przy sobie! Czasem będziesz potrzebował 
jakiej usługi, to ja będę na zawołanie. O! gdyby ten bałwan Alzatczyk umarł, gdyby podagra 
jego miała rozum i przeszła mu do żołądka, toż dopiero córka moja byłaby szczęśliwa! Ty 
byłbyś mym zięciem, zostałbyś otwarcie jéj mężem. Ona biedna tak mało zaznała rozkoszy 
tego świata, że ja jéj wszystko przebaczam. Pan Bóg musi być po stronie ojców, którzy 
kochają gorąco. — Jak ona cię kocha ! — rzekł podnosząc głowę po chwilowém milczeniu. 
— W drodze ciągle mówiła o tobie: <cyt>Jaki on ładny! nie prawdaż, ojcze? a jakie dobre ma 
serce! Czy on często mówi o mnie?</cyt> Ba, możnaby całe tomy zapisać tém, co ona 
mówiła o tobie, idąc z ulicy d Artois, aż do pasażu des Panoramas! W końcu wylała całe swe 
serce przede mną. Dzisiejszego poranku zapomniałem o starości, zdawało mi się, żem lekki 
jak piórko. Powiedziałem jéj, żeś mi oddał owe tysiąc franków. O, pieszczotka droga! do łez 
była wzruszona tym postępkiem! - Ale cóż to masz na kominku? — zaga-


139

dnął wreszcie ojciec Goriot, który umierał z niecierpliwości, widząc, że Rastignac nie myśli 
ruszyć się z miejsca.

Student odurzony patrzył bezmyślnie na sąsiada. Pojedynek, zapowiedziany na jutro przez 
Vautrin'a, stanowił tak rażącą sprzeczność ze spełnieniem najdroższych jego nadziei, że 
zaczynał prawie wierzyć, iż jest pod wrażeniem snu strasznego. Zbliżył się do kominka, a 
spostrzegłszy pudełeczko kwadratowe, wziął je w ręce i otworzył. Wewnątrz znajdował się 
zegarek Bregueta przykryty ćwiartką papieru, na której były słowa :
<cyt>Chcę, żebyś pan myślał o mnie w każdej chwili, - ponieważ...
Delfina.</cyt>
Ostatni ten wyraz miał zapewne przypomnieć jakąś scenę, która zaszła między niemi. 
Eugieniusz uczuł się wzruszonym. Wewnętrzną stronę złotej koperty pokrywał emaliowany 
herb Rastignac'ów. Oddawna już marzył o takiém cacku. Łańcuszek, kluczyk, kształt i deseń, 
wszystko niezmiernie mu się podobało. Ojciec Goriot był rozpromieniony. Obiecał zapewne 
córce, że opowié jéj wszystkie szczegóły wrażenia, jakiego Eugieniusz dozna na widok jéj 
daru, bo podzielał całem sercem młodzieńcze wzruszenie i wydawał się nie mniej 
zadowolnionym od Rastignac'a, którego kochał już i za córkę i za siebie samego.

— Pójdź do niéj wieczorem, ona czekać cię będzie. Ten bałwan Alzatczyk ma być na 
wieczerzy u swojej tancerki. Aha ! zgłupiał jegomość, gdy adwokat mój wypowiedział mu 
całą prawdę bez ogródek. On twierdzi, że ubóstwia mą córkę! niech-no spróbuje dotknąć się 
do niéj, to go zabiję. Na sarnę myśl, że moja Delfina... (westchnął, byłbym zdolny zbrodnię 
popełnić; nie byłoby to nawet mężobójstwem zabić tę istotę, co ma głowę wołu, a kadłub 
wieprza. Zabierzesz mię z sobą, nie prawdaż ?

— Dobrze, kochany ojcze Goriot, wiesz przecie, że cię kocham.

— O, ja widzę dobrze, że ty się mnie nie wstydzisz! Pozwól, niechże cię uściskam.

I pochwycił go w ramiona.

— Przyrzecz mi, że ją uczynisz szczęśliwą! Pójdziesz dziś do niéj, nie prawdaż?

— O, tak! Muszę wyjść dla ważnych spraw, których odłożyć niepodobna.

— Możebym mógł w czém dopomódz?

— A, w rzeczy samej! Ja pójdę do pani de Nucingen, a pan idź do pana Taillefer ojca i poproś 
go, by mi udzielił wieczorem godzinę posłuchania w sprawie niezmiernej wagi.

— Czyżby to była prawda, młodzieńcze? — zapytał ojciec Go-


140

riot, mieniąc sie na twarzy; — miałżebyś starać się o jego córkę, jak twierdzą ci głupcy z 
dołu? Niech cię Bog strzeże! nie próbowałeś ręki Goriot'a.? gdybyś nas oszukiwał, toby się ta 
sprawa pięścią zakończyła. Och! to być nie może !

— Przysięgam panu, że jedne tylko kobietę kocham na świecie — rzekł student — 
przekonałem się o tem dopiero przed chwilą.

— Ach! co za szczęście! — zawołał ojciec Goriot.

— Ale — począł znów student — syn Taillefer'a ma się bić jutro, a ja słyszałem, że go mają 
zabić.

— Cóż to ciebie obchodzi? — rzekł Goriot.

— Ależ trzeba go uprzedzić, żeby nie pozwolił synowi... — zawołał Eugieniusz.

W téj chwili mowę jego przerwał głos Vautrin'a, który zaśpiewał tuż koło drzwi:


O Ryszardzie, królu mój ! 
Cały świat opuszcza cię...
Brum ! brum ! brum ! brum ! brum !
Długo błądziłem po szerokim świecie,
I teraz jeszcze aż... 
Tra, la, la, la, la...


— Proszę panów — zawołał Krzysztof — zupa podana, wszyscy już siedli do stołu.

— Słuchaj — rzekł Vautrin — pójdź przynieś ode mnie butelkę Bordeaux.

— Jakże ci się zegarek podoba? — mówił Goriot. — Dobry ma gust, prawda?

Vautrin, ojciec Goriot i Rastignac zeszli razem i musieli, wskutek opóźnienia, zasiąść rzędem 
obok siebie. Podczas obiadu Eugieniusz okazywał wielką oziębłość Vautrin'owi. Człowiek 
ten, uznany już przez panią Vauquer za najmilszego na całym świecie, rozwijał dzisiaj 
niezwykły zasób dowcipu. Strzelał wciąż świetnemi słówkami i rozruszał wszystkich 
współbiesiadników. Eugieniusza zdumiewała ta krew zimna, ta niezachwiana pewność siebie.

— Którą nogą wstałeś pan dzisiaj z łóżka? — zapytała go pani Vauquer. - Jesteś wesół, jak 
zięba.

— Ja-m zawsze wesół, gdy robię dobre interesa.

— Interesa? - zagadnął Eugieniusz.

- A no, tak! dostawiłem transport towarów, za co dostanę dobre porękawiczne. — Panno 
Michonneau - zawołał, widząc, że stara panna przygląda mu się z uwagą — czy w méj twarzy 
jest jaki rys, co się pani me podoba, że spoglądasz pani na mnie takiém ame-


141

rykańskióm okiem. Proszę powiedzieć! ja się odmienię, byle tylko przypodobać się pani.

— A co na to powie Poiret? cóż, nie będziemy się gniewali? — dodał, mrugając na starego 
urzędnika.

— Słowo daję, pan powinienbyś pozować na Herkulesa-Trefnisia ! — rzekł malarz do 
Vautrin'a.

— Czemu nie? zgoda, jeżeli panna Michonneau zechce pozować na Wenerę z Pere-Lachaise 
— odparł Vautrin.

— A Poiret ? — zagadnął Bianchon.

— O, Poiret będzie pozował na Poiret'a. To będzie bóg ogrodów! — zawołał Vautrin. — On 
pochodzi od gruszki...

— Miękkiej ! — podchwycił Bianchon. — W takim razie pan będziesz pomiędzy gruszką a 
serem.

— Wszystko to są brednie — rzekła pani Vauquer. — Ot, wolałbyś pan potraktować nas 
winem Bordeaux, bo widzę właśnie butelkę, która wysadza swą główkę. Wino będzie nas 
utrzymywało w dobrym humorze, a przytém to tak zdrowo na żołondek.

— Panowie — rzekł Vautrin — prezes przywołuje nas do porządku. Pani Couture i panna 
Wiktoryna nie zgorszą się waszemi swobodnemi żarcikami; ale umiejcież uszanować 
niewinność ojca Goriot. Proponuję państwu buteleczkoramę wina Bordeaux, któremu imię 
Lafitte dodaje jeszcze więcej sławy (mówię to bez żadnej aluzyi politycznej). — Słuchaj, 
Chińczyku! — zawołał zwracając się do Krzysztofa, który nie ruszył się z miejsca. — 
Pójdźże, Krzysztofie! Cóżto, nie słyszałeś swego imienia? Chińczyku, sprowadź trunki!

— Proszę — powiedział Krzysztof, podając mu butelkę.

Vautrin napełnił szklankę Eugieniusza i ojca Goriot, a sobie nalał zwolna kilka kropel i zaczął 
je kosztować, podczas gdy obaj sąsiedzi wychylali swe szklanki. Skosztowawszy, skrzywił 
się nagle.

— Tam do licha! wino trąci korkiem. Weź to dla siebie, Krzysztofie, a dla nas pójdź przynieś 
więcej; znajdziesz tam na prawo, wiesz? Jest nas osób szesnaście, sprowadź więc osiem 
butelek.

— Skoro pan tak się wysadzasz, to i ja płacę sto kasztanów — rzekł malarz.

— Oho!

— Buuuuh!

— Prrrr!

Wykrzykniki wylatywały ze wszystkich stron niby rakiety.

— Wiecie co, mamo Vauquer? żebyście dali tak ze dwie butelki szampana — zawołał 
Vautrin.

— A to trafił! Czemu nie zażądać już lepiej całego domu? Dwie butelki szampana! Ależ to 
kosztuje dwanaście franków! ja


142

tyle nie zarabiam, nie ! Jeżeli pan Eugieniusz zapłaci, to mogę dać nalewki porzeczkowej.

— Ta jéj nalewka przeczyszcza żołądek jak manna — rzekł zcicha student medycyny.

— Zmiłuj się, nie gadaj, Bianchon — zawołał Rastignac. — Na samo wspomnienie o mannie 
serce mi... Dobrze, zgoda na szampana, ja płacę — dodał student.

- Sylwio — rzekła pani Vauquer — podaj sucharki i małe ciastka.

— Te małe ciastka są za wielkie. Na sucharki to zgoda.

W jednej chwili obniesiono dokoła butelki Bordeaux, goście ożywili się i wesołość się 
podwoiła. Wśród szalonego śmiechu wyrywały się głosy naśladujące krzyk rozmaitych 
zwierząt. Urzędnikowi z Muzeum przyszło do głowy odtworzyć krzyk Paryża, który miał 
przypominać miauczenie kota zakochanego i wnet osiem głosów ryknęło osiem zdań 
następujących :

— Ostrzyć noże !

— Siemię dla ptasząt !

— Sztuki, patrzcie panie, sztuki !

— Drutować porcelanę !

— Proszę do łodzi ! proszę do łodzi !

— Bić żony, trzepać odzież i

— Stare odzienie, stare galony, stare kapelusze do sprzedania !

— Wiśnie, wiśnie słodkie !

Palmę pierwszeństwa otrzymał Bianchon za akcent nosowy z jakim wywoływał:

— Handlarz parasoli !

Po chwili hałas stał się nieznośny, rozmowa zmieniła się w jakieś brednie bezmyślne, a 
Vautrin dowodził tém wszystkiém, niby dyrygujący operą, przyczém spoglądał niekiedy na 
Eugieniusza i ojca Goriot, którzy zdawali się już upojeni. Obaj siedzieli wsparci plecami o 
poręcz krzesła i pili niewiele, patrząc z powagą na nieład panujący dokoła; obaj myśleli o 
tém, co mieli spełnić wieczorem, lecz żaden nie miał siły powstać z swego miejsca. Vautrin 
śledził ukradkiem zmianę ich fizyognomij, aż spostrzegł, że błędne oczy zaczynają się 
przymykać; wtedy pochylił się ku Rastignac'owi i szepnął mu do ucha:

— Synku kochany, jeszcześ nie dość przebiegły, by walczyć z tatusiem Vautrin'em, który 
zanadto cię kocha, by pozwolił ci robić głupstwa. Gdy ja postanowię coś zrobić, to tylko Bóg 
jeden może mi przeszkodzić. Ach! chcieliśmy ostrzegać ojca Taillefer, chcieliśmy popełniać 
błazeństwa! Piec gorący, ciasto rozczynione, chleb siedzi już na łopacie; jutro będziemy 
zajadali z takim apetytem, aż


143

okruchy wyżej głowy wyskakiwać nam będą, a dziś chcieliśmy nie dopuścić, by go w piec 
wsadzono?... nie, nie, wszystko się upiecze! Pozostanie nam może trochę zgryzoty, lecz i to 
się razem przetrawi. Chrapniemy sobie troszeczkę, a tymczasem hrabia Franchessini otworzy 
nam końcem szpady spadek po Michale Taillefer. Wiktoryna odziedziczy wszystko po bracie 
i będzie miała piętnaście tysiączków dochodu. Dowiedziałem się również, że spadek po matce 
dochodzi do trzechkroć tysięcy...

Eugieniusz słuchał i nie mógł nic odpowiedzieć: czuł, że mu język przylega do podniebienia, 
że ogarnia go senność nieprzezwyciężona; przed oczyma rozścielała mu się jakaś mgła 
świecąca, przez którą widział niewyraźnie stół i twarze biesiadników. Gwar ucichał zwolna i 
goście rozchodzili się po jednemu. Za stołem pozostała już tylko pani Vauquer, pani Couture 
z panną Wiktoryna, Vautrin i ojciec Goriot. Rastignac rozmarzony widział jeszcze, jak pani 
Vauquer zlewała pozostałe wino do jednej butelki.

— A, jacy oni szaleni, jacy młodzi! — mówiła wdowa. Było-to ostatnie zdanie, które 
Eugieniusz mógł jeszcze zrozumieć.

— Tylko pan Vautrin potrafi wyprawiać takie sztuki — rzekła Sylwia. — Patrzcie państwo, 
toć to Krzysztof chrapie jak bączek.

— Do widzenia, mamuniu — rzekł Vautrin. — Idę na bulwar podziwiać p. Marty w Mont-
Sauvage. Jestto wielka sztuka przerobiona z Pustelnika. Jeżelibyś pani życzyła, tobyśmy 
poszli razem z temi paniami.

— Ja dziękuję — rzekła pani Couture.

— Jakto, sąsiadko ! — zawołała pani Vauquer — nie chcesz widzieć sztuki osnutej na 
Pustelniku? Wszakże do dzieło Atali de Chateaubriand, któreśmy czytały w przeszłym roku 
pod lipami, płacząc niby jakie Magdaleny; przy tém jest-to utwór moralny, z którego i panna 
Wiktoryna może skorzystać.

— Nam nie wolno bywać na komedyi — odparła Wiktoryna.

— Patrzcie państwo! ci już zupełnie gotowi — rzekł Vautrin, poruszając w sposób komiczny 
głowę ojca Goriot i Eugieniusza.

Złożył głowę studenta na krześle, żeby mu było wygodniej i pocałował go serdecznie w czoło 
śpiewając :


Śpijcie, pieszczotki kochane! 
Ja czuwać przy was zostanę.

— Boję się, żeby on nie zachorował — rzekła Wiktoryna.

— W takim razie, niechże go pani pielęgnuje — począł znów Vautrin. — Jest-to — szepnął 
jéj do ucha — obowiązek żony uległej..


144 
 
— Młodzieniec ten ubóstwia panią, a ja przepowiadam, że pani zostaniesz jego żoneczką. — 
A w końcu — dodał głośno — poważano ich powszechnie, żyli szczęśliwie i mieli dużo 
dzieci. Oto zakończenie wszystkich historyj miłosnych. - Dalejże, mamuniu — zawołał 
zwracając się do pani Vauquer i chwytając ją w objęcia — proszę włożyć kapelusz, piękną 
suknię w kwiaty i przepaskę hrabiny. Ja sam pójdę sprowadzić fiakra.

I oddalił się śpiewając: 

 
O słońce, słońce, boskie słońce, 
Pod którem tykwy dojrzewają...

— Mój Boże! wiesz co, pani Couture? ja zgodziłabym się choć na dachu żyć z takim 
człowiekiem. — No — rzekła zwracając się do starego fabrykanta — ojciec Goriot już gotów. 
Temu staremu sknerze nigdy nie przyszło na myśl, żeby mię gdziekolwiek zaprowadzić. Ale, 
mój Boże! on spadnie na ziemię. Jak-to nieprzyzwoicie, kiedy człowiek niemłody upije się i 
rozum utraci! Powiecie mi, że trudno stracić to, czego się nie ma. Sylwio, zaciągnijże
go na górę.

Sylwia wzięła starego pod ramiona, poprowadziła go popychając przed sobą i rzuciła jak 
tłomok jaki w poprzek łóżka.

— Biedny młodzieniec — mówiła pani Couture, odgarniając Eugieniuszowi włosy, które mu 
aż na oczy opadły — on tak jak dzieweczka nie zna jeszcze, co to jest nadużycie.

— A — rzekła pani Vauquer — mogę śmiało powiedzieć, że od lat trzydziestu, to jest od 
czasu jak utrzymuję mą gospodę, wielu młodych ludzi przeszło, jak-to mówią, przez moje 
ręce; ale żaden jeszcze nie był tak miły i tak dystyngowany, jak pan Eugieniusz. Jaki on 
piękny we śnie! Pani Couture! niech-że pani oprze jego głowę na swém ramieniu. Ba ! ona 
już spadła na ramię panny Wiktoryny: Bóg czuwa nad dziećmi. Jeszcze chwila, a byłby 
roztrzaskał głowę o poręcz krzesła. Ale z nich obojga byłaby bardzo ładna para.

— Dajcież pokój, sąsiadko, mówicie takie rzeczy...

— To cóż, przecie on nie słyszy — odparła pani Vauquer.

— No, Sylwio, chodź-że mię ubrać. Włożę wysoki gorset.

— A tak ! wysoki gorset po obiedzie — zawołała Sylwia. — Niech-że pani szuka sobie kogo 
innego do sznurowania, ja nie chcę być zabójczynią. Pani może życiem przypłacić taką 
nierozwagę.

— Mniejsza o to, trzeba wystąpić tak, żeby się pan Vautrin nie powstydził.

- To pani musi bardzo kochać swoich spadkobierców ?


145

— No, Sylwio, dość już tego gadania — zawołała wdowa odchodząc.

— I to w takim wieku! — rzekła kucharka do Wiktoryny, wskazując na oddalającą się panią.

W sali jadalnej została tylko pani Couture i wychowanka jéj, podtrzymująca na swém 
ramieniu głowę śpiącego Eugieniusza. Chrapanie Krzysztofa rozlegało się wśród cichego 
domu, przez co sen Eugieniusza, który spał cicho jak dziecię, nabierał jeszcze więcej 
wdzięku. Wiktoryna uszczęśliwiona była, że może spełnić jeden z tych aktów miłości 
bliźniego, w których wylewają się wszystkie uczucia kobiety, że może bez grzechu czuć przy 
swém sercu uderzenie serca młodzieńczego. Na twarzy jéj rozlał się jakiś wyraz 
macierzynsko-opiekuńczy, który czynił ją dumną prawie. Wśród tysiącznych myśli, 
powstających w jéj głowie, budziło się natrętne uczucie rozkoszy, wywołane zamianą 
czystego, młodzieńczego ciepła.

— Biedne, drogie dziecię! — rzekła pani Couture, ściskając jéj rękę.

Stara kobieta wpatrywała się z zachwytem w tę twarz nieskalaną i smętną, którą otoczyła w 
téj chwili aureola szczęścia. Wiktoryna przypomniała jedno z tych naiwnych 
średniowiecznych malowideł, na których artysta odrabiał wszystkie akcesorya niedbale, ale za 
to całą potęgę spokojnego i silnego pędzla skupiał na twarzy o żółtym odcieniu, w której 
niebo zdawało się odbijać z całem bogactwem złotych swoich blasków.

— Jednak, mateczko, on wypił nie więcej jak dwie szklanki — mówiła Wiktoryna, zatapiając 
palce we włosach Eugieniusza.
— Ależ, drogie dziecię, nie szkodziłoby mu wino, gdyby przyzwyczajony był do nadużycia. 
Właśnie chwali mu się to, że się upił.

Turkot powozu dał się słyszeć na ulicy.

— Mateczko — rzekło dziewczę — pan Vautrin przyjechał. Proszę wziąć ode mnie pana 
Eugieniusza. Nie chciałabym, żeby widział go przy mnie ; umie on niekiedy przemawiać w 
taki sposób, że wyrazy jego kalają jego duszę, a gdy spojrzy przytém, to kobiecie robi się tak 
przykro, jak gdyby z niéj suknię zdzierano.

— Nie — rzekła pani Couture — ty się mylisz! Pan Vautrin, to człowiek uczciwy, trochę niby 
w rodzaju nieboszczyka pana Couture; prawda, że raptus, ale dobry; jedném słowem jest-to 
gbur dobroduszny.

W téj chwili Vautrin wszedł pocichu i spojrzał na obraz ułożony z tych dwojga dzieci, 
których światło lampy zdawało się głaskać pieszczotliwie.

— Oto scena — rzekł, zakładając ręce — z której poczciwy


146

Bernardin de Saint-Pierre, autor Pawła i Wirginii, mógłby zaczerpnąć natchnienie do 
niejednej pięknej stronicy. Jaka-to młodość piękna, pani Couture! Śpij, biedne dziecię - 
mówił, wpatrując się w Eugieniusza — czasami szczęście spływa na nas we śnie. Wiem — 
ciągnął dalej, zwracając się do wdowy — że piękność duszy tego chłopaka odpowiada 
piękności jego twarzy, a ta harmonia wzrusza mie i przywiązuje do niego. Patrz pani, czyż-to 
me jest cherubin spoczywający na ramieniu anioła? o, takiego warto kochać! Gdybym był 
kobietą, chciałbym umrzeć (nie, nie głupim !), chciałbym żyć dla niego. Gdy patrzę tak na 
oboje, szepnął pochylając się do ucha wdowy, to nie mogę powstrzymać się od myśli, że Bóg 
stworzył ich po to, żeby wzajemnie do siebie należeli. Opatrzność przenika serca ludzkie, a 
drogi jej są dla nas zakryte — zawołał głośno.
— Widząc was, dzieci moje, w téj chwili, gdyście złączeni z sobą nieskazitelnością dusz 
waszych i wszystkiemi uczuciami ludzkiemi, myślę sobie, że niepodobna jest, abyście kiedyś 
w przyszłości mieli być rozłączeni. Bóg jest sprawiedliwy. Zdaje mi się — rzekł do 
Wiktoryny — że widziałem na ręku pani linie zapowiadające przyszłość szczęśliwą. Proszę 
mi pokazać rękę, panno Wiktoryn, znam się ja na chiromancyi i nieraz już wróżyłem. No, nie 
bój-że się pani. Oho, cóż - to ja widzę! Ręczę pani słowem uczciwego człowieka, że 
zostaniesz wkrótce jedną z najbogatszych dzieweczek w Paryżu i uszczęśliwisz tego, który cię 
kocha. Ojciec weźmie panią do siebie. Poślubisz człowieka z tytułem, młodego i pięknego, 
który już teraz cię ubóstwia.

W tej chwili ciężkie stąpanie zalotnej wdowy przerwało wróżby Vautrin'a.

— Oto mamma Vauquerrr, piękna jak gwiazzzda, wysznurowana jak marrrchew. Czy nie 
dusimy się troszeczkę, mammuniu? — zapytał, przykładając rękę do brykli od gorsetu. — 
Jeżeli się rozpłaczemy, to może być eksplozya; ale ja pozbieram szczątki z troskliwością 
antykwaryusza.

— Ten człowiek zna mowę galanteryi francuzkiéj — szepnęła wdowa, pochylając się do ucha 
pani Couture.

— Do widzenia, dzieci — rzekł Vautrin do Eugieniusza i Wiktoryny. — Błogosławię was — 
dodał, wyciągając ręce nad ich głowami. — Wierz mi pani, życzenia uczciwego człowieka 
mają swoje wartość, bo idą do Boga i muszą szczęście sprowadzić.

— Do zobaczenia, przyjaciółko droga — rzekła pani Vauquer do swej lokatorki. — Jak 
sądzicie -— dodała pocichu — czy pan Vautrin ma jakie plany dotyczące mojej osoby?

— Hm ! hm !

— A, matko droga — zawołała Wiktoryna, zostawszy sam-na-


147

sam z panią Couture — gdyby to mogło być prawdą, co mówił dobry pan Vautrin! — i 
popatrzyła z westchnieniem na swe ręce.

— Nie trzeba nic więcej, tylko żeby ten potwór, brat twój, zleciał z konia — rzekła stara 
kobieta.

— Ach, mateczko !

— Mój Boże, może to i grzech życzyć źle nieprzyjacielowi — poczęła znów wdowa. — W 
takim razie gotowa-m za to odpokutować. Ale prawdziwie, bardzoby mi było przyjemnie 
zanieść kwiaty na grób jego. Niedobry! nie ma odwagi przemówić za swą matką, a spadek po 
niej zabrał wykrętnie i używa go z twoją krzywdą. Kuzynka moja miała piękną fortunę, tylko, 
nieszczęściem dla ciebie, w intercyzie nie było mowy o jéj wniosku.

— Szczęście byłoby mi ciężkie do zniesienia, gdyby ktoś musiał je życiem okupić — rzekła 
Wiktoryna. — A gdybym miała być szczęśliwą pod tym warunkiem, że brat mój zginie; to 
wolałabym nazawsze pozostać tu, gdzie jestem.

— Mój Boże — poczęła znowu pani Couture — dobrze mówi pan Vautrin, widzisz, jaki on 
religijny; przekonałam się teraz z radością, że nie jest pozbawiony wiary, jak inni, co to 
mówią o Bogu z mniejszym szacunkiem niż sam dyabeł. Nikt z nas nie może wiedzieć, 
jakiemi drogami Opatrzność raczy nas prowadzić.

Obie kobiety wezwały wreszcie Sylwii do pomocy i przeniosły Eugieniusza do jego pokoju. 
Złożywszy go na łóżku, kucharka porozpinała na nim odzienie, żeby mógł spać wygodniej. 
Przed odejściem, Wiktoryna skorzystała z tego, że opiekunka zwróciła się do niéj plecami i 
złożyła pocałunek na czole Eugieniusza. A jakże była szczęśliwa, popełniając tę kradzież 
występną! Rozejrzała się jeszcze po jego pokoju, zebrała, że tak powiem, wjednę myśl 
wszystkie błogie wypadki dnia tego, usnuła z nich obraz, w który wpatrywała się długo i 
zasnęła jako najszczęśliwsza w całym Paryżu istota.


Bankiet, przy którym Vautrin upoił Eugieniusza i Goriot'a winem usypiającem, stał się 
hasłem własnej jego zguby. Bianchon, wpół pijany, zapomniał spytać panny Michonneau, co 
miał znaczyć dziwny wyraz Trompe-la-Mort. Imię to byłoby pewnie obudziło ostrożność 
Vautrin'a, czyli (nazwijmy go właściwem imieniem) Jakóba Collin, jednego z 
najsławniejszych galerników. Wreszcie panna Michonneau, obrażona przezwiskiem Wenery z 
Pere-Lachaise, postanowiła wydać Collin'a w takiej chwili właśnie, kiedy, znęcona jego 
wspaniałomyślnością, wahała się, czy nie lepiej byłoby przestrzedz go, żeby mógł zemknąć w 
nocy.


Po obiedzie udała się w towarzystwie Poiret'a na uliczkę Sainte-Anne dla widzenia się ze 
sławnym szefem policyi bezpieczeństwa, którego znała pod nazwiskiem wyższego urzędnika 
Gondureau.


148

Dyrektor policyi sądowej przyjął ją bardzo uprzejmie. Ułożono wszystkie warunki, poczém 
panna Michonneau zażądała napoju, za pomocą którego miała się przekonać o istnieniu 
piętna. Wieki człowiek z małej uliczki Sainte-Anne otworzył szufladę od biurka i zaczął 
szukać flakonika, zdradzając przytém tak żywe zadowolnienie że panna Michonneau wpadła 
na myśl, iż tu musi chodzie o cos więcej, jak o ujęcie prostego galernika. Zaczęła łamać sobie 
głowę aż doszła do przekonania, że policya ma pewne wskazówki od zdrajców z galer, i 
spodziewa się znaleźć w tym czasie znaczne kapitały u Collin'a. Wyjawiła swe domysły, ale 
słuchający jej lis zaczął się uśmiechać, usiłując odwrócić podejrzenia starej panny.

— Mylisz się pani — powiedział. — Collin, to taka niebezpieczna sorbona, jaka nigdy 
jeszcze nie znajdowała się po stronie złoczyńców. Oto i wszystko. Łotry umieją go cenić; on 
jest ich sztandarem, ich podporą, ich Bonapartym wreszcie, a oni go za to kochają. 
Niegodziwiec ten nie zostawi nam nigdy swego kloca na placu de Greve. 

Panna Michonneau nie zrozumiała i Gondureau musiał objaśnić znaczenie słów 
wymówionych przed chwilą.


Sorbona i kloc są - to dwa wyrazy wzięte z żargonu złodziei, którzy najpierwsi uznali 
potrzebę zapatrywania się na głowę ludzką z dwóch punktów odrębnych. Sorbona — to 
głowa człowieka żyjącego, to doradca i źródło myśli. Kloc — to wyraz pogardliwy, 
określający całą nicość głowy odciętej od ciała.

— Collin kpi z nas — ciągnął Gondureau dalej. — Spotkawszy takich ludzi, twardych jak 
sztaba hartownej stali, zabijamy ich, korzystając z najmniejszej chęci oporu, jaką okazują 
przy aresztowaniu. Spodziewamy się, że Collin będzie też stawił opór jutro rano i że 
będziemy mogli go zabić. W takim razie unika się procesu, kosztów na utrzymanie, na 
pokarm, i wyświadcza się przysługę społeczności. Procedura sądowa, wezwanie świadków do 
sądu, wynagrodzenie ich, egzekucya, jedném słowem wszystko, przez co legalnie 
pozbywamy się takich łotrów, kosztuje więcej niż tysiąc talarów, które pani masz dostać. 
Przytém i czas się oszczędza. Zadając silne pchnięcie bagnetem w brzuch Trompe-la-Mort, 
powstrzymamy sto zbrodni i unikniemy zepsucia pięćdziesięciu łotrów, którzy będą ostrożnie 
postępować w pobliżu policyi poprawczej. Oto jest polieya dobrze urządzona. Według zdania 
prawdziwych filantropów, postępując w taki sposób, zapobiega się spełnieniu zbrodni.

— I wyświadcza się usługę krajowi — dorzucił Poiret.

— A tak! — odparł szef — pan mówisz dzisiaj bardzo rozsądnie. Tak, zapewne, my służymy 
krajowi. Z tém wszystkiém, świat jest


149


względem nas bardzo niesprawiedliwy. Wyświadczamy społeczeństwu wielkie, lubo 
nieuznane posługi. Ale człowiek wyższy powinien wznieść się po-nad przesądy, a 
chrześcijanin powinien przyjąć nieszczęścia, które nawet dobro pociąga za sobą, jeżeli nie jest 
spełnione według przyjętych powszechnie wyobrażeń. Paryż jest Paryżem, widzicie państwo. 
Słowo to objaśnia moje życie. Żegnam panią. Będę jutro z memi ludźmi w Jardin du Roi. 
Proszę przysłać Krzysztofa na ulicę Buffon'a, do pana Gondureau, do domu, w którym byłem 
poprzednio. Sługa uniżony pana dobrodzieja. Gdyby pana kiedykolwiek okradziono, to proszę 
wezwać mojej pomocy, ja-m zawsze gotów na usługi.

— Bywają jednak głupcy — mówił Poiret do panny Michonneau — którzy z siebie wychodzą 
na samo wspomnienie policyi. A przecie ten pan taki miły, a to, czego żąda od pani, jest 
proste jak dzień-dobry.

Następny dzień miał się zapisać jako jedna z najdonioślejszych dat w domu Vauquer. 
Dotychczas, na tle spokojnego życia, najwybitniejszym wypadkiem było przelotne pojawienie 
się mniemanej hrabiny de l'Ambermesnil. Ale wszystko miało zblednąć wobec gwałtownych 
wypadków dnia tego, o którym pani Vauquer miała wspominać w rozmowie do końca swego 
życia. Najpierw Goriot i Eugieniusz de Bastignac spali aż do jedenastej. Pani Vauquer wróciła 
z teatru około północy i przeleżała w łóżku do pół do jedenastej z rana. Długi sen Krzysztofa, 
który wypił wino ofiarowane przez Vautrin'a, sprawił, że cały porządek domowy został 
opóźniony. Poiret i panna Michonneau nie narzekali, że śniadania nie podano o zwyczajnej 
porze. I Wiktoryna z panią Couture zaspały dnia tego bardzo długo. Vautrin wyszedł przed 
ósmą, a powrócił w chwili, kiedy właśnie podawano śniadanie. Nikt więc nie protestował, gdy 
po jedenastej już Sylwia i Krzysztof poszli stukać do wszystkich drzwi, donosząc, że 
śniadanie gotowe. Panna Michonneau zeszła najpierwsza i skorzystała z nieobecności Sylwii i 
służącego, żeby wlać płyn z flakonu do srebrnego kubka Vautrin'a. Kubek ten, napełniony 
śmietanką, wstawiano zawsze do wanienki z gorącą wodą, razem ze wszystkiemi 
garnuszkami, w których grzała się śmietanka do kawy. Panna Michonneau wiedziała o tym 
zwyczaju i rachowała, że on jéj dopomoże do spełnienia zamierzonego czynu. Nie bez 
trudności udało się wreszcie zgromadzić wszystkich siedmiu lokatorów.


W chwili gdy Eugieniusz schodził ostatni, przeciągając się leniwie, posłaniec wręczył mu list 
od pani de Nucingen. List ten zawierał, co następuje:
<cyt>Wobec ciebie, przyjacielu, nie znam ani fałszywej próżności,


150

ani gniewu. Czekałam cię aż do drugiej po północy. Z czem-że porównać oczekiwanie 
ukochanej istoty? Kto sam poznał tę mękę, ten nikogo na nią nie skaże. Teraz widzę dobrze, 
że kochasz po raz pierwszy. Co ci się stać mogło? Niepokój mię ogarnął. Gdyby nie obawa, 
że zdradzę tajemnicę mego serca, to byłabym sama poszła przekonać się, jakie-to szczęście, 
lub jakie nieszczęście ciebie spotkało. Ale naraziłabym się na zgubę niezawodną, gdybym o 
takiej porze wyjechała z domu powozem lub wyszła piechotą. Poznałam, jakie-to nieszczęście 
być kobietą. Uspokój mię, wytłumacz, dlaczegoś nie przyszedł potem, co ci mój ojciec 
powiedział. Będę się gniewała, ale przebaczę. Możeś chory? poco było najmować tak odległe 
mieszkanie? Jedno słowo przez litość! Do prędkiego zobaczenia, nieprawdaż? Jedno słowo 
wystarczy mi, jeżeliś zajęty. Powiedz : Biegnę, lub cierpię. Ale, gdybyś był cierpiący, to 
przecie ojciec mógłby mię zawiadomić. Więc cóż się stało?...”

— Tak, co się to stało? — zawołał Eugieniusz i wpadł do sali jadalnej, mnąc w ręku list 
niedokończony. Która teraz godzina?

— Pół do dwunastej — odparł Vautrin wrzucając cukier do kawy.

Zbiegły galernik zmierzył Eugieniusza wzrokiem zimnym a obezwładniającym, wzrokiem, 
który spotyka się tylko u ludzi obdarzonych wielką siłą magnetyczną, a który, jak mówią, 
poskramia obłęd szaleńców zamkniętych w szpitalu. Eugieniusz zadrżał na całem ciele. 
Turkot powozu dał się słyszeć na ulicy, poczém do sali jadalnej wpadł służący w liberyi pana 
Taillefer. Couture poznała go natychmiast, lubo na twarzy jego malował się wyraz 
przerażenia.

— Jaśnie wielmożny pan wzywa panienkę do siebie — zawołał. Stało się wielkie 
nieszczęście. Pan Fryderyk pojedynkował się i został pchnięty szpadą w czoło; doktorzy nie 
robią nadziei; pani zaledwie zdąży go pożegnać, bo już utracił przytomność.

— Biedny młodzieniec! — zawołał Vautrin. Jak-to można kłócić się mając trzydzieści tysięcy 
liwrów dochodu? To fakt, że młodzież nie umie postępować rozsądnie.

— Panie ! — krzyknął Eugieniusz.

— No, cóż? wielkie dziecko! —zagadnął Vautrin, wypijając najspokojniej resztki swéj kawy. 
Czyż pojedynki nie są w Paryżu rzeczą powszednią?
Panna Michonneau śledziła z takiém zajęciem najmniejszy ruch Vautrin'a, że nie wzruszyła 
się wcale wieścią o wypadku, który wszystkich przeraził.

— Ja jadę z tobą Wiktoryno — mówiła pani Couture.

I obie kobiety wybiegły bez okryć i bez kapeluszy. Przed wyjściem, Wiktoryna zalana łzami 
rzuciła na Eugieniusza wejrzenie,


151

które zdawało się mówić: Nie sądziłam, że szczęście nasze tylu łzami okupić będę musiała!

— Ależ pan jesteś prorokiem, panie Vautrin ! — rzekła pani Vauquer.

— Ja wszystkiém jestem — odparł Jakób Collin.

— To jednak dziwne! — ciągnęła dalej pani Vauquer, wysnuwając z tego wypadku cały 
szereg zdań nieznaczących. Śmierć zabiera nas bez pytania. Młodzi poprzedzają nieraz 
starych. My, kobiety, szczęśliweśmy z tego względu, że nie podlegamy pojedynkowi; ale zato 
podlegamy innym chorobom, których nie znają mężczyzni. Musimy wydawać dzieci na świat 
i przebywać długie słabości. Co-to za los dla Wiktoryny! Teraz ojciec musi ją przyznać.

— To dopiero ! — rzekł Vautrin patrząc na Eugieniusza — wczoraj nie miała złamanego 
szeląga, a dziś ma kilka milionów.

— No, panie Eugieniuszu, wiedziałeś pan, gdzie raki zimują — zawołała pani Vauquer.

Przy tych słowach, Goriot podniósł oczy na studenta i spostrzegł w jego ręku list zgnieciony.

— Nie skończyłeś pan listu! - zawołał, cóż to znaczy? czyż byłbyś nie lepszym od innych ?

— Ja nie ożenię się nigdy z panną Wiktoryna — powiedział Eugieniusz do pani Vauquer, a w 
głosie jego było tyle zgrozy i wstrętu, że się wszyscy obecni zdumieli.

Ojciec Goriot uścisnął rękę studenta. Zdawało się, że chcę ją ucałować.

— Och, och ! — zawołał Vautrin. Dobrze mówią Włosi : col tempo !

— Czekam na odpowiedź — rzekł do Rastignac'a posłaniec pani de Nucingen.

— Powiedzcie, że przyjdę.

Posłaniec wyszedł. Eugieniusz znajdował się w stanie okrutnego rozdrażnienia, który 
pozbawiał go zimnej rozwagi.

— Co robić? — pytał siebie głośno — dowodów nie ma!

Vautrin uśmiechnął się. W téj chwili płyn połknięty z kawą zaczął wywierać swe działanie. 
Galernik był jednak tak silny, że wstał jeszcze z miejsca, popatrzył na Eugieniusza i rzekł 
głucho:

— Młodzieńcze, szczęście spływa na nas we śnie. I upadł bez życia.

— Jest więc sprawiedliwość boska! — zawołał Eugieniusz.

— Ach! cóż mu się stało, temu biednemu, kochanemu panu Vautrin?

— To apopleksya — krzyknęła panna Michonneau.

— Sylwio, śpiesz, najdroższa, sprowadź doktora — mówiła


152

wdowa. Ach! panie Rastignac, biegnij-że pan prędko do pana Bianchon; może Sylwia nie 
znajdzie naszego lekarza pana Grimprel. Rastignac wybiegł pośpiesznie, szczęśliwy, że może 
pod jakimkolwiek pozorem wyrwać się z téj okropnej jaskini.

— Dalej-że, Krzysztofie, skocz do apteki i poproś, żeby dali cokolwiek od apopleksyi.

Krzysztof wyszedł.

— Ojcze Goriot, pomóżcie przenieść go na górę, do jego mieszkania.
Pochwycono wnet Vautrin'a na ręce, przeniesiono go przez schody i położono na łóżko.

— Ja się państwu na nic nie przydam — rzekł Goriot — pójdę do mojej córki.

— Stary samolub ! — zawołała pani Vauquer — idź, życzę ci, żebyś zdechł jak pies.

— Niechże pani zobaczy, czy nie ma gdzie eteru — rzekła panna Michonneau, która 
rozpinała z Poiret'em odzienie Vautrin'a.

Pani Vauquer zeszła na dół i panna Michonneau została wreszcie panią placu.

— Dalej-że, zdejm mu pan koszulę i przewróć go prędko. Rób-że pan coś przecie, oszczędź 
mi przynajmniej widoku nagości, a to stoisz jak pień — mówiła panna Michonneau do 
Poiret'a.

Poiret przewrócił chorego, a panna Michonneau uderzyła go silnie po ramieniu i wnet dwie 
złowrogie białe litery wystąpiły na tle czerwoném.

— No, zarobiłaś pani łatwo trzy tysiące franków — zawołał Poiret 
podtrzymując Vautrin'a, któremu panna Michonneau wkładała koszulę. Och! jaki on ciężki — 
powiedział kładąc go na łóżko.

— Cicho. A gdyby tu była kasa? — mówiła żywo stara panna, której oczy badały z 
chciwością każden sprzęt w pokoju i zdawały się mury przenikać. Gdyby to można pod 
jakimkolwiek pozorem otworzyć to biurko.

— Możeby to źle było — zarzucił Poiret.

— Nie, pieniądze skradzione należały do wszystkich, a tem samem nie należą wyłącznie do 
nikogo — odparła panna Michonneau. Ale czasu już zamało. Słyszę, że Vauquer'owa 
nadchodzi.

— Oto eter — rzekła pani Vauquer. Toż dopiero dzisiaj dzień feralny. Boże! człowiek ten nie 
może być chory, bo jest biały jak kurczak.

— Jak kurczak ? — powtórzył Poiret.

— Serce bije mu równo — mówiła wdowa, przykładając rękę do piersi chorego.

— Równo ? — zawołał Poiret ze zdziwieniem.


153

— On zdrów zupełnie.
— Pani sądzi? — zapytał Poiret.
— Naprawdę! on tak wygląda, jak gdyby spał. Sylwia poszła po doktora. Uważasz pani — 
sapie, gdy mu eter podaję. Ach to se-passe (spazm). Puls jest dobry. Ależ bo on silny jak 
Turek. Patrz pani tylko, jaki u niego znak na żołądku; o ! człowiek ten sto lat żyć będzie! 
Jednak peruka jego dobrze się trzyma. Cóż-to, przyklejona? to on dlatego nosi fałszywe 
włosy, że jest ryży. Powiadają, że wszyscy ludzie z rudemi włosami muszą być albo dobrzy, 
albo źli. To on jest chyba dobry?

— Tak dobry, że dawno już powinienby wisieć — rzekł Poiret.

— U szyi pięknej kobiety, chciałeś pan powiedzieć — dorzuciła żywo panna Michonneau. Idź 
już pan sobie, panie Poiret. Nasza to rzecz pielęgnować was, gdyście chorzy. Pan 
powinienbyś pójść teraz na przechadzkę — dodała. Pani Vauquer i ja dopilnujemy dobrze 
kochanego pana Vautrin.

Poiret wyszedł pokornie i bez szemrania, jak pies, którego pan kopnął nogą.


Rastignac potrzebował przejść się, odetchnąć świeżem powietrzem, bo zdawało mu się, że się 
zadusi. Wilią dnia tego chciał przeszkodzić spełnieniu morderstwa, którego miano dokonać o 
naznaczonej godzinie. Co się z nim później stało? Drżał z obawy, czy nie jest wspólnikiem 
zbrodni. W téj chwili jeszcze przerażało go wspomnienie zimnej krwi Vautrin'a.

— A jeżeli Vautrin umrze, nie powiedziawszy nic przed śmiercią? — myślał Rastignac i szedł 
po alei ogrodu Luksemburskiego, jak gdyby sfora psów gnała się za nim, jak gdyby słyszał 
zajadłe ich szczekanie.

— Słuchaj — zawołał na niego Bianchon, czytałeś Pilota? Pilot, była-to gazeta radykalna 
wydawana pod kierownictwem Tissot'a. Wychodziła ona w kilka godzin po gazetach 
porannych i zawierała najświeższe wiadomości, które dochodziły na prowincyą o dwadzieścia 
cztery godziny wcześniej niż wiadomości podawane w innych pismach.

— Jest tam sławna historya —- mówił asystent przy szpitalu Cochin. Młody Taillefer 
pojedynkował się z niejakim hrabią Franchessinim ze starej gwardyi, który wpakował mu w 
czoło dwa cale żelaza. W skutek tego Wiktoryna jest jedną z najbogatszych partyj w Paryżu. 
Ha! gdyby to można było przewidzieć! Śmierć, to istna gra w trente-et-quarante. Czy to 
prawda, że Wiktoryna nie obojętnie na ciebie spogląda?

- Przestań, Bianchon, ja się z nią żenić nie myślę. Kocham prześliczną kobietę, która odpłaca 
mi wzajemnością, i...

— Mówisz to w taki sposób, jak gdyby dochowanie wierności


154

wiele cię kosztowało. Pokaż mi kobietę, dla której warto byłoby poświęcić fortunę pana 
Taillefer.

— Czyż wszyscy dyabli uwzięli się mnie prześladować ? — zawołał Rastignac.
— Czyś ty zwaryował? Daj-no mi rękę. — rzekł Bianchon, ja ci puls pomacam. Masz 
gorączkę.

— Idź tylko do matki Vauquer — odparł Eugieniusz, ten łotr Vautrin padł przed chwilą jak 
nieżywy.

— A ! — zawołał Bianchon odchodząc, to potwierdza moje podejrzenia, o słuszności których 
muszę się teraz przekonać.

Długa przechadzka Eugieniusza miała w sobie coś uroczystego. Student prawa robił rachunek 
swego sumienia. Badał siebie, zgłębiał, wahał się, aż po skończeniu tego surowego i ścisłego 
przeglądu, uczciwość jego wyszła wypróbowana, jak sztaba żelazna, która się już pod żadnym 
ciosem nie zegnie. Przypomniał sobie wczorajsze zwierzenia Goriot'a ; przyszło mu na myśl, 
że Delfina wybrała dla niego mieszkanie przy ulicy d'Artois; wyjął jéj list z kieszeni i, 
odczytawszy go nanowo, złożył na nim pocałunek.

— Taka miłość jest dla mnie kotwicą zbawienia — powiedział. Biedny Goriot zniósł tyle 
cierpień serdecznych! Nie mówi nic o swych zgryzotach, lecz któżby ich nie odgadł ! Teraz ja 
pielęgnować go będę jak własnego ojca, ja mu dam tysiąc pociech. Jeżeli ona mię kocha, to 
nieraz przyjdzie do mnie i przepędzi z nim dzień cały. Ta wielka hrabina de Restaud jest 
niegodziwa ; gdyby mogła, to zrobiłaby ojca odźwiernym w swym domu. Droga Delfina! ona 
jest lepsza dla staruszka i zasługuje na to, żeby być kochaną! Ach! dziś wieczorem będę 
szczęśliwy! (Wyjął zegarek i zaczął mu się przyglądać). Wszystko mi się udało! Kochając się 
szczerze, można sobie dopomagać: czemuż więc nie miałbym przyjąć tego od niéj? Zresztą, 
jam przekonany, że się dorobię fortuny i będę mógł kiedyś oddać stokroć więcej, niż biorę. W 
związku tym nie ma zbrodni, ani nic takiego, coby mogło oburzyć najsurowszą cnotę. 
Wieluż-to ludzi uczciwych wchodzi w związki podobne? Nie okłamujemy nikogo, a tylko 
kłamstwo poniża. Kłamać to znaczy zrzekać się swéj godności. Ona rozłączyła się już dawno 
z mężem. Zresztą, powiem temu Alzatczykowi, żeby mi odstąpił kobietę, której nie umie 
uszczęśliwić.


Walka Rastignac'a trwała długo. Zwycięztwo miało pozostać po stronie cnót młodzieńczych, 
a jednak o wpół do piątej, kiedy zmrok poczynał zapadać, nieprzezwyciężona ciekawość 
popchnęła go do domu Vauquer, który poprzysiągł sobie opuścić nazawsze. Chciał się 
przekonać, czy Vautrin nie żyje. Bianchon wpadł był na myśl, żeby dać choremu na wymioty, 
poczém substancye wyrzucone


155

kazał odnieść do szpitala, gdzie miano je poddać analizie chemicznej. Panna Michonneau 
odradzała tak usilnie, żeby tego nie czynić, że podejrzenia Bianchon'a jeszcze bardziej się 
wzmocniły. Vautrin wrócił nadzwyczaj prędko do stanu normalnego, co również kazało się 
domyślać jakiegoś spisku przeciw wesołemu trefnisiowi gospody. W chwili gdy Rastignac 
powrócił, Vautrin stał już przy piecu w sali jadalnej. Wszyscy stołownicy, z wyjątkiem ojca 
Goriot, zebrali się dziś wcześniej niż zwykle, zwabieni wieścią o pojedynku młodego 
Taillefer'a. Wszyscy ciekawi byli szczegółów wypadku, oraz pragnęli dowiedzieć się, jaki 
wpływ pojedynek ten wywrze na los Wiktoryny. Przy wejściu oczy Eugieniusza spotkały 
wzrok Vautrin'a, który tak głęboko wniknął mu do serca i tak silnie poruszył w nim jakieś 
struny niedobre, że młodzieniec zadrżał mimowolnie.

— No cóż, drogie dziecię — rzekł zbiegły galernik — zdaje się, że płaskonosa jejmość nie 
prędko sobie ze mną poradzi. Panie tu powiadają, żem zniósł bez szwanku takie uderzenie 
krwi, któreby mogło byka zabić.

— A! mógłbyś pan powiedzieć bawoła — zawołała wdowa Vauquer.

— Czybyś pan nierad był, że ja żyję? — szepnął Vautrin pochylając się ku Rastignac'owi, 
którego myśli zdawał się przenikać. Toby zakrawało na dyable silnego człowieka.

— Ach, prawda ! — zawołał Bianchon, panna Michonneau mówiła onegdaj o jakimś panu 
przezwanym Trompe-la-Mort; dla pana to imię byłoby bardzo stosowne.

Wyraz ten uderzył niby grom w Vautrin'a. Biedny galernik zbladł i zachwiał się, a 
magnetyczne jego spojrzenie padło jak promień słońca na pannę Michonneau, której kolana 
ugięły się pod tym prądem silnej woli. Stara panna osunęła się bezwładnie na krzesło, a Poiret 
stanął spiesznie pomiędzy nią a Vautrin'em, pojmując, że jéj niebezpieczeństwo zagraża. 
Galernik zrzucił maskę dobroduszności, pod którą ukrywał prawdziwą swą naturę, a twarz 
jego stała się naraz dziko wyrazistą. Obecni patrzyli ze zdumieniem na niepojęty dla nich 
dramat. W tej chwili dało się słyszeć stąpanie kilku ludzi i szczęk karabinów, które żołnierze 
na bruk opuścili. Collin zaczął machinalnie szukać wyjścia, mierząc spojrzeniem okna i 
ściany, gdy w tém czterech ludzi ukazało się we drzwiach salonu. Był-to szef policyi w 
towarzystwie trzech oficerów bezpieczeństwa.

— W imię prawa i króla — zaczął jeden z oficerów; ale mowę jego zagłuszył szmer podziwu.


Po chwili milczenie zapanowało w sali jadalnej, obecni rozstąpili się przed trzema oficerami, 
którzy zbliżali się z ręką w bocznej


156

kieszeni, gdzie każden z nich miał pistolet nabity. Dwaj żandarmi weszli w ślad za agentami i 
stanęli we drzwiach salonu, a dwaj inni ukazali się jednocześnie we drzwiach prowadzących 
na schody. Szczęk broni i kroki kilku żołnierzy dały się słyszeć na bruku przed fasadą domu. 
Wszelka nadzieja ucieczki zgasła dla Collina, na którym zatrzymało się spojrzenie wszystkich 
obecnych. Szef podszedł wprost ku niemu i wymierzył mu tak silne uderzenie w głowę, że 
peruka zleciała, ukazując flzyognomią Collin'a w całej okropności. Rzekłbyś, że wszystkie 
ognie piekielne oświeciły swym blaskiem tę twarz i głowę pokrytą krótkiemi, ceglasto-
czerwonemi włosami, które nadawały jéj przerażający wyraz siły zmieszanej z przebiegłością. 
Głowa taka odpowiadała biustowi; patrząc na nią każdy pojął dopiero całego Vautrin'a, jego 
przeszłość, teraźniejszość i przyszłość, jego zasady niewzruszone, jego wyznanie woli 
absolutnej, władzę, jaką mu nadawał cynizm myśli i czynów, oraz siła organizacyi mogącej 
wszystko przenieść. Krew uderzyła mu do twarzy, oczy zaiskrzyły się jak u dzikiego kota. 
Podskoczył na miejscu z dziką energią i zaryczał tak, że wszyscy stołownicy wydali okrzyk 
przerażenia. Na ten lwi podskok, agenci, poparci ogólnym okrzykiem, wyciągnęli pistolety z 
kieszeni. Widząc błyszczące kurki u pistoletów, Collin pojął grożące mu niebezpieczeństwo i 
w jednej chwili dał dowód najwyższej potęgi ludzkiej.


Był-to obraz straszliwy i wspaniały! na twarzy jego ukazało się zjawisko przypominające 
proces, jaki się odbywa w kotle przepełnionym parą, któraby góry mogła rozsadzić, a którą 
rozprasza w oka mgnieniu kropla zimnej wody. Chwila rozwagi, szybka jak błyskawica, była 
kroplą wody, co ochłodziła wściekłość galernika. Spojrzał na swą perukę i począł się 
uśmiechać.

— Nie bardzoś dziś grzeczny — powiedział do szefa policyi i wyciągnął ręce, wzywając 
żandarmów skinieniem głowy. Panowie żandarmi, proszę mi włożyć kajdany na ręce lub na 
palce. Biorę wszystkich obecnych za świadków, że się nie opieram. (W sali rozległ się szmer 
podziwu, wywołany szybkością, z jaką ogień i lawa wybuchły z tego wulkanu człowieczego i 
napowrót się w nim ukryły). To ci się nie podoba, panie gwałtowniku — dodał galernik 
spoglądając na sławnego dyrektora poiicyi sądowej.

— Prędzej, rozbierać się ! — powiedział pogardliwie jegomość z uliczki Sainte-Anne.

— Po co? — odparł Collin, tu są damy. Ja się bynajmniej nie zapieram i oddaję się 
dobrowolnie.

Zatrzymał się i powiódł okiem po zgromadzeniu, jak mówca, który ma powiedzieć coś 
zadziwiającego.
— Piszcie, ojcze Lachapelle — powiedział do małego, siwiu-


157

teńkiego staruszka, który usiadł na rogu stołu i wyjął z teki protokół. Przyznaję, że jestem 
Jakób Collin, zwany Trompe-la-Mort, którego skazano na dwadzieścia lat więzienia. Przed 
chwilą dowiodłem, żem nie skradł mego przydomka — mówił do mieszkańców gospody — 
bo dość mi było podnieść rękę, żeby te szpiegi rozleli wszystek mój sok na domowy deptak 
mamy Vauquer. Te szelmy umieją przygotowywać zasadzki!

Pani Vauquer omal nie zemdlała słysząc te słowa.

— Mój Boże! — rzekła do Sylwii — wszak to można się rozchorować. 

Trzebaż mi było jeszcze iść z nim wczoraj do teatru!

— Trochę filozofii, mamuniu — zawołał Collin. Alboż to takie nieszczęście, żeście byli 
wczoraj w mojej loży w teatrze? Albo-żeście to lepsi od nas? Na naszém ramieniu mniej jest 
hańby, niż w waszém sercu, niedołężne członki zgangrenowanego towarzystwa: najlepszy z 
was nie mógł mi się oprzeć. (Spojrzał na Rastignac'a z wdzięcznym uśmiechem, który 
dziwnie odbijał przy surowym wyrazie twarzy).— Nasza umowa nie zerwana, aniołku, ma się 
rozumieć jeżeli ty zechcesz! Wiesz? I zaśpiewał:


Moja Franusia dziwnie jest miła 
W swojej prostocie...

— Nie masz się o co troszczyć — począł znowu, ja umiem odbierać to, co mi się należy. 
Ludzie zanadto mnie się obawiają, żeby ktokolwiek śmiał mię okpiwać!

W słowach tego człowieka malowały się całe galery, z właściwemi sobie obyczajami i 
językiem, z gwałtownemi przeskokami od śmieszności do zgrozy, z przerażającą wielkością, 
z całą rubasznością i całem upodleniem. Nie był-to już człowiek zwyczajny, ale typ całego 
narodu wyrodnego, całego ludu dzikiego a logicznego, nieokrzesanego, a giętkiego. W jednej 
chwili Collin stał się poematem piekielnym, w którym malowały się wszystkie uczucia 
ludzkie, z wyjątkiem jednej tylko skruchy. Spojrzenie jego było spojrzeniem upadłego 
archanioła, który wiecznie wojny pragnie. Rastignac spuścił oczy, przyjmując to zbrodnicze 
kuzynowstwo, jako karę należną za wszystkie złe myśli, którym się oddawał.

— Kto mię zdradził? — zapytał Collin, wodząc straszliwym swym wzrokiem po całem 
zgromadzeniu. To ty, stara świętoszko — powiedział wpatrując się w pannę Michonneau, tyś 
wywołała moje fałszywą apopleksyą, ciekawa! Gdybym chciał powiedzieć dwa słowa, to-by 
ci za tydzień głowę ścięto. Lecz przebaczam ci, ja-m chrześcijanin. Zresztą, to nie ty mnie 
zaprzedałaś. Ale kto mógł to zrobić? Ach! ach! szukacie tam na górze — zawołał, słysząc,


158

że agenci policyi sądowej otwierają jego szafy i przetizasają odzlenie Nie ma ptaków w 
gnieździe, wczoraj juz odleciały i nic się nie dowiecie. Moje księgi handlowe są tutaj - mówił 
uderzając sie w czoło. Teraz już wiem, kto mię zaprzedał. Z pewnością nie kto inny, tylko ten 
podły Fil-de-Soie. Wszak prawda, ojcze łapaczu? - rzekł zwracając się do szefa policyi. 
Zgadza się to jakoś bardzo z pobytem naszych biletów bankowych tam na górze. Więcej nic 
nie ma, kochane szpiegi. Fil-de-Soie zniknie z oblicza ziemi w przeciągu dwóch tygodni, 
choćby go strzegła cała wasza żandarmerya. Coście wy dali téj Michonnecie? - zapytał 
policjantów, jakieś kilka tysięcy talarów ! Ja-m wart był więcej ty Ninon zgniła ty Pompadour 
w łachmanach, ty Wenero z Pere-Lachaise ! trzeba było mię przestrzedz, to-bym ci dał sześć 
tysięcy franków. A! nie spodziewałaś się tego, stara nikczemmco; gdybyś mogła przewidzieć, 
to pewnie wolałabyś mieć ze mną do czynienia. Tak jest, byłbym dał sześć tysięcy, żeby 
uniknąć podróży, która wypada mi nie pomyśli i naraża mię na stratę pieniężną — mówił 
Collin, podczas gdy mu kajdany wkładano. Ci ludzie będą umyślnie wlec się ze mną całe 
wieki. Gdyby mię zaraz posłali na galery, to-bym niebawem powrócił do swych zajęć na 
złość wszystkim gawronom z nadbrzeża des Orfevres. Tam, na galerach, wszyscy wyłazić 
będą ze skóry, żeby oswobodzić jak najprędzej dobrego swego generała Trompe-la-Mort. 
Czyż jest między wami choć jeden, coby mógł, tak jak ja, poszczycić się dziesięcio-
tysięcznym zastępem braci, którzy wszystko dla mnie zrobić gotowi? — zapytał z dumą. Jest 
tu nie mało dobrego — mówił uderzając się w piersi ; ja-m nigdy nikogo nie zdradził! Spójrz 
na tych ludzi, świętoszko — mówił do starej panny. Na mnie patrzą oni ze strachem, a na 
ciebie spoglądają z najwyższem obrzydzeniem. Zbieraj teraz, coś posiała. (Zatrzymał się i 
powiódł okiem po zgromadzonych). Jacyście wy wszyscy głupi! czyście nie widzieli nigdy 
galernika? Galernik w rodzaju obecnego tutaj Collin'a jest człowiekiem mniej nikczemnym 
od innych, człowiekiem, który protestuje przeciw kłamstwu ustaw społecznych, jak mówi 
Jan-Jakób, którego uczniem mam zaszczyt się nazywać. Wreszcie ja występuję sam przeciw 
rządowi, który ma za sobą całą kupę trybunałów, żandarmów i budżetów.

— Do licha ! — zawołał malarz, warto-by go odmalować w tej chwili.

— Powiedz mi, przewodniku imć pana kata, naczelniku WDOWY (jest-to imię pełne 
straszliwej poezyi, które galernicy nadają gilotynie), bądź dobrem dzieckiem, powiedz, czy to 
Fil-de Soie mnie zaprzedał! — mówił Collin do szefa policyi. Nie chciałbym, żeby on 
pokutował za drugiego, to byłoby niesprawiedliwie.


159

Agenci policyjni, którzy przetrzęśli i opisali wszystko, co się znajdowało w jego mieszkaniu, 
zeszli w téj chwili na dół i mówili coś z cicha do naczelnika wyprawy. Protokół był 
skończony.

— Za chwilę już mię ztąd uprowadzą — rzekł Collin do wszystkich mieszkańców domu. 
Byliście państwo dla mnie bardzo uprzejmi przez cały ciąg naszej znajomości ; nigdy wam 
tego nie zapomnę. Teraz żegnam was. Pozwólcie, że wam przyślę fig prowanckich. Postąpił 
kilka kroków i zatrzymał się, żeby popatrzeć na Rastignac'a.

— Bywaj zdrów, Eugieniuszu — powiedział głosem smutnym i łagodnym, który dziwnie 
jakoś odbijał od szorstkiego tonu słów poprzednich. Gdybyś był kiedy w potrzebie, to 
pamiętaj, żem ci zostawił szczerego przyjaciela. (Pomimo kajdanów zrobił ruch, jak gdyby 
zasłaniał się szpadą, przyczém zakomenderował głosem fechmistrza: raz, dwa ! i zadał 
pchnięcie). W razie nieszczęścia możesz się tam udać. Osoba jego i pieniądze wszystko na 
twe usługi.

Dziwny ten człowiek wymówił ostatnie słowa tak żartobliwie, że tylko Rastignac i on sam 
mogli pojąć ich znaczenie. Po chwili żandarmi, żołnierze i agenci policyjni opuścili gospodę. 
Sylwia nacierała octem skronie swéj pani i spoglądała po obecnych, którzy nie mogli wyjść z 
podziwu.

— No proszę! — powiedziała, a jednak był-to dobry człowiek. Słowa te rozwiały urok 
wywołany dziwną sceną, która obudziła w sercach przytomnych tłum uczuć różnorodnych. 
Zgromadzeni spojrzeli po sobie i zatrzymali wzrok na pannie Michonneau. Stara panna stała 
pod piecem, sucha i chłodna jak mumia, z oczyma spuszczonemi, jak gdyby z obawy, że cień 
daszka nie zdoła ukryć wyrazu malującego się w jéj wzroku. Wszyscy pojęli, dlaczego ta 
twarz wydawała się zawsze tak niemiłą. Jednozgodny szmer rozległ się po sali, świadcząc o 
wstręcie powszechnym. Panna Michonneau słyszała szemranie, lecz nie ruszyła się z miejsca. 
Bianchon pochylił się najpierwszy do swego sąsiada.

— Ja się ztąd wynoszę, jeżeli ta panna myśli zasiadać z nami do stołu — wyrzekł pół-głosem.

W mgnieniu oka wszyscy, z wyjątkiem Poiret'a, zgodzili się ze zdaniem medyka, który, 
poparty zgodą ogólną, przystąpił do Poiret'a.

— Pan jesteś w najlepszych stosunkach z panną Michonneau — powiedział, zechciej-że 
pomówić z nią i dać jej do zrozumienia, że powinna wynieść się ztąd natychmiast.

— Natychmiast? — powtórzył Poiret z podziwem. Zbliżył się potem do starej panny i szepnął 
jéj coś do ucha.

— Ja-m zapłaciła komorne i mieszkam tu za pieniądze, tak jak


160

i wszyscy — odparła panna Michonneau, rzucając na zgromadzonych wzrok jaszczurki.

— To nic nie znaczy, my się złożymy i oddamy pani pieniądze — rzekł Rastignac.

— Pan trzyma stronę Collin'a — odparła panna Michonneau mierząc go spojrzeniem 
zjadliwém i badawczém — i nie trudno zgadnąć dlaczego.
Na te słowa Rastignac podskoczył, jak gdyby chciał rzucić się na starą pannę i udusić ją 
własnemi rękoma. Spojrzenie jéj pełne fałszu rozjaśniło straszliwém światłem głąb jego 
duszy.

— Dajże jéj pan pokój ! — zawołali obecni. Eugieniusz skrzyżował ręce i nie rzekł ani słowa.

— Skończmy raz przecie z tym Judaszem rodzaju żeńskiego — rzekł malarz do pani 
Vauquer. Jeżeli pani nie wypędzisz Miszonówny, to my opuścimy natychmiast tę szopę i 
wszędzie rozgłaszać będziemy, że to jest przytułek szpiegów i galerników. W razie 
przeciwnym nie powiemy nikomu o tym wypadku, bo, co prawda, to-samo może się 
wydarzyć w najlepszém towarzystwie; dopóki nie zaczną piętnować galerników na czole, nie 
zabronią im przebierać się za mieszczan paryskich i zgrywać głupią rolę trefnisia, do której 
oni mają jakiś pociąg szczególny.

Na tę mowę pani Vauquer odzyskała cudownie zdrowie, wyprostowała się, skrzyżowała ręce i 
otworzyła oczy jasne, w których ani śladu łez nie było.

— Ależ, mój drogi panie, chyba pan pragniesz ruiny mego domu? Oto już pan Vautrin... O, 
mój Boże ! — zawołała przerywając sobie, nie mogę powstrzymać się, żeby nie nazywać go 
tém uczciwém nazwiskiem. Oto — ciągnęła dalej, jedno mieszkanie już próżne, a pan chcesz, 
żebym miała jeszcze dwa do wynajęcia w takiej porze, kiedy wszyscy siedzą na miejscu.

— Panowie, bierzmy kapelusze i idźmy na obiad do Flicoteaux, na placu Sorbonne — 
powiedział Bianchon.

Pani Vauquer obrachowała w jednej chwili, po której stronie jest większa korzyść, i potoczyła 
się ku pannie Michonneau.

— No cóż, moja piękna panienko, nie pragniesz przecież zguby mojego zakładu ? Widzisz, 
do jakiej ostateczności ci panowie mię doprowadzają ; zechciej-że przepędzić dzisiejszy 
wieczór w swoim pokoju.

— O nie, nie — zawołali wszyscy stołownicy, żądamy, żeby wynosiła się ztąd natychmiast.

— Ależ biedna panna nie jadła jeszcze obiadu — rzekł Poiret z wyrazem litości.


161

— Niech sobie idzie jeść, gdzie się jéj tylko podoba — zawołało kilka głosów.

— Precz ze spiegiem!

— Precz ze szpiegami!


— Panowie! — zawołał Poiret, uzbrajając się nagle w odwagę, której miłość nawet baranom 
udziela — chciejcież płeć uszanować.

— Szpiegi do żadnej płci nie należą — powiedział malarz.

— Wyborna płciorama.

— Precz za drzwiorama.

— Moi panowie, to jest nieprzyzwoicie. Gdy się kogo wyprawia, to należy grzeczniej 
postępować. Myśmy zapłacili i zostaje-jemy — powiedział Poiret i włożył czapkę na głowę, 
siadając obok panny Michonneau, którą gospodyni domu starała się skłonić do odwrotu.

— Oj, figlarz, figlarz z pana! — powiedział malarz żartobliwie.

— No, jeżeli państwo nie idziecie, to my sobie pójdziemy — zawołał Bianchon.

I wszyscy stołownicy posunęli się zgodnie ku salonowi.

— Moja panno, cóż to znaczy ? — zawołała pani Vauquer, ja-m zrujnowana. Nie możesz 
pani pozostać, bo oni gotowi zrobić tu awanturę.

Panna Michonneau wstała.

— Wyjdzie! — Nie wyjdzie! — Wyjdzie! — Nie wyjdzie! — wołano po kolei. Słowa te wraz 
z nieprzyjazném usposobieniem obecnych, które zaczęło się coraz wyraźniej objawiać, 
zmusiły pannę Michonneau do odwrotu. Przed wyjściem zawierała po cichu jakieś układy z 
gospodynią.

— Idę do pani Buneaud — powiedziała groźnie.

— Możesz pani iść, gdzie się podoba — odparła pani Vauquer, widząc dla siebie krwawą 
obelgę w wyborze gospody Buneaud, która z nią wiecznie rywalizowała, a tém samém była 
jéj nienawistna. Idź panna do Buneaud'owéj, będą cię tam poić kwaśnem winem i karmić 
potrawami kupionemi od przekupniów.

Nie mówiąc nic, stołownicy uszykowali się w dwa rzędy. Poiret spoglądał tak czule na pannę 
Michonneau i tak naiwnie wahał się, czy ma iść za nią, czy pozostać, że stołownicy, 
uszczęśliwieni z pozbycia się starej panny, nie mogli wstrzymać się od śmiechu.

— Ksi, ksi, ksi, Poiret — zawołał malarz. Dalej, hopla, hop! 

Urzędnik z muzeum zaczął wyśpiewywać w sposób komiczny początek znanej piosenki:


Partant pour la Syrie, 
Le jeune et beau Dunois...


162

-— Idź-że pan, nie zadawaj sobie przymusu; trahit sua quemque voluntas — rzekł Bianchon.

— Każdy idzie za swą niebogą, wolny przekład z Wirgiliusza -dodał korepetytor. , 

Panna Michonneau spojrzała na Poireta, przyczem zrobiła takie poruszenie, jak gdyby chciała 
wesprzeć się na jego ramieniu. Nieborak nie mógł się oprzeć temu wezwaniu i stanął przy 
boku starej panny. Śmiech głośny i oklaski rozległy się po sali. Brawo! Poiret! Stary Poiret! 
— Apollo-Poiret!- Mars-Poiret! — Dzielny Poiret!
W téj chwili posłaniec wszedł do pokoju i podał list pani Vauquer. Wdowa przebiegła go 
oczyma i upadła bezwładnie na
krzesło.

— Pozostaje chyba spalić mój dom, piorun weń uderzył. Młody Taillefer umarł o trzeciej. To 
kara za to, żem pragnęła szczęścia tych kobiet z krzywdą biednego młodzieńca. Pani Couture 
i Wiktoryna żądają, bym oddała ich rzeczy, gdyż od dzisiejszego dnia obie mają mieszkać u 
starego Taillefer'a, Ojciec Wiktoryny zgadza się, żeby wdowa Couture została przy niéj, jako 
dama do towarzystwa. Cztery mieszkania nie zajęte, brak pięciu stołowników! (Usiadła 
strapiona i blizka płaczu). Nieszczęście weszło do mego domu! — zawołała.

Turkot zajeżdżającego powozu dał się słyszeć na ulicy.

— Jeszcze coś nowego — rzekła Sylwia.

Goriot ukazał się nagle we drzwiach z twarzą zarumienioną i jaśniejącą wyrazem takiego 
szczęścia, iż rzekłbyś, że się odrodził nanowo.

— Goriot przyjechał fiakrem! — zawołali stołownicy — ależ to chyba koniec świata.

Stary poszedł prosto do Eugieniusza, który stał w kącie zadumany:

— Chodź pan — powiedział wesoło biorąc go za ramię.

— Pan nie wiesz, co się stało ? — zapytał Eugieniusz. Vautrin był galernikiem i policya ujęła 
go przed chwilą, a młody Taillefer już nie żyje.

— Mniejsza o to, co to nas obchodzi? — odparł ojciec Goriot. Będę dziś jadł obiad z moją 
córką u pana, słyszysz pan? Ona cię czeka; chodź prędzej!

Porwał go silnie za ramię i uprowadził prawie przemocą, jak gdyby to była jego kochanka.

— Jedzmy obiad — zawołał malarz.

Wszyscy przysunęli sobie krzesła i usiedli przy stole.

— Masz tobie! — rzekła gruba Sylwia, dziś już same nieszczę-


163

ścia, przypaliła mi się potrawa z baraniny z rzepą. No! cóż robić, musicie panowie zjeść 
przypaloną.

Pani Vauquer nie miała odwagi odezwać się, widząc tylko dziesięć osób u stołu, lecz wszyscy 
obecni usiłowali pocieszyć i rozweselić niebogę. Z początku rozmawiano o Vautrin'ie i o 
wypadkach dnia ubiegłego, lecz rozmowa ślizgająca się biegiem wężowym nie zatrzymała się 
długo na tym przedmiocie. Zaczęto mówić o pojedynkach, o galerach, o sprawiedliwości, o 
prawach potrzebujących reformy, o więzieniach, i wkrótce rozmawiający zostawili o sto mil 
za sobą Jakoba Collin i Wiktorynę z bratem. Dziesięciu stołowników krzyczało za 
dwudziestu, i rzekłbyś, że dnia tego grono ich było liczniejsze niż zwykle, to była jedyna 
różnica między tym obiadem, a obiadem dnia poprzedniego. Wzruszenie prędko ustąpiło 
przed zwykłą obojętnością tych ludzi samolubnych, którzy spodziewali się znaleźć nazajutrz 
nową pastwę dla siebie w codziennych wypadkach Paryża; nawet pani Vauquer uspokoiła się 
nadzieją, która przemawiała do niéj przez usta grubej Sylwii.


Cały ten dzień miał być dziwną jakąś fantasmagoryą dla Eugieniusza. Pomimo wielkiej 
trzeźwości umysłu i siły charakteru, student nie mógł zebrać myśli, gdy znalazł się w 
powozie, obok Goriot'a. Po całodziennych wzruszeniach, mowa starego, zdradzająca radość 
niezwykłą, dźwięczała mu w uszach, jak wyrazy przez sen słyszane.

— Skończyliśmy dziś wszystko. Mamy jeść obiad razem, razem, czy ty to pojmujesz? Cztery 
lata minęło, jak-em nie jadł obiadu z Delfiną, z kochaną mą Delfinką. Będę ją miał przez cały 
wieczór przy sobie. Byliśmy w twém mieszkaniu od samego rana. Ja pracowałem w pocie 
czoła, jak wyrobnik. Pomagałem przenosić sprzęty. Ach! nie wiesz, jaka ona uprzejma u 
stołu, jak ona będzie się mną zajmowała. <cyt>Tatku, zjedz kawałek, to takie dobre.</cyt> A 
ja wówczas jeść nie mogę. O ! dawno już nié byliśmy z nią tacy spokojni, jak dziś będziemy!

— Ależ dziś chyba cały świat się przewrócił? — rzekł Eugieniusz.

— Czy się przewrócił? Ależ nigdy jeszcze nie było tak dobrze na świecie. Na ulicach 
spotykam dziś same wesołe twarze; widzę, jak przechodnie podają sobie dłonie i ściskają się 
serdecznie, a wszyscy wyglądają tak uszczęśliwieni, jak gdyby każden z nich szedł do swej 
córki uraczyć się takim obiadem, jaki Delfina obstalowała przy mnie w kawiarni angielskiej. 
Ale, ba ! przy niéj piołun wydałby się miodem najsłodszym.

—- Zdaje mi się, że powracam do życia — rzekł Eugieniusz.

— Poganiaj-że, woźnico — zawołał ojciec Goriot, otwierając przednie okno od powozu. Jedź 
prędzej, dam ci sto su na piwo, jeżeli za dziesięć minut staniemy na miejscu.


164

Usłyszawszy tę obietnicę, woźnica popędził przez ulice Paryża z szybkością błyskawicy. 

— Ten woźnica jedzie żółwim krokiem — mówił ojciec Goriot.

— Dokąd mnie pan wieziesz? — zapytał Rastignac.

— Do twego mieszkania — rzekł ojciec Goriot.

Powóz zatrzymał się na ulicy d'Artois. Stary wyskoczył najpierwszy i rzucił woźnicy dziesięć 
franków z rozrzutnością wdowca, który o nic nie dba w paroksyzmie dobrego humoru.

— Dalej-że, chodźmy — mówił prowadząc Rastignac'a przez dziedziniec. Zatrzymali się na 
trzeciém piętrze, u drzwi mieszkania położonego w tylnej części nowego i bardzo ładnego 
domu.

Ojciec Goriot nie potrzebował dzwonić. Teresa, pokojówka pani de Nucingen, otworzyła im 
drzwi. Eugieniusz znalazł się w prześlicznem kawalerskiém mieszkaniu, które składało się z 
przedpokoju, niewielkiego saloniku, sypialni i gabinetu z oknem wychodzącem na ogród. 
Wszystkie sprzęty i ozdoby w saloniku odznaczały się wdziękiem niezrównanym. Delfina 
siedziała na kanapce przy kominie, na którym palił się ogień ; spostrzegłszy Eugieniusza, 
odrzuciła ekran i wstała na jego spotkanie.

— Trzeba było posyłać po pana — rzekła głosem wzruszonym — bo sam nie chcesz nic 
zrozumieć.

Teresa wyszła. Student pochwycił Delfinę w objęcia, uścisnął ją żywo i zapłakał z radości. 
To, co teraz widział, odbijało tak silnie od tłumu wrażeń, które przez cały dzień szarpały mu 
serce i głowę, że nie mógł zapanować w tej chwili nad rozdrażnieniem nerwowém.

— Już ja wiedziałem, że on cię kocha — szepnął ojciec Goriot, zbliżając się do córki, gdy 
tymczasem Eugieniusz osunął się bezwładnie na kanapę, nie zdolny przemówić, ani pojąć, w 
jaki sposób odbyło się to ostatnie skinienie łaski czarnoksięskiej.

— Chodź-że pan zobaczyć — mówiła Delfina, biorąc go za rękę i wprowadzając do pokoju, 
w którym dywany, sprzęty i najdrobniejsze szczegóły naśladowały, tylko w mniejszych 
rozmiarach, wszystko to, co się znajdowało w pokoju Delfiny.

— Brak tutaj łóżka — rzekł Rastignac.

— Tak jest — powiedziała rumieniąc się i ściskając go za rękę. 

Eugieniusz spojrzał na nią i pojął, lubo tak młody, wiele to wstydliwości niekłamanej ukrywa 
się w sercu kochającej kobiety.

— Należysz do tych istot, które zawsze ubóstwiać potrzeba — szepnęła mu do ucha. Tak jest, 
my się tak dobrze rozumiemy, że ośmielam się powiedzieć, co myślę: im bardziej miłość jest 
gorąca i szczera, tém więcej powinna być ukrywana i osłonięta. Niech żaden człowiek żywy 
nie wié o naszej tajemnicy.


165

— O, ja przecie nie będę tym człowiekiem — rzekł ojciec Goriot z wymówką.

— Wiesz przecie, ojcze, że ty znaczysz tyle, co my...

— Ach! tego tylko pragnąłem. Nie będziecie zwracali na mnie uwagi, nieprawdaż? Ja będę 
przychodził i wychodził, niby jaki duch dobroczynny, którego nie widzimy, choć jest tuż przy 
nas. No cóż ? Delfineczko, Nineczko, Dedelko! czy nie miałem słuszności, gdym ci mówił: 
<cyt>Jest piękne mieszkanie przy ulicy d’Artois, urządźmy je dla niego.</cyt> Tyś nie 
chciała. Ach! ja-m ci dał radość tak, jak dałem życie. Ojciec musi zawsze dawać, żeby być 
szczęśliwym. Dawać zawsze, to znaczy być ojcem.

— Jakto ? — zapytał Eugieniusz.

— A tak, ona nie chciała, bała się plotek, jak gdyby dla świata warto było szczęścia się 
wyrzekać! Zresztą wszystkie kobiety marzą tylko o tém, żeby postępować tak, jak ona 
postępuje...

Nikt nie słuchał ojca Goriot; pani de Nucingen wprowadziła Eugieniusza do gabinetu, w 
którym rozległ się szmer leciuchnego pocałunku. Pokój ten harmonizował z wykwintnością 
całego mieszkania, w którem nie zbywało na niczém.

— Cóż, czy trafiono panu do gustu ? — zapytała Delfina, wracając do salonu, gdzie już stół 
był nakryty.

— O, najzupełniej — odpowiedział. Niestety! oceniam ten przepych, to spełnienie snów 
najpiękniejszych, całą tę poezyą życia młodego i wykwintnego, oceniam ją tak dobrze, że 
przez to samo już na nią zasługuję; lecz od pani tego przyjąć nie mogę, a sam jestem jeszcze 
zbyt biedny, żeby...

— Ach, ach! już mi się pan opierasz — wyrzekła z komiczną powagą, robiąc przytém piękną 
minkę, którą kobiety przybierają, gdy potrzeba jakiś skrupuł w żart obrócić, aby później 
rozproszyć go z większą łatwością.

Eugieniusz żądał dziś sobie tyle pytań uroczystych, a przygoda Vautrin'a, odkrywająca całą 
głąb przepaści, w którą się omal nie stoczył, wzmocniła w nim tak bardzo dobre i szlachetne 
uczucia, że słowa Delfiny nie zdołały ich obalić. Ogarnął go tylko smutek głęboki.

— Jakto ! — zawołała pani de Nucingen — miałżebyś pan odmówić? A wiesz, co taka 
odmowa znaczy? Wątpisz pan o przyszłości i dlatego nie śmiesz zbliżyć się do mnie. A więc 
obawiasz się, że zdradzisz moje uczucie? Jeżeli pan mię kochasz, jeżeli ja... kocham ciebie, to 
dlaczegóż obawiasz się tak małego zobowiązania. Gdybyś wiedział, z jaką przyjemnością 
urządzałam ci to kawalerskie mieszkanko, to przepraszałbyś mię za swoje wahanie. Miałam w 
ręku pieniądze należące do ciebie i zrobiłam z nich dobry użytek,


166

oto i wszystko. Zdaje ci się, żeś wielki, a w rzeczy samej jesteś mały. Żądasz nieskończenie 
więcej... (A! — wyrzekła, pochwyciwszy wyraz namiętności we wzroku Eugieniusza), a 
drożysz się o lada głupstwo. Jeżeli mnie nie kochasz, o ! w takim razie nie powinieneś 
przyjmować. Jedno słowo los mój rozstrzyga. Mów pan! Mój ojcze, choć ty postaraj się go 
przekonać — dodała po chwili, zwracając się do ojca. Czy on sądzi, że ja jestem mniej 
drażliwa od niego, gdy chodzi o nasz honor?

Ojciec Goriot słuchał téj wdzięcznej sprzeczki z posągowym uśmiechem.

— Dziecko ! — poczęła znowu chwytając dłoń Eugieniusza — spotykasz na progu życia 
zaporę, której wielu ludzi przebyć nie może, i cofasz się, gdy ręka kobiety chce ci ją otworzyć 
! Ale ty będziesz szczęśliwy w życiu, masz świetną przyszłość przed sobą, powodzenie 
wyryte jest na twém pięknem czole. Czyż wówczas nie będziesz mógł oddać mi tego, co ci 
dziś pożyczam? Wszak za dawnych czasów dama dawała swemu rycerzowi zbroję, miecz, 
hełm, kolczugę i konia, żeby rycerz mógł iść na turnieje walczyć w jéj imieniu. Otóż, 
Eugieniuszu, to co ja ci daję, jest bronią naszej epoki, narzędziem, bez którego nie obejdzie 
się człowiek pragnący stać się czémkolwiekna świecie. Wyobrażam sobie, że stodoła, w 
której mieszkasz obecnie, musi być piękna, bo pewnie przypomina pokój mego ojca. No cóż, 
nie będziemy dziś jedli obiadu? Czy pragniesz mię zasmucić? odpowiedz przecie — mówiła 
wstrząsając go za rękę. Mój Boże! przekonaj go, tatku, albo pójdę ztąd i nigdy już nie będę 
się z nim widziała
.
- Ja cię przekonam — rzekł ojciec Goriot, budząc się z zachwycenia. 

Powiedz mi, kochany panie Eugieniuszu, wszak będziesz pożyczał pieniądze u żydów?

— Zmuszony jestem — powiedział student.

— Dobrze, trzymam za słowo — począł stary, wyjmując z kieszeni pugilares wytarty i 
zniszczony. Ja stałem się żydem i zapłaciłem wszystkim dostawcom. Nie winieneś ani grosza 
za wszystko, co się tutaj znajduje. Nie tak-to wielka suma, najwyżej pięć tysięcy franków. 
Otóż, pożyczam ci te pieniądze. Nie odmówisz mi, ja-m przecie nie kobieta. Napiszesz rewers 
na jakim świstku, a z czasem uiścisz mi się z długu.

Łzy zakręciły się w oczach Eugieniusza i Delfiny; oboje spojrzeli po sobie ze zdumieniem, 
poczém student pochwycił dłoń starego i ścisnął ją gorąco.

— No cóż! czy nie jesteście memi dziećmi? — rzekł ojciec Goriot.


167

— Biedny mój ojcze, jakżeś ty to zrobił? — zapytała pani de Nucingen.
— Gdym cię nakłonił, byś go tu sprowadziła, gdym zobaczył, że kupujesz rzeczy piękne jak 
dla panny młodej, wtedy pomyślałem sobie: <cyt>Nabawi się ona kłopotu!</cyt> Adwokat 
powiada, że proces, którym mamy zmusić twego męża, by ci oddał twe mienie, będzie trwał 
przeszło pół roku. Otóż ja sprzedałem tymczasem tysiąc trzysta pięćdziesiąt liwrów 
dożywotniego dochodu; wziąwszy piętnaście tysięcy franków, zapewniłem sobie na dobrej 
hipotece tysiąc dwieście franków dochodu, a pozostałemi pieniędzmi zaspokoiłem waszych 
dostawców, drogie dzieci. Za pięćdziesiąt talarów będę miał pokój tu na górze, w którym 
mogę żyć jak książę nie wydając nawet czterdziestu su na dzień. Odzienia prawie wcale nie 
potrzebuję, bo nie niszczę tego, co mam. Już od dwóch tygodni śmieję się potajemnie i myślę 
sobie: <cyt>Toż dopiero będą szczęśliwi!</cyt> No cóż, alboż nie jesteście szczęśliwi?

— O ! tatku, tatku ! — zawołała pani de Nucingen rzucając się ku ojcu, który wziął ją na 
kolana. Przytuliła do niego swą głowę złotowłosą, okrywając pocałunkiem i łzami twarz 
starca pomarszczoną, na której malował się w téj chwili wyraz błogiego zadowolnienia.

— Ojcze drogi, ty jesteś prawdziwym ojcem! Nie, drugiego takiego ojca nie ma pod słońcem. 
Eugieniusz kochał cię już przedtem, a cóż to teraz będzie ?

— Dzieci moje — mówił ojciec Goriot, który po dziesięciu latach pierwszy raz przyciskał 
swą córkę do piersi — Delfinko, chcesz chyba, żebym ja umarł z radości ! Biedne moje serce 
rozerwać się gotowo. Patrz, panie Eugieniuszu, ja-m za wszystko wynagrodzony, już mi się 
nic od ciebie nie należy! I starzec uścisnął córkę tak dziko i szalenie, że Delfina zawołała: — 
<cyt>Ach, mnie boli!</cyt> — Jam-ci ból sprawił ! — wyrzekł Goriot blednąc z przerażenia i 
spojrzał na nią z wyrazem nadludzkiej boleści. Chcąc dobrze odmalować oblicze tego ideału 
ojcowstwa, trzebaby szukać wzoru w postaciach, które mistrze pędzla stworzyli dla oddania 
męki Zbawiciela, cierpiącego za świat cały. Ojciec Goriot ucałował Delfinę z największą 
ostrożnością.

— Nie, nie, jam ci bólu nie sprawił — począł znów zapytując ją uśmiechem — tyś mi raczej 
sprawiła ból swoim wykrzyknikiem. To drożej kosztuje — szepnął pochylając się do ucha 
Delfiny i całując je ostrożnie, ale musiałem go podejść, żeby się nie gniewał.

Eugieniusz zdumiał się na widok tego przywiązania bez granic i patrzył na Goriot'a z tym 
naiwnym zachwytem, który w wieku młodzieńczym nazywamy wiarą.

— Ja potrafię być godnym tego wszystkiego! — zawołał.


168 

- O mój Eugieniuszu, jakże to piękne, coś ty teraz powiedzia ! I pani de Nucingen złożyła 
pocałunek na czole studenta.

- On wyrzekł się dla ciebie panny Taillefer i jéj milionów — rzekł ojciec Goriot. — Tak jest, 
panie Eugieniuszu, ta mała kochała cię dawno, a teraz, po śmierci brata, stała się bogatą jak 
Krezus.
— O ! pocóż o tem mówić? — zawołał Rastignac.

— Eugieniuszu — szepnęła mu Delfina do ucha — to, co słyszę, zasępia mi dzisiejszy 
wieczór. A! ja będę cię kochała szczerze i na zawsze!

— Tak pięknego dnia nie miałem jeszcze od czasu, jakeście za mąż powychodziły — zawołał 
ojciec Goriot, — Niech Bóg zsyła na mnie wszystkie cierpienia, byle tylko nie kazał mi 
cierpieć przez was, a ja sobie powiem: w lutym tego roku doznałem w jednej chwili tyle 
szczęścia, ile ludzie przez cale życie doznać nie mogą. Spójrz na mnie, Delfinko ! — 
powiedział do córki. Jaka ona piękna, nie prawdaż? Proszę mi powiedzieć, czy wiele jest 
kobiet na świecie, coby miały takie prześliczne kolory i takie doleczki w policzkach? Nie, 
prawda? I ta pieszczotka jest mojém dzieckiem ! Teraz, gdy będzie szczęśliwą przy tobie, 
stanie się jeszcze tysiąc razy piękniejszą. Ja mogę iść do piekła, kochany sąsiedzie — mówił 
do Eugieniusza — ustąpię ci moje miejsce w raju, jeżeli ci go potrzeba. Jedzmy, jedzmy — 
ciągnął dalej, nie wiedząc sam co mówi, wszystko to do nas należy.

— Biedny ojciec !

— Gdybyś ty wiedziała drogie dziecię — mówił idąc do niéj i całując ją w głowę uwiniętą 
jasnemi warkoczami — gdybyś wiedziała, jak łatwo możesz uczynić mię szczęśliwym! 
Przyjdź czasem do mnie, ja będę tam na górze, o kilka kroków. Przyrzecz mi, powiedz!

— Dobrze, ojcze kochany.

— Powiedz jeszcze.

— Dobrze, drogi mój ojcze.

— Przestań już, kazałbym ci sto razy powtarzać, gdybyś mię słuchała. Jedzmy obiad.

Cały wieczór zszedł na takich dzieciństwach, a ojciec Goriot nie ustępował placu dwojgu 
młodym. Padał przed córką, żeby ucałować jej nogi, wpatrywał się w jéj oczy, przyciskał 
głowę do jéj sukni, jednem słowem popełniał szaleństwa, na jakie mógłby sie zdobyć chyba 
bardzo młody i czuły kochanek.

— Widzisz pan? — rzekła Delfina do Eugieniusza — gdy ojciec jest z nami, to trzeba 
wyłącznie jemu się poświęcać. To będzie nas bardzo krępować.


169

Eugieniusz doznał już kilka razy uczucia zazdrości, nie mógł więc zganić słów Delfiny, w 
których był zarodek najgłębszej niewdzięczności.

— Kiedyż mieszkanie będzie gotowe? — zapytał Eugieniusz, rozglądając się po pokoju. — 
Jak widzę, dziś trzeba będzie się rozstać.

— Tak, ale jutro będziesz pan u mnie na obiedzie — rzekła Delfina z minką figlarną. — Jutro 
mamy operę włoską.

— To i ja pójdę na parter — powiedział ojciec Goriot.

Była północ. Powóz pani de Nucingen czekał u bramy. Ojciec Goriot i student skierowali się 
ku domowi Vauquer, rozmawiając o Delfinie ze wzrastającem uniesieniem, które wywołało 
ciekawą walkę między temi dwiema gwałtownemi namiętnościami. Eugieniusz nie mógł 
ukryć przed sobą, że miłość ojca, której nie splamił żaden wzgląd osobisty, zaćmiewała jego 
uczucie swoją wytrwałością i potęgą. W oczach ojca, przedmiot miłości był zawsze piękny i 
nieskalany, a miłość sama potęgowała się przeszłością i przyszłością całą.


Gdy przyszli do domu, stara gospodyni siedziała pod piecem w towarzystwie Sylwii i 
Krzysztofa. Wyglądała nieboga jak Maryusz na ruinach Kartaginy, a gruba Sylwia podzielała 
jéj żałość, oczekując powrotu dwóch wiernych mieszkańców, którzy pozostali im z całego 
grona. Niczém są rzewne skargi, które lord Byron włożył w usta Tassa, wobec głębokiej 
prawdy, jaką tchnęły w téj chwili żale pani Vauquer.

— Sylwio, wszak jutro tylko trzy filiżanki kawy nalać trzeba będzie. Ach, serce mi pęknie, 
dom mój opustoszał! Czemże będzie życie moje, gdy w domu mieszkańców zabraknie? 
Niczém. Dom mój wyprzątnięty teraz z ludzi. Życie całe jest w meblach. Cóżem zawiniła 
niebu, że zesłało na mnie nieszczęść tyle? Zapas fasoli i kartofli zrobiony na osób 
dwadzieścia. Policya była w mym domu! Chyba samemi kartoflami żyć będziemy! Wypadnie 
chyba odprawić Krzysztofa.

Sabaudczyk spał sobie spokojnie, lecz przy ostatnich wyrazach obudził się nagle i zapytał:

— Co, proszę pani?

— Biedny chłopak! wierny był jak pies — rzekła Sylwia.

— Teraz czas niewłaściwy, nikt mieszkań nie zmienia. Zkądże mi spadną lokatorowie? Ja 
głowę stracę. A jeszcze ta sybilla Michonneau porywa mi Poiret'a ! Jak to ona zrobiła, że ten 
człowiek jak piesek za nią chodzi?

— A! do licha! —- rzekła Sylwia wstrząsając głową — już to stare panny znają się na takich 
sztukach.


170

— Albo ten biedny Vautrin, którego zrobili galernikiem — poczęła znów wdowa — wiesz 
Sylwio, to przechodzi moje siły, ja nie mogę jeszcze uwierzyć. To był człowiek taki wesoły, 
przytem płacił mi piętnaście franków na miesiąc za kawę z wódką, a zawsze oddawał 
wszystko co do grosza!

— A jaki był hojny ! — dodał Krzysztof.

— To musi być jakaś omyłka - rzekła Sylwia.

— Ale nie, przecie on się przyznał — mówiła pani Vauquer. — Ktoby dał wiarę, że wszystko 
to stało się w moim domu, w téj dzielnicy, gdzie nawet kot rzadko się zabłąka! Słowo 
uczciwej kobiety, ja śnię chyba. Bo to widzisz, za méj pamięci zdarzył się wypadek z 
Ludwikiem XVI, później byłam świadkiem upadku cesarza, widziałam, jak powrócił i upadł 
powtórnie, a wszystko to było w porządku rzeczy możliwych. Ale gospodom mieszczańskim 
to już zdaje się nic grozić nie powinno: bez króla żyć można a bez jedzenia nikt się nie 
obejdzie; a gdy do tego uczciwa kobieta z domu Conflans daje na obiad najlepsze potrawy, to 
chyba musi być koniec świata, skoro... Bo też tak i jest, przyszedł już koniec świata.

— I to trzeba wiedzieć, że panna Michonneau, która nawarzyła pani téj kaszy, będzie miała, 
jak mówią, tysiąc talarów rocznego dochodu — zawołała Sylwia.

— Nie mów mi o niéj, to zbrodniarka! — rzekła pani Vauquer. — W dodatku przenosi się 
jeszcze do Buneaud'owéj ! Ale ona do wszystkiego jest zdolna, ona musiała okropieństwa 
popełniać, musiała zabijać i okradać w swoim czasie. Ją-to trzeba było posłać na galery 
zamiast tego biednego, kochanego człowieka...
W téj chwili Goriot z Eugieniuszem zadzwonili.

— Ach, to moi dwaj wierni — rzekła wdowa z westchnieniem. Dwaj wierni zapomnieli już 
prawie zupełnie o nieszczęściach, które spadły dnia tego na gospodę i oświadczyli gospodyni 
bez ogródek, że mają zamiar przeprowadzić się na Chaussée-d'Antin.

— Ach! Sylwio! — krzyknęła wdowa — już teraz po wszystkiém. — Panowie zadaliście mi 
cios śmiertelny! Coś mię tu ścisnęło w żołądku. Dzień dzisiejszy zwalił mi dziesięć lat na 
głowę. Słowo daję, ja rozum stracę! Co teraz robić z fasolą? A, dobrze! ponieważ ja sama 
zostaję w całym domu, to ty możesz sobie odejść od jutra, Krzysztofie. Żegnam was, 
panowie, dobrej nocy.

— Co jéj jest? — rzekł Eugieniusz do Sylwii.

— A cóż ! wszyscy ją opuścili w skutek interesów. To jéj zmysły pomieszało. Cicho! słyszę, 
że płacze. Niech się wybeczy, to jej ulgę sprawi. Przez cały czas mojej służby ani razu jeszcze 
nie wypróżniała sobie oczu.

Nazajutrz pani Vauquer upamiętała się w swojej żałości, że uży-


171

jemy jéj własnego wyrażenia. Była wprawdzie strapiona, jak przystało na gospodynią, którą 
los wytrącił ze zwykłej kolei życia, zabierając jéj odrazu wszystkich lokatorów; lecz 
odzyskała już zupełny spokój umysłu i przedstawiała obraz boleści szczerej i głębokiej, 
boleści sprawionej poniesioną stratą i odmianą przyzwyczajeń. To pewna, że spojrzenie, 
którem kochanek żegna miejsce pobytu swéj kochanki, nie może być smutniejszém niż 
spojrzenie, którem pani Vauquer ogarnęła stół swój opuszczony. Eugieniusz pocieszał 
wdowę, że na swoje miejsce zostawi jéj pewnie Bianchon'a, którego kontrakt kończy się za 
dni kilka, a na miejscu pani Couture zamieszka prawdopodobnie urzędnik z Muzeum, który 
nieraz oświadczał, że radby mieć lokal podobny; jedném słowem przekonywał gospodynię, że 
nie trudno jéj będzie zebrać nowy personal.

— Oby cię Bóg wysłuchał, łaskawy panie! ale nieszczęście zagościło w mym domu. 
Zobaczysz pan, że najwyżej za dziesięć dni śmierć tu przyjdzie — mówiła rzucając złowrogie 
spojrzenie po sali jadalnej. — Kogo też ona zabierze?

— Dobrze, że my się ztąd wynosimy — szepnął Eugieniusz do ojca Goriot.

— Proszę pani — zawołała Sylwia, wbiegając z miną przerażoną — od trzech dni już nie 
widzę naszego Mistigrisa.


— Ach! jeżeli mój kot zdechł, jeżeli nas opuścił, to ja... 

Biedna wdowa nie dokończyła, złożyła ręce i pochyliła się na poręcz fotela pod ciosem téj 
straszliwej przepowiedni.


Około południa, to jest w porze, kiedy posłańcy pocztowi przybywają do dzielnicy du 
Panthéon, wręczono Eugieniuszowi list w eleganckiej kopercie, na której była pieczęć z 
herbem Beauséant'ów. Był-to bilet wice-hrabiny zapraszający pana i panią de Nucingen na 
wielki bal, o którym mówiono już od miesiąca w Paryżu.
Przy bilecie była kartka do Eugieniusza.


<cyt>Zdaje mi się, panie Eugieniuszu, że zostaniesz chętnie tłómaczem mych uczuć dla pani 
de Nucingen. Posyłam panu zaproszenie, o któreś mię prosił i będę bardzo rada poznać siostrę 
pani de Restaud. Proszę więc, żebyś mi pan przyprowadził tę piękną panią, lecz zastrzegam, 
żebyś jéj nie oddał całego swego uczucia, którego wielka część mnie się należy w zamian za 
przyjaźń, jaką żywię dla pana.


Wice-hrabina de Beauséant.</cyt>

— Ależ — myślał Eugieniusz, odczytując powtórnie słowa wice-hrabiny — pani de 
Beauséant mówi mi dość wyraźnie, że nie życzy oglądać barona de Nucingen. 

Pośpieszył do Delfiny, szczęśliwy, że będzie mógł sprawić jéj


172

radość, za którą pewnie otrzyma nagrodę. Pani de Nucingen była w kąpieli. Rastignac czekał 
w buduarze z niecierpliwością właściwą młodemu człowiekowi, który pragnie jak najprędzej 
posiąść kochankę, o której marzył przez dwa lata. Są-to wzruszenia, co się nie powtarzają 
dwa razy w życiu młodzieży. Pierwsza ukochana kobieta, która prawdziwie jest kobietą, to 
jest przedstawia się mężczyźnie w świetnem otoczeniu, jakiego żąda towarzystwo paryskie, 
może być pewna, że nigdy rywalki mieć nie będzie. Miłość paryska niepodobna jest do żadnej 
innej miłości. Ani mężczyźni ani kobiety nie dadzą sie tu złapać na bogate wystawy 
oklepanych frazesów, któremi każden przystraja dla przyzwoitości swoje niby bezinteresowne 
uczucia. W kraju tym nie dosyć, żeby kobieta zadowolmk serce i zmysły ; ma ona jeszcze 
ważniejsze obowiązki do spełnienia względem tysiącznych odcieni próżności, z których się 
życie składa. Miłość jest tu dziwnie samochwalcza i bezwstydna, dziwnie rozrzutna, kłamliwa 
i próżna.


Czegóż chcieć można od reszty ludzkości, skoro wszystkie damy dworu Ludwika XIV 
zazdrościły pannie de La Valliere namiętności, która sprawiła, iż wielki król zapomniał, że 
mankiety jego kosztowały dwa tysiące talarów, i podarł je, żeby ułatwić księciu de Ver-
mandois wejście na scenę świata ? Miejcie młodość, bogactwo, tytuły, miejcie wszystko, co 
za wami przemawia; im więcej ziarn kadzidła spalicie przed swém bożyszczem, tém 
bożyszcze łaskawszem dla was będzie. Miłość jest religią, tylko wyznanie jéj drożej kosztuje 
niż wyznanie wszelkiej innej wiary; przechodzi ona szybko, a przechodzi jak ulicznik, który 
lubi wszystko niszczyć po drodze. Zbytek uczucia jest poezyą poddaszy; bez tego w cóżby się 
tam miłość obróciła? Są wprawdzie wyjątki od tych okrutnych praw kodeksu paryskiego, lecz 
trzeba ich szukać w samotności, w głębi dusz, co nie zasmakowały jeszcze w doktrynach 
społecznych i żyją w pobliżu jakiegoś źródła o wodzie jasnej, bieżącej i niewyczerpanej ; co 
zadawalniają się zielonym cieniem swej ustroni, przysłuchują się głosowi nieskończoności, 
który do nich zewsząd przemawia i czekają cierpliwie, aż będą mogły skrzydła rozwinąć, 
ubolewając na temi, co do ziemi przyrośli. Lecz Rastignac, podobnie jak wielu młodych ludzi, 
którzy wcześnie zakosztowali przepychu, chciał wstąpić zbrojno w szranki świata; zaraził się 
jego gorączką, czuł w sobie może dość siły, żeby nad nim panować, lecz nie znał ani dróg, ani 
celu swej ambicyi.


W braku miłości czystej i świętej, która życie wypełnia, takie pragnienie potęgi może stać się 
piękną rzeczą; dość jest odrzucić interes osobisty, a wziąć za cel dobro kraju. Lecz student nie 
stanął jeszcze na wysokości, z której można śledzić bieg życia i sądzić


173

takowe. Dotąd nie wyłamał się nawet z pod czaru świeżych i miłych pojęć, które, niby liście 
zielone, otulają młodość dzieci wychowanych na prowincyi.


Wahał się jeszcze ciągle, czy ma przejść Rubikon paryski. Pomimo palącej ciekawości, 
zachował jakieś wspomnienie o życiu szczęśliwem, które wiedzie prawdziwy, szlachcic w 
swéj siedzibie. Wszakże ostatnie jego skrupuły pierzchły wilią dnia tego, gdy wszedł do 
nowego swego mieszkania. Zaczynając korzystać z materyalnych wygód fortuny, tak jak 
dawno już korzystał z moralnych wygód, jakie daje dobre urodzenie, Rastignac pozbył się 
swéj powłoki prowincyonalnéj i wszedł nieznacznie na stanowisko, z którego piękna 
przyszłość odkrywała się przed nim. To też, oczekując przyjścia Delfiny w pięknym 
buduarze, w którym czuł się prawie tak swobodnym jak u siebie, był już tak niepodobny do 
owego Rastignac'a, który przybył w przeszłym roku do Paryża, że, przyglądając mu się 
wzrokiem duszy, pytał sam siebie, czy jest jeszcze między niemi jakiekolwiek podobieństwo.

— Pani baronowa jest w swym pokoju — powiedziała Teresa, budząc go z zadumy.

Delfina spoczywała na kanapie w pobliżu kominka. Widząc tę postać świeżą, tonącą w falach 
białego muślinu, trzeba było mimo-woli przyrównać ją do owych pięknych roślin indyjskich, 
których owoc ukrywa się w kielichu kwiata.

— A! jesteś pan przecie — powiedziała ze wzruszeniem.

— Zgadnij pani, co ci przynoszę - powiedział Eugieniusz, siadając przy niéj i podnosząc jéj 
rękę do ust.

Pani de Nucingen zdradzała żywą radość czytając zaproszenie wice-hrabiny. Zwróciła na 
Eugieniusza oczy zwilżone łzami i, zarzuciwszy mu ręce na szyję, przyciągnęła go do siebie, 
upojona próżnem zadowolnieniem.

— Więc to pan, (ty — szepnęła mu do ucha; ale Teresa jest w moim gabinecie, bądźmy 
ostrożni!) — pan dajesz mi takie szczęście? Tak jest, śmiem nazwać to szczęściem. Czyliż 
zaproszenie to, które panu zawdzięczam, nie jest czemś więcej, niż prostem zadowolnieniem 
miłości własnej? Nikt nie chciał wprowadzić mię do tego koła wybranego. Może być, że w tój 
chwili wydaję się panu małą, próżną i lekkomyślną, jak Paryżanka prawdziwa, lecz pomyśl, 
przyjacielu, żem ja dla ciebie wszystko poświęcić gotowa i że teraz pragnę najgoręcej, żeby 
mię przyjęto na przedmieściu Saint-Germain, dlatego, że ty tam bywasz.

— Czy pani nie znajduje — rzekł Eugieniusz — że pani de Beauseant daje nam do 
zrozumienia, iż nie spodziewa się widzieć barona de Nucingen na swym balu.


174

— Ależ tak — powiedziała baronowa, oddając list Eugieniuszowi. - Te kobiety umieją być 
gienialnie niegrzeczne. Mniejsza o to, ja będę jednak na balu. Siostra moja wybiera się 
również wiem, że przygotowuje strój przepyszny. — Eugieniuszu — ciągnęła dalej zniżonym 
głosem — Anastazya będzie na balu, żeby rozproszyć straszne podejrzenia. Nie wiesz, jakie 
pogłoski o niej krążą! Nucingen mówił mi z rana, że wczoraj rozmawiano o tem w klubie bez 
żadnej ceremonii. Mój Boże! na czém to spoczywa cześć kobiet i rodzin! Ja sama czuję się 
podrażnioną, dotkniętą w osobie biednej méj siostry. Powiadają niektórzy, że pan de Trailles 
podpisał weksli na sto tysięcy franków, że termin upłynął i kredytorowie mieli go 
prześladować. Otóż, w takiej ostateczności, siostra moja miała sprzedać jakiemuś żydowi 
swoje brylanty, te piękne brylanty, które musiałeś u niéj widzieć, a które dostały się jéj po 
matce hrabiego de Restaud. Od paru dni wszyscy o tém mówią, nic więc dziwnego, że 
Anastazya kazała sobie robić suknię ze złotogłowu, żeby zwrócić na siebie powszechną 
uwagę, ukazując się na balu u wice-hrabiny w całem bogactwie swych brylantów. Ale i ja nie 
chcę być gorszą od niéj. Ona starała się zawsze upokorzyć mię i nigdy dla mnie dobrą nie 
była, a ja-m tysiące usług jéj wyświadczała, ja-m zawsze miała dla niéj pieniądze, gdy ona 
była w potrzebie. Lecz dajmy pokój światu; dzisiaj chcę być zupełnie szczęśliwą.

Rastignac przesiedział u pani de Nucingen aż do pierwszej po północy. Przy pożegnaniu, przy 
tém prawdziwém pożegnaniu kochanków, które zwykła osładzać nadzieja przyszłych radości, 
pani de Nucingen rzekła z wyrazem tęsknoty:

— Jestem tak bojaźliwa, tak zabobonna — nazwij pan jak chcesz moje przeczucia — iż 
obawiam się, że będę musiała straszną jakąś katastrofą okupić szczęście obecne.

— Dziecko! — rzekł Eugieniusz.

— A ! — zawołała ze śmiechem — dziś ja z kolei dzieckiem zostałam.

Eugieniusz wracał do domu Vauquer z tém przekonaniem, że nazajutrz zupełnie go opuści i 
oddawał się w drodze tym słodkim marzeniom, któremi upaja się młodzieniec czujący jeszcze 
smak szczęścia na ustach.

— No cóż? — zapytał ojciec Goriot, gdy Eugieniusz przechodził koło jego mieszkania.

— Jutro opowiem panu wszystko — rzekł Eugieniusz.

— Wszystko, nie prawdaż? — zawołał stary. — Idź pan spać. Od jutra zaczniemy szczęśliwe 
życie.

Nazajutrz Goriot i Rastignac wyglądali, czy nie pokaże się jaki tragarz, któryby pomógł im 
wynieść się z gospody mieszczańskiej.


175


gdy, około południa, powóz jakiś wtoczył się na ulicę Neuve-Sainte-Genevieve i zatrzymał 
się przed drzwiami domu Vauquer. Po chwili pani de Nucingen wyskoczyła z powozu i 
zapytała, czy pan Goriot znajduje się jeszcze w gospodzie, a odebrawszy od Sylwii 
potakującą odpowiedź, wbiegła lekko na schody.


Eugieniusz był w swoim pokoju, choć nikt w domu o tém nie wiedział. Przy śniadaniu student 
prosił Goriot'a, żeby zdał jego rzeczy razem ze swojemi, a sam wyszedł na miasto, mówiąc, 
że o czwartej spotkają się w nowém mieszkaniu przy ulicy d’Artois. Niebawem stary poszedł 
szukać tragarzy, a Eugieniusz odpowiedział tymczasem na apel szkolny i wrócił spiesznie do 
domu, żeby rozliczyć się z panią Vauquer, gdyż obawiał się, że Goriot w przystępie swego 
fanatyzmu gotów zapłacić za niego z własnej kieszeni. Nie zastawszy gospodyni, która 
wyszła na miasto, Eugieniusz wstąpił jeszcze do swego mieszkania, chcąc się przekonać, czy 
przypadkiem czego nie zapomniał; jakoż nie pożałował swéj przezorności, bo znalazł w 
szufladzie od stolika rewers, który napisał był dla Vautrin'a, a potem, po zapłaceniu 
należności, wrzucił niedbale do stolika.


Nie mając ognia, chciał podrzeć go na drobne kawałki, gdy wtém usłyszał za ścianą głos 
Delfiny i stanął bez ruchu, żeby posłyszeć, oo będzie mówiła baronowa, która, jak sądził, nie 
powinna była mieć dla niego żadnej tajemnicy. Pierwsze wyrazy, które usłyszał obudziły w 
nim takie zajęcie, że postanowił wysłuchać rozmowy między ojcem a córką.

— Ach, mój ojcze! — mówiła Delfina — postanowiłeś upomnieć się o moje fortunę, lecz daj 
Boże, żeby nie było zapóźno i żebyś zdołał jeszcze ochronić mię od ruiny! Czy mogę mówić?

— Mów, w całym domu nikogo nie ma — wyrzekł ojciec Goriot głosem zmienionym.

— Co ci to, mój ojcze? — zapytała pani de Nucingen.

— Uderzyłaś mię jak obuchem po głowie - rzekł starzec. — Niech ci Bóg tego nie pamięta, 
dziecię moje! Ty nie wiesz, jak ja cię kocham; gdybyś wiedziała, nie rzuciłabyś mi tych słów 
okrutnych bez przygotowania, zwłaszcza jeżeli nie zaszło nic nadzwyczajnego. Cóż cię tak 
znagliło, żeś przyjechała do mnie aż tutaj, wiedząc, że za chwilę mam być na ulicy d’Artois ?

— A, mój ojcze! czyliż w nieszczęściu można zapanować nad pierwszém poruszeniem? Ja 
głowę tracę ! Adwokat twój wskazał mi dzisiaj nieszczęście, które niebawem pewnie w nas 
uderzy. Handlowe twoje doświadczenie będzie nam potrzebne; to też przybiegłam szukać 
ciebie, jak tonący, co się gałązki chwyta. Pan Derville przekonał się, że Nucingen myśli 
stawić opór i zagroził mu procesem, mówiąc, że nie trudno będzie otrzymać na to zgodę 
prezesa


176 

trybunału. Nucingen przyszedł dziś do mnie i zapytał, czy ja pragnę jego i swojej ruiny. 
Odparłam mu, że ja się na tém nic a nic nie znam, że wiem tylko tyle, iż mam fortunę i 
powinnam z niej korzystać, że zresztą wszystko co się do tego sporu odnosi, należy wyłącznie 
do mego adwokata, gdyż ja sama nic z tego nie rozumiem i nic w tym względzie powiedzieć 
nie mogę. Czyż nie tak kazałeś mi powiedzieć, ojcze?

— Dobrześ powiedziała — odrzekł ojciec Goriot. 

- Otóż — poczęła znów Delfina — Nucingen przedstawił mi stan swoich interesów. Kapitały 
jego i moje włożone są w przedsięwzięcia zaledwie rozpoczęte, na które trzeba było wyłożyć 
zgóry wielkie sumy. Jeżeli zażądam obecnie mego posagu, to Nucingen będzie zmuszony 
ogłosić się bankrutem; jeżeli zaś zaczekam rok jeden, to przysięga mi na honor, że kapitały 
moje podwoją się, a może i wtrójnasób się powiększą, gdyż on będzie robił obroty i tak 
poprowadzi interesa, że ja zostanę właścicielką dóbr ziemskich. Ojcze mój, on mówił 
szczerze i ta szczerość jego mnie przeraziła. Przepraszał mię za swe postępowanie, wrócił mi 
zupełną swobodę, pozwolił mi postępować, jak mi się podoba, bylebym tylko upoważniła go 
do prowadzenia interesów w mojém imieniu, Na dowód swéj uczciwości przyrzekł mi, że ile 
razy ja zechcę, tyle razy wezwie pana Derville dla osądzenia, czy akta, na mocy których ja 
zostanę właścicielką ziemską, będą prawnie zredagowane. Jedném słowem, oddał mi się 
zupełnie na łaskę i niełaskę. Błaga tylko żebym przez dwa lata jeszcze pozwoliła mu dom 
prowadzić i nie wydawała dla siebie nic nad to, co mi przeznacza. Przekonał mię, że odprawił 
swą tancerkę, że zmuszony jest zaprowadzić najsurowszą oszczędność, żeby nie zachwiać 
swego kredytu, zanim nie ukończy, rozpoczętych spekulacyj. Ja-m była nieubłagana, 
udawałam, że w nic nie wierzę, żeby przywieźć go do ostateczności i dowiedzieć się całej 
prawdy : pokazywał mi swe księgi, płakał wreszcie. Nigdy jeszcze nie widziałam człowieka 
w takim stanie. Stracił zupełnie głowę, mówił, że się zabije, bredził jak w gorączce, aż mnie 
litość wzięła.

— I ty wierzysz w takie głupstwa? — zawołał ojciec Goriot. — To komedyant! Miałem ja do 
czynienia z Niemcami: są-to prawie zawsze ludzie uczciwi i otwarci; lecz gdy który zacznie 
szachrować pod płaszczykiem szczerości, to pewnie stokroć gorzej od innych cię oszuka. Mąż 
twój zwodzi ciebie. Widzi, że go przyparto do muru, udaje więc nieżywego i chce zasłonić się 
twojém imieniem, więcej niż swojém własnem. Chce on skorzystać z téj okoliczności, żeby 
się zabezpieczyć przed niedającemi się obliczyć zgóry rezultatami swoich obrotów 
handlowych. Kręta z niego sztuka: równie jest


177

chytry jak przewrotny. Ale nic z tego, nie pójdę ja na Pere-La-chaise z tém przekonaniem, że 
córki moje ze wszystkiego zostały wyzute. Znam się jeszcze trochę na interesach. Powiada, że 
kapitały jego włożone są w przedsiębierstwa, dobrze! w takim razie musi posiadać weksle, 
rewersa, umowy piśmienne! niechże ci je pokaże i niech się z tobą rozliczy. Wtedy 
wybierzemy najkorzystniejsze spekulacye, poprowadzimy je na swoje rezyko i będziemy 
mieli dokumenta na imię Delfiny Goriot małżonki barona de Nucingen, której majątek 
oddzielony jest od mężowskiego. Nie tacyśmy głupi, jak się jemu zdaje. Czy on sądzi, że ja 
pogodzę się z tą myślą, że ty możesz zostać bez majątku, bez kawałka chleba? Jabym jej nie 
zniósł przez jeden dzień, przez noc jedne, nawet przez dwie godziny ! Ja nie mógłbym żyć z 
tą myślą. Jakto ! ja-m pracował przez lat czterdzieści, zlewając się potem i dźwigając worki 
na własnych ramionach, ja-m sobie wszystkiego w życiu odmawiał dla was, anioły drogie, 
coście mi dodawały sił do każdej pracy ; a dzisiaj mienie moje, życie moje całe miałoby pójść 
z dymem ! O, jabym umarł szalony rozpaczą ! Nie, na wszystko, co jest świętego na ziemi i w 
niebie ! my tę sprawę rozjaśnimy, sprawdzimy wszystkie księgi, kasę, przedsięwzięcia! Nie 
zasnę, nie położę się do łóżka, jeść nie będę, dopóki się nie przekonam, że fundusz twój jest 
cały i nienaruszony. Z łaski Boga masz separacyą majątkową, a pan Derville, adwokat twój, 
jest na szczęście człowiekiem uczciwym. Na Boga ! będziesz miała swój milionik, swoje 
pięćdziesiąt tysięcy liwrów dochodu aż do końca życia, lub ja podniosę gwałt na cały Paryż. 
Ach ! ach! Udam się do izb, jeżeli trybunały nie wymierzą nam sprawiedliwości. Dotychczas 
sądziłem żeś spokojna, że twój byt materyalny zapewniony, i myśl ta była mi pociechą w 
nieszczęściach, osłodą w cierpieniu. Mienie — to życie. Pieniądz wszystko może. Więc cóż 
ten bałwan nam prawi?... Delfino, nie ustępuj ani pół szeląga temu bydlakowi, który przykuł 
cię do łańcucha i uczynił nieszczęśliwą. Jeżeli nie będzie mógł obejść się bez ciebie, to 
przynajmniej wyuczymy go prosto chodzić. Boże ! głowa mi płonie, coś mi czaszkę pali. 
Moja Delfina w nędzy! Och! Fifinko moja ! Sapristi! gdzież są moje rękawiczki? Dalej, 
śpieszmy! idę, zrewiduję wszystko, książki, interesa, kasę, korespondencyą, pójdę w téj 
chwili. Nie uspokoję się, aż póki się nie przekonam, że twój fundusz jest zabezpieczony, aż 
póki nie zobaczę tego na własne moje oczy.

— Rozważnie tylko, ojcze kochany! Pamiętaj, że zgubiłbyś mnie, gdybyś przystąpił do tego 
dzieła z najmniejszą chętką zemsty, lub gdybyś zdradził zbyt nieprzychylne usposobienie. On 
cię zna i nie zdziwił się wcale, że, pod twoim wpływem, ja sama zaczęłam się troszczyć o 
swój fundusz; lecz przysięgam ci, on wszystko za-


178

Garnął w swoje ręce. To nikczemnik! on gotów porzucić nas i uciec ze wszystkiemi 
kapitałami, bo wie dobrze, że jabym go nie przeładowała, bo nie chciałabym hańbić własnego 
imienia. Jest on i słaby i silny zarazem. Juzem ja wszystko dobrze zbadała. Przekonałam się, 
że, przywodząc go do ostateczności, przyspieszę tylko własną ruinę.

— Ależ to łotr wierutny?

— Ha! tak jest, ojcze — zawołała, rzucając się z płaczem na krzesło - Nie chciałam mówić o 
tem, żeby ci oszczędzić zmartwienia, żeś mię wydał za takiego człowieka! Obyczaje i 
sumienie, ciało i dusza, wszystko się w nim zgadza! to coś okropnego: czuję dla niego 
pogardę i nienawiść. Tak jest, po tem, co mi ten podły Nucingen powiedział, nie mogę mieć 
dla niego najmniejszego szacunku. Człowiek, który mógł wdać się w takie spekulacye 
handlowe, o jakich on mi dziś mówił, nie ma żadnego poczucia delikatności. Obawy moje 
pochodzą ztąd, że-m jasno zobaczyła głąb jego duszy. On, mąż mój, powiedział otwarcie, że 
daje mi zupełną swobodę —wiesz ojcze, co to znaczy? — ale za to ja mam być w razie 
nieszczęścia narzędziem w jego ręku, mam go zasłonić swojém imieniem.

— Ależ na to są prawa! mamy przecie plac de Greve dla zięciów tego rodzaju! — zawołał 
ojciec Goriot — ja sam ściąłbym mu głowę, gdyby kata nie było.

— Nie, mój ojcze, na niego prawa nie ma. Powtórzę ci w krótkości jego mowę, odrzucając 
niepotrzebne dodatki, w które treść samę obwijał: <cyt>Musisz pozwolić, bym ukończył 
rozpoczęte spekulacye, albo wszystko przepadnie i ty sama zostaniesz zrujnowana, bez grosza 
przy duszy ; ja zaś nikogo prócz ciebie nie mogę wziąć za wspólnika</cyt>. Czy to dość 
jasno? On nie przestał jeszcze dbać o mnie. Uczciwość moja jest dla niego dostateczną 
rękojmią; wiem, że mi dosyć własnego funduszu, że się na jego pieniądze nie pokwapię. Jest-
to spółka nieuczciwa i złodziejska, na którą muszę przystać, bom zagrożona utratą całego 
funduszu. Nucingen kupuje moje sumienie, a za to pozwala, bym należała do Eugieniusza. 
<cyt>Możesz popełniać błędy, ale w zamian pozwól mi dopuszczać się zbrodni, pozwól mi 
wydzierać chleb biedakom!</cyt> Czy taka mowa jest dość jasna? Wiesz, ojcze, co on 
nazywa spekulacyą handlową? On kupuje na swe imię kawał ziemi, na którym spekulanci 
podstawieni z jego ramienia zaczynają budować domy. Ludzie ci wchodzą w umowę z 
rozmaitemi przedsiębiercami, którym płacą nie gotówką, tylko wekslami z bardzo dalekim 
terminem wypłaty ; następnie mąż mój wypłaca im bardzo niewielką sumę i dostaje za to 
pokwitowanie, które czyni go właścicielem wszystkich domów; oni


179

zaś ogłaszają się bankrutami, a biedni, oszukani przedsiębiercy muszą iść z kwitkiem. Firma 
domu de Nucingen służy do przyciągania tych biedaków. Zrozumiałam i to także, że 
Nucingen, chcąc dowieść w razie potrzeby, że jest w stanie wypłacać sumy ogromne, posłał 
znaczne kapitały do Amsterdamu, Londynu, Neapolu i Wiednia. Jakże zdołalibyśmy je 
pochwycić?

Eugieniusz posłyszał głuchy odgłos: to ojciec Goriot upadł na kolana.

— Boże mój, cóż-em ja ci zawinił? Córka moja oddana w ręce nikczemnika, który wymoże 
na niéj wszystko, czego zechce. Przebacz mi, córko ! — zawołał starzec.

— Tak, jest w tem i twoja wina, żem ja w taką przepaść wpadła — rzekła Delfina. — Myśmy 
tak nierozsądne, gdy za mąż wychodzimy! Czyż my znamy wtedy świat, interesa, ludzi, 
obyczaje? Ojcowie powinniby myśleć za nas. Ojcze drogi, ja ci nic nie wyrzucam, przebacz 
mi te słowa. W tym razie, wina cała jest po mojej stronie. Nie, nie płacz, tatku — mówiła, 
całując go w czoło.

— I ty nie płacz, Delfinko moja mała. Pozwól, niech ci pocałunkiem łzy z oczu obetrę. Nie 
bój się! niech ja tylko pójdę po rozum do głowy, to jeszcze potrafię rozwikłać pasmo 
interesów, które twój mąż splątał.

— Nie, ojcze, pozwól mnie działać; ja potrafię wziąć się do niego. On mię kocha, mam nad 
nim przewagę, skorzystam więc z tego i wymogę na nim, żeby obrócił niezwłocznie część 
moich kapitałów na kupno nieruchomości. Może potrafię skłonić go, żeby odkupił na moje 
imię ziemię Nucingen w Alzacyi. Tylko proszę cię, ojcze, przyjdź jutro przejrzeć księgi i 
zbadać stan jego interesów. Pan Derville nic a nic nie zna się na sprawach handlowych. Nie, 
lepiej jutro nie przychodź. Nie chcę sobie psuć krwi. Pojutrze będzie bal u pani de Beauséant, 
muszę więc oszczędzać się, żeby być piękną i świeżą i przynieść chlubę kochanemu memu 
Eugieniuszowi! Pójdźmy zobaczyć jego pokój.

W téj chwili powóz jakiś zatrzymał się na ulicy Neuve-Sainte-Genevieve, poczém dał się 
słyszeć na schodach głos pani de Bestaud, która zapytywała: <cyt>Czy mój ojciec jest w 
domu?</cyt> Okoliczność ta wybawiła szczęśliwie Eugieniusza, który zamierzał już rzucić 
się na łóżko i udać, że śpi w najlepsze.

— Ach! ojcze, czyś nie słyszał nic o Anastazyi? — rzekła Delfina, poznając głos siostry. — 
Zdaje się, że u niej w domu dzieją się też dziwne rzeczy.

— Co takiego? — zapytał ojciec Goriot — to już chyba przyszła ostatnia moja godzina? 
Biedna moja głowa nie wytrzyma podwójnego nieszczęścia.


180

— Dzień dobry, ojcze — rzekła hrabina we drzwiach. — Ach! i tyś tutaj, Delfino.

Pani de Restaud była widocznie niezadowolniona ze spotkania z siostrą.

— Dzień dobry, Naściu — rzekła baronowa. — Czy cię moja obecność zadziwia? Ja się co-
dzień z ojcem widuję.

— Od jakiegoż-to czasu?

— Nie potrzebowałabyś pytać, gdybyś również u niego bywała.

— Nie drażnij mnie, Delfino — zawołała hrabina płaczliwie. — Ja-m taka nieszczęśliwa, ja-
m zgubiona, biedny mój ojcze! o! tą razą zupełniem już zgubiona !...

— Co ci jest, Naściu? — zawołał ojciec Goriot. — Powiedz nam wszystko, dziecię drogie. — 
Jak ona zbladła! Delfino, pomóż-że jéj, bądź dla niej dobrą, a ja będę cię kochał jeszcze 
więcej, jeżeli tylko potrafię !

— Biedna Naściu — rzekła pani de Nucingen, podając siostrze krzesło — mów proszę. 
Widzisz w nas dwie jedyne istoty, które kochają cię tak bardzo, że wszystko przebaczyć ci 
gotowe. Widzisz, miłość rodzinna nigdy nie zawodzi.

Podała jéj flakonik z eterem i hrabina przyszła do siebie.

— Ja tego nie przeżyję ! — zawołał ojciec Goriot. — Słuchajcie — mówił, poprawiając torf 
rozpalony w piecu — zbliżcie się tu obie. Mnie zimno. Co ci jest, Naściu? mów prędko, bo 
mnie zabijasz...

— Ach ! — zawołała biedna kobieta — mąż mój wie o wszystkiém. Wyobraź sobie, ojcze, że 
niedawno... Przypominasz sobie ten weksel Maksyma? Niestety! nie był-to już pierwszy, już-
em ja przedtem niejeden zapłaciła. W początku stycznia, pan de Trailles wydawał mi się jakoś 
bardzo zmartwiony. Nic wprawdzie nie mówił; ale to tak łatwo odgadnąć, co się dzieje w 
sercu istoty ukochanej: dosyć najlżejszej wskazówki; przytém bywają czasem przeczucia. Był 
bardziej rozkochany, bardziej czuły niż zwykle, a ja byłam co-raz szczęśliwsza. Biedny 
Maksym! wyznał później, że w myśli żegnał się ze mną, bo chciał sobie życie odebrać. Ale 
zaczęłam go dręczyć, błagać, dwie godziny modliłam go na kolanach, aż wyznał, że winien 
był sto tysięcy franków! Mnie się w głowie przewróciło. Tyś nie miał pieniędzy, bom ci 
wszystko wydarła...

— Nie — rzekł ojciec Goriot — nie mógłbym zebrać tyle pieniędzy, chyba-bym kraść 
poszedł. Ale ja byłbym poszedł, Naściu! Ja pójdę. 

Obie siostry milczały; ostatnie słowo starego brzmiało złowrogo, jak przedśmiertne chrapanie 
i świadczyło o agonii uczucia ojcowskiego, które stało się już bezsilném. Jakiż egoizm nie 
zmiękłby


181

na ten krzyk rozpaczy, co niby kamień w przepaść cisnięty, zdradzał głębokość jéj 
niezmierzoną?

— Uzyskałam te pieniądze, rozporządzając tém, co do mnie nie należało — zawołała hrabina, 
zalewając się łzami.

Delfina, wzruszona, zapłakała także, tuląc głowę do szyi siostry.

— Więc to wszystko prawda — wyrzekła.

Anastazya spuściła głowę; pani de Nucingen otoczyła jéj kibić ramieniem, ucałowała ją czule 
i przytuliła do piersi.

— Tu znajdziesz zawsze miłość, a nigdy sądzoną nie będziesz - powiedziała.

— Aniołki moje — rzekł Goriot słabym głosem — dlaczegóż nieszczęście jest przyczyną 
waszego połączenia?

— Chcąc ocalić życie Maksyma, chcąc wreszcie ocalić całe moje szczęście — poczęła 
hrabina ośmielona dowodami uczucia żywego i gorącego — poszłam do znanego ci 
lichwiarza, do tego piekielnego Gobseck'a, którego nic wzruszyć nie może i sprzedałam mu 
wszystkie brylanty familijne, do których pan de Restaud niezmiernie jest przywiązany. 
Wszystkie sprzedałam! rozumiecie? On został wybawiony, ale ja zato umarłam! Restaud o 
wszystkiém się dowiedział.

— Przez kogo? jak? Ja go zabiję ! — krzyknął ojciec Goriot.

— Wczoraj kazał mię prosić do swego pokoju. Poszłam... <cyt>Anastazyo — powiedział 
takim głosem... (och ! dość mi było głos jego usłyszeć, bym się wszystkiego domyśliła) — 
gdzie są twoje brylanty?</cyt> — Mam je u siebie. — <cyt>Nie — odparł patrząc mi w oczy 
— one są tu, na mojej komodzie</cyt>. — I pokazał mi szkatułkę, którą przykrył był chustką 
do nosa. — <cyt>Wiesz zkąd się tu wzięły?</cyt> — zapytał. Upadłam mu do nóg... 
płakałam, pytałam, jaki rodzaj śmierci wolałby wybrać dla mnie.

— Tyś to wszystko powiedziała? — zawołał ojciec Goriot.— Na święte _ imię Pańskie! 
każden kto ośmieli się skrzywdzić jedne z was, póki ja żyję, może być pewien, że go na 
wolnym ogniu spalę ! Tak jest, posiekam go, jak...

Ojciec Goriot zamilkł, wyrazy zamierały mu w gardle.

— W końcu, moja droga, objawił takie żądanie: że wolałabym, iżby wydał na mnie wyrok 
śmierci. Nie daj Boże żadnej kobiecie, żeby miała usłyszeć to, co ja usłyszałam !

— Ja zamorduję tego człowieka — powiedział ojciec Goriot spokojnie. — Ale on ma tylko 
jedno życie, a mnie dwa winien. Czegóż on chciał? — zapytał, patrząc na Anastazya.

— Oto — poczęła hrabina po chwilowém milczeniu — odezwał się do mnie w te słowa : 
<cyt>Anastazyo, ja pokryję wszystko milczeniem, pozostaniemy i nadal razem, mamy dzieci. 
Nie zastrzelę pana


182

de Trailles, bo mógłbym go chybić, a chcąc się go pozbyć w inny sposób, mógłbym się 
spotkać ze sprawiedliwością ludzką. Zabić go w twoich objęciach, to znaczyłoby zniesławić 
dzieci. Chcąc uniknąć zguby twych dzieci, ich ojca i swojej własnej, podaję ci dwa warunki. 
Odpowiadaj: Czy ja mam choć jedno dziecko?</cyt> Odpowiedziałam, że tak. 
<cyt>Które?</cyt> — Ernesta, najstarszego. — <cyt>Dobrze — powiedział — teraz 
przysięgnij, że będziesz mi posłuszną w jednym razie</cyt>. — Przysięgłam. — Podpiszesz, 
gdy ja zechcę, akt sprzedaży dóbr swoich</cyt>.

— Nie podpisuj — zawołał ojciec Goriot. — Nigdy nie podpisuj tego! Ach ! ach! panie de 
Restaud, nie umiesz zapewnić szczęścia kobiecie, ona szuka go gdzie-indziéj, a ty karzesz ją 
za swą głupią niedołężność?... Ale hola! ja tu jestem, znajdzie on mię na swojej drodze! Bądź 
spokojna, Naściu! A! pan hrabia troszczy się o spadkobiercę ! Bardzo dobrze. Ja mu 
pochwycę tego syna, który, do pioruna! jest przecie moim wnukiem. Wolno mi będzie przecie 
zobaczyć tego bębna. Będę miał o nim staranie, bądź spokojna. Upokorzę ja tego potwora, 
gdy mu powiem : <cyt>Teraz między nami sprawa! Jeżeli chcesz mieć syna, to oddaj méj 
córce cały fundusz i pozwól jéj postępować, jak się jéj podoba!</cyt>

— Mój ojcze !

— Tak, ja-m twój ojciec. A! ja-m ojciec prawdziwy. Niech ten jasny pan nie śmie krzywdzić 
mych córek. Do pioruna! nie wiem, co w mych żyłach krąży. Mam krew tygrysią, chciałbym 
pożreć tych dwóch ludzi. O dzieci! więc to takie wasze życie? Ach! to śmierć moja. Cóż się z 
wami stanie, gdy mnie już nie będzie? Rodzice powinniby żyć tak długo jak i dzieci. Mój 
Boże! jakże ten świat źle urządzony! A jednak mówią nam, że Ty masz syna. Powinienbyś 
nie dopuścić, żebyśmy w dzieciach naszych cierpieli. Jakto, drogie moje anioły, więc tylko 
boleści waszej zawdzięczam, żeście tu przyszły? Pokazujecie mi tylko łzy swoje. O tak, wy 
mię kochacie, widzę to dobrze. Chodźcie, chodźcie poskarżyć się tutaj! serce moje jest 
wielkie, może wszystko zmieścić. Tak jest, napróżno rozrywać je będziecie, bo z każdego 
kawałka powstanie serce ojcowskie. Chciałbym wziąć na siebie troski wasze i wycierpieć 
wszystko, co wy cierpicie. Ach, byłyście bardzo szczęśliwe, gdyście były małe...

— Tylko wówczas dobrze nam było — rzekła Delfina. — Gdzież są te czasy, kiedyśmy-to 
zeskakiwały z worków w wielkim spichlerzu?

— Ojcze, to jeszcze nie wszystko — szepnęła Anastazya, pochylając się ku Goriot'owi, który 
aż się cofnął. — Sprzedaż brylantów nie przyniosła mi stu tysięcy franków. Maksyma wciąż 
ści-


183

gają. Pozostaje zapłacić tylko dwanaście tysięcy, a on przyrzekł, że się ustatkuje, że już nadal 
grać nie będzie. Ja mam tylko tę miłość jego na świecie, a zapłaciłam za nią tak drogo, że 
umrę, jeżeli utracić ją będę musiała. Poświęciłam jéj mienie, sławę, spokój i dzieci. O, niech-
że przynajmniej Maksym będzie swobodny, szanowany, niech pozostanie w świecie, gdzie 
sobie stanowisko wyrobić potrafi. Teraz on winien mi nie samo szczęście : mamy dzieci, 
które zostały-by bez majątku. Wszystko przepadnie, jeżeli go osadzą w Sainte-Pélagie.

— Ja nie mam pieniędzy, Naściu. Nie mam już nic, nic ! To skończenie świata. O, świat się 
zawali, to pewna. Idźcie ztąd, uciekajcie prędzej! Ach! mam jeszcze sprzączki srebrne i sześć 
nakryć, najpierwszych jakie posiadłem w swém życiu. Wreszcie, pozostało mi już tylko 
dwanaście tysięcy franków rocznego dochodu.

— A cóżeś zrobił, ojcze, z swoim dożywotnim dochodem?

— Sprzedałem go i zabezpieczyłem sobie tylko szczupłą pensyjkę na własne potrzeby. 
Potrzebowałem dwunastu tysięcy franków, żeby urządzić Fifince apartament.

— W twoim domu, Delfino? — zapytała pani de Restaud.

— A! to wszystko jedno! — zawołał ojciec Goriot — dość, że już nie ma dwunastu tysięcy 
franków.

— Domyślam się — rzekła hrabina — to dla pana de Rastignac. Ach, zatrzymaj się, biedna 
Delfino! Spójrz, dokąd to mnie zaprowadziło.

— Moja droga, pan de Rastignac jest młodym człowiekiem, który z pewnością nie zuboży 
swéj kochanki.

— Dziękuję, Delfino. Spodziewałam się coś lepszego usłyszeć od ciebie w krytyczném 
mojém położeniu; ale tyś mnie nigdy nie kochała.

— Przeciwnie, ona cię kochała, Naściu — zawołał ojciec Goriot — właśnie przed chwilą mi 
to mówiła. Rozmawialiśmy o tobie, i Delfina utrzymywała, że ty jesteś piękna, a ona tylko 
ładną nazwać się może.

— Ona ! — powtórzyła hrabina — ona posiada chłodną piękność.

— Niech i tak będzie — rzekła Delfina — lecz powiedz, jak-żeś ty ze mną postępowała? Tyś 
się mnie zaparła, tyś zamknęła przede mną drzwi wszystkich domów, w których bywać 
pragnęłam, jedném słowem, korzystałaś z każdej sposobności, żeby mi przykrość wyrządzić. 
A ja, czyż przychodziłam za twoim przykładem wydzierać ojcu tysiąc po tysiącu, wyzuwać 
go z mienia i doprowadzać do stanu, w jakim obecnie się znajduje? Patrz, siostro, to twoje 
dzieło. Ja widywałam ojca, póki tylko mogłam, ja-m go za drzwi nie wypchnęła i nie 
przychodziłam lizać mu rąk, gdy mi był po-


184

trzebny. Nie wiedziałam nawet, że wydał dla mnie te dwanaście tysięcy franków. Zresztą, 
tatko dawał mi podarunki, gdy chciał - ja-m ich nigdy nie żebrała.

— Bo tobie szczęście sprzyjało. Pan de Marsay był bogaty, zdaje się, że wiesz o tem dobrze. 
Ale ty byłaś zawsze zimna jak złoto. Żegnam was, nie mam ani siostry, ani...

— Milcz, Naściu ! — krzyknął ojciec Goriot.

— Tylko taka siostra jak ty może powtarzać rzeczy, w które już nikt nie wierzy. Tyś istny 
potwór — mówiła Delfina.

— Dzieci, dzieci, przestańcie, bo się w waszych oczach zabiję.

— Słuchaj, Naściu, przebaczam ci, boś ty nieszczęśliwa — mówiła baronowa dalej. — Ale 
ja-m lepsza od ciebie. Jak mogłaś powiedzieć mi coś podobnego i to w takiej chwili, kiedy ja 
zdolna byłam wszystko dla ciebie uczynić, nawet wejść do pokoju mego męża, czego nie 
zrobiłabym ani dla siebie, ani dla... To godne wszystkich złych postępków, jakich dopuściłaś 
się względem mnie od lat dziewięciu.

— Dzieci, dzieci, uściśnijcie się ! — mówił ojciec — wyście obie dobre jak anioły.

— Nie, proszę mi dać pokój — zawołała hrabina, odpychając ojca, który ją wziął za ramię. — 
Nawet mąż mój miałby dla mnie więcej litości, niż ona. Możnaby pomyśleć, że ona jest 
wzorem cnoty !

— Wolę zawsze, żeby mówiono, że-m winna pieniądze panu de Marsay, niż żebym sama 
miała wyznać, że pan de Trailles kosztuje mnie przeszło dwieście tysięcy franków — odparła 
pani de Nucingen.

— Delfino! — krzyknęła hrabina i postąpiła ku niéj krok jeden.

— Ja mówię prawdę, a ty mnie czernisz — powiedziała chłodno baronowa.

— Delfino! ty jesteś...

Ojciec Goriot rzucił się ku hrabinie, powstrzymał ją i zakrył jéj ręką usta, nie dając reszty 
domówić.

— Mój Boże! do czego ty się dotykałeś, ojcze? — zawołała Anastazya.

— Ach, prawda! moja wina — rzekł biedny ojciec, wycierając ręce o spodnie. — Nie 
wiedziałem, że przyjdziecie, przygotowywałem się do przenosin.

Szczęśliwy był, że zasłużył na wymówkę, która ściągnęła na niego gniew córki.

— Ach ! — począł, rzucając się na krzesło — wyście mi serce rozdarły. Przyszła już moja 
ostataia godzina! W głowie mi się coś gotuje, jak gdyby ogień był pod czaszką. Bądźcie już 
grzeczne,


185

kochajcie jedna drugą! Chyba śmierci mojej chcecie. Delfino, Naściu, wy miałyście 
słuszność, nie — wy obie nie miałyście słuszności. Słuchaj, Dedelko — mówił dalej, 
podnosząc na baronową oczy pełne łez — ona potrzebuje dwunastu tysięcy franków, 
postarajmy się o nie. Nie patrzcie na siebie takim wzrokiem. — Stary ukląkł przed Delfina. — 
Przeproś ją, jeżeli chcesz mi zrobić przyjemność — szepnął zcicha — ona jest bardziej 
nieszczęśliwa.

— Biedna moja Naściu — rzekła Delfina przerażona dzikim i obłąkanym wyrazem, jaki 
twarz ojca przybrała pod wpływem boleści — ja-m zawiniła, uściśnij mię...

— Ach ! przykładacie mi balsam do serca — zawołał ojciec Goriot. — Ale zkąd tu wziąć 
dwanaście tysięcy franków ? A gdybym ja ofiarował się na zakładnika 

— A, nie, nie, ojcze ! — zawołały obie córki, zbliżając się do niego.

— Bóg ciebie za tę myśl wynagrodzi, bo naszego życia na to za mało! Nie prawdaż, Naściu ? 
— mówiła Delfina.

— A zresztą, ojcze, byłoby to kroplą w morzu — zauważyła hrabina.

— Czyż i za cenę krwi nic zrobić nie można? — zawołał starzec z rozpaczą. — Poświęcę się 
dla tego, kto ciebie, Naściu, wybawi; gdy każe, człowieka dla niego zabiję. Zrobię jak 
Vautrin, pójdę na galery! ja... — Zatrzymał się, jak gdyby grom w niego uderzył.

— Nic już nie mam ! — zawołał, rwąc sobie włosy. — Gdybym wiedział, gdzie ukraść 
można; ale i kradzież trudno popełnić. Zresztą, chcąc bank rozbić, potrzeba niemało ludzi i 
czasu. Cóż, trzeba umierać, nic już innego zrobić nie mogę. Tak jest, na nic się już nie 
przydam, nie jestem już ojcem, nie ! Ona mię prosi, ona, potrzebuje, a ja, nędzny, nic już nie 
mam. A! stary niegodziwcze, zachciało ci się dochodu dożywotniego, a zapomniałeś, że masz 
córki! Chyba już ich nie kochasz? Zdychaj, zdychaj, psie jakiś! Tak, ja-m gorszy od psa, 
żaden pies nie postąpiłby w ten sposób ! Och, moja głowa! coś mi ją rozsadza !

— Ależ, ojcze, bądź rozsądny — wołały obie kobiety, zatrzymując Goriota, który uderzał 
głową o ścianę.

Stary zanosił się od płaczu. Eugieniusz, przerażony tém, co słyszał, pochwycił rewers 
podpisany dla Vautrin'a na znacznie większą sumę; poprawił cyfrę i zrobił na imię Goriot'a 
rewers regularny na dwanaście tysięcy franków.

— Oto są pieniądze — powiedział, wchodząc do pokoju Goriot'a i podając papier hrabinie. — 
Spałem w swojém mieszkaniu, ale obudziła mię głośna rozmowa i dowiedziałem się, co-m 
winien panu Go-


186

riot'owi. Oto jest mój rewers, możecie go państwo sprzedać, a ja zapłacę go jak 
najsumienniej. 
 
Hrabina stała jak martwa, trzymając papier w ręku.

— Delfino! — zawołała blada i drżąca z gniewu, wściekłości i szału — przebaczyłam ci 
wszystko, Bóg mi świadkiem, atyśtak postąpiła! Jakto! ten pan był za ścianą, tyś o tem 
wiedziała i zemściłaś się nikczemnie, pozwalając, by-m wydała przed nim swoje tajemnice, 
życie swoje i swoich dzieci, swój wstyd, s woj ę sławę! Słuchaj, nie dbam teraz o ciebie, 
nienawidzę cię, będę ci szkodziła jak tylko potrafię, będę... 

W gardle jéj zaschło i gniew przeciął jej słowa.

— Ależ to syn mój, to dziecko nasze, to brat twój, twój zbawca — wołał ojciec Goriot.— 
Uściskaj go, Naściu! — Patrz, ja go uściskam — dodał, chwytając Eugieniusza w ramiona z 
szalonym jakimś zapałem. — O, dziecię moje ! ja będę tobie więcej niż ojcem, będę ci całą 
rodziną. Chciałbym być Bogiem, żeby ci świat rzucić pod nogi. Ale pocałuj-że go, Naściu! to 
nieczłowiek, to anioł, prawdziwy anioł. 

— Daj jéj pokój, ojcze, ona szalona w tej chwili.

— Szalona! szalona! a ty, jaka jesteś? — zapytała pani de Restaud.

— Dzieci moje, ja umrę, jeżeli tak mówić będziecie — zawołał starzec, padając na łóżko, jak 
gdyby postrzałem śmiertelnym ugodzony. — One mię zabijają! — powiedział.

Hrabina spojrzała na Eugieniusza, który stał niemy, ogłuszony gwałtownością téj sceny : — 
Panie — wyrzekła, zapytując go ruchem, głosem i spojrzeniem, gdy tymczasem Delfina 
rozpinała pośpiesznie kamizelkę ojca.

— Pani, zapłacę i będę milczał — odparł, nie czekając zapytania.

— Zabiłaś ojca, Naściu! — rzekła Delfina, pokazując siostrze starca zemdlonego.

Hrabina uciekła z pokoju.

— Przebaczam jéj — rzekł stary, otwierając oczy — położenie jéj jest tak okropne, że 
obłąkałoby nawet lepszą głowę. Pocieszaj ją, Delfino, bądź dla niej łagodną; przyrzecz to 
biednemu twemu ojcu, który prosi cię o to w ostatniej godzinie — mówił, ściskając rękę 
Delfiny.

— Ale co ci jest, ojcze? — pytała baronowa przerażona.

— Nic, nic, to przejdzie — odparł ojciec. — Coś mi ściska czoło, to pewnie migrena. Biedna 
Naścia, co za przyszłość!

Hrabina wróciła w téj chwili do pokoju i rzuciła się do kolan ojca: — 
Przebaczenia! — zawołała.


187

— Przestań, Naściu, bo to mi jeszcze większy ból sprawia — rzekł ojciec Goriot.

— Panie — rzekła hrabina, podnosząc na Rastignac'a oczy zalane łzami — boleść uczyniła 
mię niesprawiedliwą. Będziesz mi pan bratem? — dodała, wyciągając do niego rękę.

— Naściu — zawołała Delfina, przyciskając siostrę do piersi — zapomnijmy o wszystkiém, 
droga moja Naściu !

— O nie ! — odparła tamta — ja będę pamiętała.

— Anioły moje — zawołał ojciec Goriot — zdejmujecie zasłonę, która mi spadła na oczy, 
wasz głos mię ożywia. Uściskajcie się jeszcze. No cóż, Naściu? czy cię ten weksel poratuje?

— Mam nadzieję. Ale, tatku, czy ty go nie podpiszesz?
— Patrzcie, toż-em dopiero głupi, że-m o tém zapomniał! To dlatego, że mi się źle zrobiło, 
daruj mi, Naściu. Przyślij mię zawiadomić, żeś się już swojej troski pozbyła. Albo ja sam 
przyjdę. Ale nie, nie pójdę : nie mogę już widzieć się z twoim mężem, bo zabiłbym go na 
miejscu. Ale nie bój się, przyjdę, gdy będzie mowa o sprzedaży twych majątków. Śpiesz, 
moje dziecko, i postaraj się, żeby się Maksym ustatkował.

Eugieniusz stał zdumiony.

— Biedna Naścia była zawsze taka gwałtowna — rzekła pani de Nucingen — ale serce ma 
najlepsze.

— Ona powróciła po to tylko, by podpis uzyskać — powiedział Eugieniusz, pochylając się do 
ucha Delfiny.

— Tak sądzisz?

— Chciałbym temu nie wierzyć. Nie ufaj jéj — mówił Eugieniusz, wznosząc oczy do góry, 
jak gdyby pragnął powierzyć Bogu myśli, do wypowiedzenia których brakło mu odwagi.

— A tak, ona miała zawsze skłonność do udawania, a biedny ojciec nie umie się na tém 
poznać.

— Jakże wam teraz, dobry ojcze Goriot? — zapytał Eugieniusz starego.

— Spać mi się chce.

Eugieniusz pomógł mu położyć się na łóżku i stary usnął po chwili, trzymając córkę za rękę.

— Zobaczymy się wieczorem w teatrze — rzekła Delfina powstając — powiesz mi wtedy, jak 
się ma mój ojciec. Pan przenosisz się jutro. Chodźmy zobaczyć pański pokój. Ach ! co za 
okropność ! — zawołała, wchodząc do jego mieszkania. — Wszak tu gorzej jeszcze jak u 
mego ojca. Jakżeś ty dziś pięknie postąpił, Eugieniuszu! Będę cię kochała jeszcze więcej, 
jeżeli tylko potrafię; ale, dziecko drogie, kto chce dorobić się fortuny, ten nie powinien 
wyrzucać po dwanaście tysięcy franków za okno. Hrabia de


188

Trailles jest szulerem. Anastazya nie chce tego widzieć. Potrafiłby on zdobyć sobie te 
dwanaście tysięcy tam, gdzie zwykł wygrywać i przegrywać całe góry złota.

Głuchy jęk przywołał ich do pokoju Goriot'a. Stary wydawał się uśpionym, lecz za 
zbliżeniem się dwojga zakochanych, usta jego zaczęły się poruszać: <cyt>One nie są 
szczęśliwe!</cyt> — wyszeptał. Nie wiadomo, czy słowa te zostały wymówione we śnie, czy 
na jawie, ale dźwięk ich przeniknął tak głęboko serce córki, że zbliżyła się do barłogu, na 
którym ojciec spoczywał i pocałowała go w czoło. Stary przymknął oczy. <cyt>To Delfina 
!</cyt> — powiedział.

— No cóż, jakże ci, ojcze? — zapytała baronowa.

— Dobrze. Bądź spokojna, ja wstanę niebawem. Idźcie, idźcie moje dzieci, bądźcie 
szczęśliwi.

Eugieniusz przeprowadził Delfinę do domu, ale nie chciał pozostać u niéj na obiedzie i 
pośpieszył do gospody, zaniepokojony stanem Goriot'a. Stary przyszedł był właśnie do sali 
jadalnej i zamierzał siąść do stołu. Bianchon obrał sobie takie miejsce, z którego mógł 
najlepiej obserwować fizyognomią es-fabrykanta. Ojciec Goriot wziął swoim zwyczajem 
kawałek chleba i zaczął go wąchać, by osądzić z jakiej mąki był wypieczony, ale ruch jego 
był tak dalece machinalny i pozbawiony tego, co możnaby nazwać świadomością czynu, że 
student medycyny potrząsł głową w sposób złowieszczy.

— Zbliż się do mnie, panie asystencie przy szpitalu Cochin — rzekł Eugieniusz.

Bianchon przysiadł się do niego tém chętniej, że zarazem zbliżał się i do Goriot'a.

— Co jemu jest? — zapytał Rastignac.

— Już po nim ! jeżeli się nie mylę, musiało się z nim stać coś nadzwyczajnego, bo zdaje mi 
się, że mu grozi lada chwila atak apoplektyczny. Niższa część twarzy jest wprawdzie 
spokojna, ale patrz, w wyższej części wszystkie rysy ściągają się mimowolnie ku czołu. 
Przytém oczy jego przybrały wyraz szczególny, który dowodzi, że woda na mózg naciska. 
Wyglądają tak, jak gdyby były zasypane drobniuchnym pyłkiem. Jutro rano będę mógł 
powiedzieć coś pewniejszego.
— Czy na to jest jakie lekarstwo ?
— Nie ma żadnego. W najlepszym razie będzie można opóźnić śmierć, jeżeli uda się 
wywołać reakcyą ku kończynom, zwłaszcza ku nogom; lecz jeżeli symptomata nie ustaną do 
jutrzejszego wieczora, to biedny stary przepadł bez ratunku. Czy nie wiesz, co spowodowało 
chorobę? Musiał to być jakiś cios gwałtowny, pod którym zachwiała się moralna jego istota.


189

— Zgadłeś — powiedział Rastignac — przypominając sobie, że obie córki wstrząsały bez 
przerwy sercem ojcowskiém.

— Delfina kocha przynajmniej swego ojca — myślał Eugieniusz. Wieczorem, w teatrze, 
zaczął mówić o starym z wielką ostrożnością, żeby nie zaniepokoić pani de Nucingen.

— Bądź spokojny — powiedziała baronowa przy pierwszych jego wyrazach — ojciec, mój 
jest silny. Tylko zanadtośmy go dzisiaj wzruszyły. Fundusz nasz jest zagrożony, czy 
pojmujesz całą doniosłość takiego nieszczęścia? Jabym tego nie przeżyła, gdyby nie miłość 
twoja, wobec której zbladło nawet to, co dawniej byłoby dla mnie niepokojem śmiertelnym. 
Dziś drżę tylko przed jedném nieszczęściem, jedne tylko znam obawę, żeby nie utracić téj 
miłości, przez którą poznałam całą wartość życia. Po-za tém uczuciem wszystko mi jest 
obojętne, nic więcej w świecie nie kocham. Tyś wszystkiém dla mnie. Jeżeli cenię bogactwo, 
to dlatego tylko, żeby się tobie lepiej podobać. Muszę wyznać ze wstydem, że jestem więcej 
kochanką niż córką. Dlaczego? nie wiem sama. Całe moje życie jest w tobie. Ojciec dał mi 
serce, ale tyś mu bić kazał. Niech mię cały świat potępia, mniejsza o to! ty nie możesz mieć 
do mnie żalu, ty musisz usprawiedliwić przestępstwa, na które mię skazuje uczucie 
niezwalczone. Sądzisz może, że ze mnie córka wyrodna? o nie! któżby mógł nie kochać tak 
dobrego ojca? Ale czyż mogłam zapobiedz, żeby nie spostrzegł wreszcie następstw, jakie 
wynikły z naszych małżeństw opłakanych? Dlaczegóż im nie zapobiegł? Czyż nie powinien 
był myśleć za nas? Wiem, że dzisiaj cierpi nie mniej od nas, ale cóż miałyśmy zrobić? 
Pocieszać go? toby się na nic nie zdało. Widok naszej rezygnacyi przyczyniłby mu więcej 
bólu, niż wszystkie nasze wyrzuty i skargi. Bywają chwile, w których wszystko staje się 
goryczą.

Eugieniusz milczał, wzruszony do głębi naiwnym wyrazem prawdziwego uczucia. Prawda, że 
Paryżanki bywają często przewrotne i próżne, samolubne, zimne i zalotne, lecz i to pewna, że 
umieją kochać prawdziwie i poświęcać swym namiętnościom więcej uczucia, niż inne kobiety 
; że stają się wzniosłemi, gdy podniosą się nad wszystkie swoje małostki. Zastanawiała też 
Eugieniusza głębokość i trafność umysłu, z jaką kobieta sądzi uczucia najbardziej naturalne, 
gdy jaka skłonność silniejsza oddala ją od nich.

— O czem-że pan myślisz? — zapytała pani de Nucingen obrażona milczeniem Eugieniusza.

— Wsłuchuję się jeszcze w to, coś mi powiedziała. Sądziłem dotychczas, że ja kocham silniej 
od ciebie.

Baronowa uśmiechnęła się, ale natychmiast zapanowała nad doznaném zadowolnieniem, bo 
chciała zatrzymać rozmowę w granicach


190

zakreślonych przez formy przyzwoitości. Dotąd nigdy jeszcze nie słyszała przejmujących 
wyrazów miłości młodzieńczej i szczerej. Jeszcze słów kilka, a nie miałaby już siły 
zapanować nad sobą.
— Eugieniuszu — powiedziała zmieniając przedmiot rozmowy — czy wiesz, że cały Paryż 
będzie jutro u pani de Beauséant. Rochefide'owie i markiz d'Adjuda postanowili działać w 
tajemnicy. Król ma podpisać jutro kontrakt ślubny, a biedna, twoja kuzynka nic jeszcze o tém 
nie wié. Będzie musiała przyjmować jutro masę osób, a markiz nie będzie na jéj balu. 
Powszechnie o tém tylko mówią.

— A świat śmieje się z podłości i udział w niéj przyjmuje! Czyż nie wiesz, że pani de 
Beauséant życiem to przypłaci?

— Nie ! — odparła Delfina z uśmiechem — nie znasz tego rodzaju kobiet. Ale cały Paryż 
pójdzie do niéj i ja tam będę! Tobie jednak zawdzięczam to szczęście.

— Może to tylko jedna z niedorzecznych pogłosek, których tak wiele krąży po Paryżu ? — 
powiedział Rastignac.

— Jutro dowiemy się prawdy.

Eugieniusz nie poszedł do domu Vauquer. Nie mógł wymódz na sobie, żeby nie nacieszyć się 
nowém mieszkaniem. Ostatnią rażą Eugieniusz wyszedł od Delfiny o pierwszej po północy, a 
teraz znów Delfina pożegnała go koło drugiej. Nazajutrz spał dość długo, a później czekał 
pani de Nucingen, która przyjechała o południu na śniadanie.


Młodzi ludzie tak są chciwi tych uroczych chwil szczęścia, że Eugieniusz zapomniał prawie 
zupełnie o ojcu Goriot. Jakże mu błogo było oswajać się z temi wykwintnemi przedmiotami, 
które do niego należały. Obecność pani de Nucingen podnosiła jeszcze wartość każdej rzeczy.


Około czwartej, kochankowie przypomnieli sobie ojca Goriot, myśląc o szczęściu, którego 
nieborak spodziewał się zakosztować w tym domu. Eugieniusz zrobił uwagę, że stary mógł 
się na dobre rozchorować i że dlatego właśnie należało przenieść go jak najrychlej do nowego 
mieszkania. Pożegnał więc Delfinę i pośpieszył do domu Vauquer, gdzie wszyscy stołownicy 
zgromadzeni już byli u stołu. Brakowało tylko Goriot'a i Bianchon'a.

— Wiesz — zawołał malarz — ojciec Goriot zupełnie się rozkleił ; Bianchon jest tam u 
niego. Stary widział się z jedną z swych córek, z hrabiną de Restaurama, potem chciał wyjść, 
ale słabość jego się wzmogła. Społeczeństwo utraci jedne z najpiękniejszych swych ozdób.

Rastignac postąpił szybko ku schodom. 

— Panie Eugieniuszu !


191

— Proszę pana — rzekła wdowa — i ojciec Goriot i pan mieliście opuścić mój dom 
piętnastego lutego. Tymczasem trzy dni upłynęły już od téj daty. Trzeba będzie zapłacić mi za 
cały miesiąc, ale ja poprzestanę na słowie pańskiem, jeżeli pan zechcesz zaręczyć za ojca 
Goriot.

— Po co ? czyż mu pani nie ufasz?

— Czy nie ufam! gdyby nieborak stracił przytomność i umarł, to córki jego nie dałyby mi ani 
grosza, a to, co po nim pozostanie, nie warte i dziesięciu franków. Nie wiem, poco wyniósł 
dziś z domu ostatnie swoje sztućce srebrne. Wystroił się jak młodzieniec, a nawet, Boże 
odpuść, zdaje mi się, że się uróżował, bo był dziwnie jakoś wyświeżony.

— Ja odpowiadam za wszystko — rzekł Eugieniusz — i zadrżał z przerażenia przeczuwając 
nową jakąś katastrofę.

Poszedł co prędzej do Goriot'a, którego zastał w łóżku. Bianchon siedział tuż przy nim.

— Dzień dobry ojcze —- rzekł Eugieniusz.

Starzec uśmiechnął się łagodnie zwracając na niego szkliste swoje oczy. Jakże się ona ma? 
zapytał.

— Dobrze. A ty, ojcze?

— Nieźle.

— Nie trzeba go utrudzać — rzekł Bianchon odciągając Eugieniusza w róg pokoju.

— Cóż tu słychać? — zapytał Rastignac.

— Biedak cudem chyba może być zbawiony. Uderzenie na mózg już nastąpiło. Przyłożyłem 
mu synapizmy, szczęściem odczuwa je, to znak, że działają.

— Czy można go przenieść?

— Niepodobna. Trzeba go pozostawić w spokoju i strzedz od wszelkiego wzruszenia 
fizycznego lub moralnego.

— Kochany Bianchon, my obaj będziemy go pielęgnowali.

— Jużem ja wezwał naczelnego lekarza z mego szpitala.

— No i cóż ?

— On zawyrokuje dopiero jutro wieczorem. Przyrzekł mi, że przyjdzie, gdy załatwi swą 
czynność. Na nieszczęście, ten biedak stary popełnił dziś jakiś krok nierozważny, z którego 
nie chce się wytłómaczyć. Uparł się jak muł jaki. Gdy mówię do niego, to udaje, że nie 
słyszy, albo, że śpi, a gdy oczy otworzy, to zaczyna stękać, żeby mi tylko nie odpowiadać. 
Chodził dziś ż rana na miasto, nie wiadomo dokąd. Zabrał z sobą, co tylko posiadał z 
kosztowniejszych rzeczy i musiał zrobić jakąś frymarkę, przyczóm resztki sił wyczerpał. 
Jedna z córek była u niego.


192

— Hrabina? — zapytał Eugieniusz. — Czy to była brunetka wysmukła o kształtnej nóżce i 
żywych, pięknych oczach?

— Tak jest.

— Zostaw mię na chwilę sam-na-sam ze starym. Ja go wyspowiadam, on mi wszystko powie.

— Pójdę tymczasem na obiad. Tylko staraj się me wzruszać go zanadto, bośmy jeszcze 
ostatecznie nadziei nie stracili.

— Bądź spokojny.

— Jutro będą się dobrze bawiły — rzekł ojciec Goriot do Eugieniusza, gdy zostali sami. - 
Będą na wielkim balu.

— Powiedz, tatku, coś ty dziś robił z rana, że teraz masz się gorzej i musisz leżeć w łóżku?

— Nic.

— Anastazya była u ciebie? — zapytał Rastignac.

— Tak — odparł ojciec Goriot.

— No i cóż? proszę nic przede mną nie ukrywać. Czegóż ona jeszcze żądała?

— Ach! — począł stary z wysiłkiem — cóż chcesz, moje dziecko, ona była bardzo 
nieszczęśliwa ! Naścia nie ma ani grosza od czasu owej sprawy z brylantami. Kazała sobie 
robić na bal suknię ze złotogłowu, w której będzie wyglądała jako cacko. Ale szwaczka 
niegodziwa nie chciała nic robić na kredyt i Naścia musiała wziąć tysiąc franków od 
pokojówki, żeby zapłacić jéj z góry. Biedna, trzebaż jéj było dojść do tego !. To mi serce 
rozdarło. Pokojówka zobaczyła tymczasem, że Restad stracił całe zaufanie do Naści, 
przelękła się więc o swoje pieniądze i umówiła się ze szwaczką, żeby nie wydawać sukni, aż 
dopóki pani nie odda jéj pożyczonej sumy. Bal ma być jutro, suknia już gotowa. Naścia jest w 
rozpaczy. Chciała wziąć moje nakrycia stołowe, żeby je zastawić. Mąż jéj chce, żeby była na 
tym balu dla pokazania całemu Paryżowi brylantów, o sprzedaż których wszyscy ją 
posądzają. Ale czyż ona może powiedzieć temu potworowi: <cyt>Winnam tysiąc franków, 
zapłać je?</cyt> Nie, ja to dobrze pojmuję. Delfina będzie miała strój wspaniały, a zacóż 
Naścia ma być gorszą od młodszej siostry? Biedne dziecko! ona we łzach tonie. A ja nie 
miałem wczoraj dwunastu tysięcy franków, to mię tak upokorzyło, że dla okupienia swojej 
winy oddałbym chętnie resztki nędznego żywota. Wiesz co? dotychczas miałem siłę przenieść 
wszystkie nieszczęścia, ale ostatni brak pieniędzy rozdarł mi serce. Och! och! nie namyślając 
się długo sprzedałem za sześćset franków nakrycia stołowe i sprzączki, później ustąpiłem 
papie Gobseck dochód całoroczny za czterysta franków, które mi wypłacił odrazu. Ha! będę 
żyć suchym chlebem ! wystarczało mi to, gdy byłem młody, to i teraz może wystar-


193

czyć. Ale za to moja Naścia będzie miała piękny wieczór i ubierze się jak lalka. Mam tysiąc 
franków pod poduszką. Aż mi się cieplej robi, gdy pomyślę, że tu pod głową u mnie leży coś 
takiego, co sprawi przyjemność biednej mojej Naści. Będzie mogła przynajmniej wypędzić tę 
szkaradną Wiktorynę. Czy to słychane rzeczy, żeby słudzy nie mieli ufności w swoich 
panach! Jutro będę zdrowszy. Naścia przyjdzie o dziesiątej. Nie trzeba, żeby one myślały, 
żem chory, bo żadna nie poszłaby na bal, a obie chciałyby mnie pielęgnować. Naścia uściśnie 
mię jutro jak swoje dziecko, a pieszczoty jéj zupełnie mię uzdrowią. Mogłem wydać tysiąc 
franków na lekarstwo, lecz wolę dać je memu wszech-lekarzowi, mojej Naści. Przynajmniej 
pocieszę ją w nędzy, a to zgładzi mą winę, żem śmiał zapewnić sobie dochód dożywotni. Ona 
jest na dnie przepaści, a ja nie mam dość siły, żeby ją ztamtąd wyciągnąć. O! ja rozpocznę 
znów handel. Pojadę do Odesy po zboże, które kosztuje tam trzy razy mniej niż u nas. 
Przywóz ziarna w naturze jest wprawdzie zabroniony, ale dobrzy ludzie, co tworzą prawa, nie 
pomyśleli o rozlicznych produktach, które się ze zboża wyrabiają. Ho ! ho ! myśl ta przyszła 
mi dziś od rana do głowy ! Krochmal może do wielkich rzeczy doprowadzić.

— On zwaryował — pomyślał Eugieniusz patrząc na starego. — Dosyć, ojcze, uspokój się, 
nic nie mów...

Eugieniusz nie poszedł na obiad, aż póki Bianchon nie powrócił. Następnie obaj przepędzili 
noc przy chorym, doglądając go po kolei, przyczém jeden czytał książki medyczne, a drugi 
pisał listy do sióstr i do matki. Symptomata, które się objawiły nazajutrz, były, zdaniem 
Bianchon'a, dosyć pomyślne ; lecz stan chorego wymagał ciągłej pieczołowitości, na którą 
tylko nasi studenci mogli się zdobyć, a której opis musiałby obrazić wstydliwą frazeologią 
naszej epoki. Wychudłe ciało starego pokryte zostało pijawkami i kataplazmami; zrobiono mu 
wannę na nogi i próbowano różnych środków medycznych, do zastosowania których trzeba 
było całej siły i całego poświęcenia dwóch naszych młodzieńców. Pani de Restaud nie 
przyszła sama, tylko przysłała posłańca dla zabrania pieniędzy.

— Sądziłem, że sama przyjdzie, ale to i lepiej, że przysłała, bo widok mój mógłby ją 
zaniepokoić — rzekł ojciec Goriot, którego i ta okoliczność zdawała się uszczęśliwiać.

O siódmej wieczorem, Teresa przyniosła list od Delfiny.

<cyt>Czemżeś ty zajęty, drogi przyjacielu? Czyż miałbyś mnie zaniedbywać, mnie, którą tak 
niedawno pokochałeś? Słysząc twoje zwierzenia serdeczne poznałam, że masz piękną duszę i 
musisz być z liczby tych, co pozostają zawsze wiernemi z pełną świadomością wszystkich 
odcieni uczucia. Pamiętam, jak-eś powiedział słuchając


194

modlitwy Mojżesza: Dla jednych to dźwięk monotonny, dla innych to nieskończoność 
harmonii! Pamiętaj, że cię czekam, bo mamy jechać razem na bal do pani Beauséant. 
Kontrakt pana d'Adjuda został dziś rzeczywiście podpisany u dworu; biedna wice-hrabina 
dowiedziała się o tem o drugiej po południu. Cały Paryż pójdzie dziś do niej, jak pospólstwo 
idzie tłumnie na plac de Greve w dzień egzekucyi. Czyż to nie okrucieństwo iść po to tylko, 
by zobaczyć, czy ta kobieta będzie umiała ukryć swą boleść, czy dobrze umrzeć potrafii? Ja 
nie poszła-bym, to pewna, gdybym przedtem u niéj bywała; ale dzisiejsze przyjęcie będzie 
pewnie ostatniém, nie mogę go więc opuścić, bo wszystkie moje zabiegi byłyby daremne. 
Położenie moje jest wyjątkowe. Zresztą, chcę być na balu, bo i ty na nim będziesz. Czekam 
twego przybycia. Jeżeli nie przyjdziesz za dwie godziny, to nie wiem, czy potrafię przebaczyć 
ci takie wiarołomstwo</cyt>.


Rastignac wziął pióro i odpisał co następuje :


<cyt>Czekam doktora, który zawyrokuje, czy ojciec twój żyć będzie. Zdaje się, że jest 
umierający. Przyniosę ci wyrok, lecz boję się, żeby to nie był wyrok śmierci. Zobaczysz 
jeszcze, czy będziesz mogła być na balu. Przyjm zapewnienia najczulszej miłości</cyt>.

Doktór przyszedł o wpół do dziewiątej i znalazł, że lubo chory wyzdrowieć nie może, lecz i 
śmierć nie tak rychło jeszcze nastąpi. Zapowiedział ciągłe zmiany na lepsze i na gorsze, od 
których życie i przytomność starego będą zależały.

— Lepiej byłoby dla niego, gdyby prędzej skończył — rzekł doktor na zakończenie.

Eugieniusz powierzył ojca Goriot pieczy Bianchon'a, a sam poszedł do pani Nucingen ze 
smutnemi wieściami, które miały zaćmić jéj radość. Tak przynajmniej sądził nasz student, 
którego umysł napojony był jeszcze surowém pojęciem obowiązków rodzinnych.

— Z tém wszystkiém, powiedz jéj, niech się dobrze bawi — zawołał ojciec Goriot, podnosząc 
się na posłaniu, na którem leżał dotąd bezwładnie.
Eugieniusz stanął przed Delfina z sercem rozdartém boleścią. Baronowa była już w 
trzewikach balowych, uczesana, gotowa tak, że tylko suknię włożyć pozostawało. Ale ostatnie 
te przygotowania, podobne do pociągnięć pędzla, któremi malarze wykończają swoje płótna, 
wymagały więcej czasu niż samo tło obrazu.

— Jak-to, jeszcześ pan nie ubrany? — zapytała pani de Nucingen.

— Ale ojciec pani...

— Jeszcze mój ojciec — zawołała przerywając. — Ależ nie będziesz mię pan uczył, com 
winna swemu ojcu. Znam ja ojca od dawna. Ani słowa, Eugieniuszu. Wtedy będę pana 
słuchała, gdy


195

zobaczę, żeś już ubrany. Teresa przygotowała wszystko w pańskiem mieszkaniu, powóz mój 
gotów, bierz go pan i powracaj. Pomówimy o ojcu jadąc na bal. Trzeba wyjechać wcześnie, 
bo i tak zatrzyma nas cały szereg powozów i w najlepszym razie chyba o jedenastej 
wejdziemy na salę.

— Pani!

— Dosyć, ani słowa więcej — zawołała biegnąc do buduaru po naszyjnik.

— Niech-że pan jedzie, panie Eugieniuszu, bo się pani rozgniewa — rzekła Teresa 
popychając studenta, który stał przerażony tém wykwintném ojcobójstwem.

Eugieniusz wyszedł oddając się najsmutniejszym, najbardziej zniechęcającym rozmyślaniom. 
Świat wydawał mu się oceanem błota, w którym dość było nogę umoczyć, by wnet ugrzęznąć 
po szyję. Tylko nędzne zbrodnie tu się popełniają! myślał sobie. Vautrin jest większy. 
Zobaczył już z blizka trzy wielkie wyrazy społeczeństwa: Posłuszeństwo, Walkę i Bunt; 
Rodzinę, Świat i Vautrin'a. I nie miał odwagi wybierać. Posłuszeństwo było nudne, Bunt 
niemożliwy, a Walka niepewna. Myśl jego przeniosła się na łono rodziny. Przypomniał sobie 
czyste wzruszenia życia spokojnego, przypomniał dni spędzone w gronie istot kochających, 
które poddawały się prawom przyrodzonym ogniska domowego znajdując przy niém 
szczęście zupełne, trwałe, niczém nie zmącone. Pomimo tych dobrych myśli, Eugieniusz nie 
miał odwagi złożyć przed Delfiną wyznania wiary dusz czystych i nakazać jéj Cnotę w imię 
Miłości. Były-to pierwsze owoce rozpoczętego niedawno wychowania; młodzieniec zaczynał 
już kochać samolubnie. Spryt wrodzony pozwolił mu odgadnąć naturę serca Delfiny, 
przeczuwał, że ta kobieta mogłaby iść na bal po trupie własnego ojca, a nie miał siły wystąpić 
w roli moralisty, nie miał dość odwagi, by się jéj narazić, ani dość cnoty, żeby ją opuścić.

— Nie przebaczyłaby mi nigdy — myślał sobie — gdybym ją przekonał, że nie miała w tym 
razie słuszności.

Następnie zaczął się zastanawiać nad słowami lekarzy i wmawiać w siebie, że ojciec Goriot 
nie był wcale tak słaby, jak mu się zdawało; w końcu zdobył się na tysiące niegodnych 
rozumowań, za pomocą których potrafił usprawiedliwić Delfinę. Ona nie wie, w jakim stanie 
ojciec się znajduje, a zresztą sam stary odesłałby ją na bal, gdyby poszła do niego. Częstokroć 
prawo społeczne, nieubłagane w swojej formule, potępia tam, gdzie zbrodnia pozorna jest 
usprawiedliwiona tysiącem modyfikacyj, które wyradza w łonie rodziny różnica charakterów, 
oraz rozmaitość interesów i położeń. Eugieniusz chciał oszukać siebie samego i gotów był 
zrobić dla kochanki ofiarę z włą-


296 

snego sumienia. Od dwóch dni wszystko się w jego życiu zmieniło. Kobieta zmąciła jego 
porządek, zaćmiła blask rodziny i wszystko na swoje korzyść zabrała. Rastignac i Delfina 
spotkali się wśród takich okoliczności, które pozwoliły im odczuć całą słodycz tego 
spotkania. Namiętność ich dobrze przygotowana wzmogła się przez posiadanie, które zwykło 
zabijać namiętności.


Posiadając tę kobietę, Eugieniusz przekonał się, że dawniej pragnął jéj tylko, a pokochał ją 
dopiero wtedy, gdy mu szczęście poznać dała. Kto wie, czy miłość nie jest tylko 
wdzięcznością za przyjemność doznaną? Eugieniusz nie pytał, czy ta kobieta jest nikczemną, 
czy wzniosłą; ubóstwiał ją za całe szczęście, które jéj przyniósł w udziale i którego sam od 
niéj doświadczył. Delfina również kochała go tak, jak Tantal kochałby anioła, któryby 
przyszedł nasycić głód jego lub ugasić palące jego pragnienia.

— Jak-że ma się mój ojciec? — zapytała Delfina, gdy stanął przed nią w stroju balowym.

— Niezmiernie źle — odparł student; —jeżeli chcesz dać mi dowód swego przywiązania, to 
wstąpimy do niego.

— Dobrze — powiedziała — ale to po balu. Mój Eugieniuszu, bądź-że dobrym, nie praw mi 
morałów. Chodźmy.

Pojechali. Eugieniusz nie odzywał się przez czas długi.

— Co tobie ? — zapytała Delfina.

— Słyszę chrapanie twego ojca — odparł z nieukontentowaniem.

I zaczął opowiadać z młodzieńczym zapałem o okrutnym postępku, którego pani de Restaud 
dopuściła się przez próżność, o śmiertelnem niebezpieczeństwie, na jakie ojciec dla niej się 
naraził, i o tém, jaką ceną okupiona będzie świetna suknia Anastazyi. Delfina płakała.

— Łzy mnie oszpecą — pomyślała baronowa, a oczy jéj oschły natychmiast. Pójdę 
pielęgnować ojca, nie odstąpię od jego łóżka — powiedziała.

— Ach! teraz jesteś taką, jaką cię widzieć pragnąłem — powiedział Eugieniusz.

Latarnie pięciuset powozów oświecały pojazd pałacu Beauséant'ôw. Żandarmi na koniach 
znajdowali się po obu stronach drzwi oświetlonych. Wyborowe towarzystwo napływało tak 
obficie, a każdemu tak pilno było zobaczyć tę wielką kobietę w chwili upadku, że parterowe 
salony pałacu były już napełnione, gdy pani de Nucingen przybyła z Rastignac'iem.
Od chwili, gdy cały dwór cisnął się do <cyt>wielkiej Panny</cyt>, której Ludwik XIV 
wydzierał kochanka, żadne nieszczęście serdeczne nie miało tyle rozgłosu, co przygoda pani 
de Beauséant. Ale ostatnia


197

córa prawie królewskiego domu burgundzkiego okazała się wyższą od swego nieszczęścia i 
panowała aż do ostatniej chwili światu, od którego przyjęła próżność tylko dlatego, że ta 
miała dopomódz do tryumfu jej miłości. Najpiękniejsze kobiety Paryża ożywiały salon 
świetnością stroju i wdziękiem swych uśmiechów. Dokoła wice-hrabiny cisnęli się dworacy 
najbardziej dystyngowani, znakomitości wszelkiego rodzaju, ambasadorowie i ministrowie 
obwieszani krzyżami, gwiazdami i wstęgami różnych kolorów. Orkiestra brzmiała pod 
złocistemi stropami pałacu, który zmienił się dla swéj królowej w pustynię bezludną.


Pani de Beauséant stała na środku pierwszego salonu, przyjmując mniemanych swoich 
przyjaciół. Ubrana biało, bez żadnych ozdób w gładko zaplecionych włosach, wydawała się 
spokojną i nie zdradzała ani boleści, ani dumy, ani radości kłamanej. Nikt nie mógł wyczytać, 
co się działo w jéj duszy. Rzekłbyś, że to Niobe wyciosana z marmuru. Uśmiech, którym 
witała najszczerszych przyjaciół przybierał niekiedy odcień szyderstwa; a zresztą była 
zupełnie taką jak zwykle, tak podobną do owéj wice-hrabiny, którą szczęście opromieniało 
swym blaskiem, że najobojętniejsi musieli ją podziwiać, jak młode Rzymianki podziwiały 
gladyatorów, którzy umieli uśmiechać się konając. Rzekłbyś, że świat przystroił się 
odświętnie na pożegnanie jednej z władczyń swoich.

— Obawiałam się, że pan nie przyjedziesz — rzekła do Rastignac'a.

— Pani — odparł głosem wzruszonym, biorąc jéj słowa za wymówkę — przyszedłem i wyjdę 
ostatni.

— Dobrze — powiedziała biorąc go za rękę. – Pan jesteś tu może jedyną istotą, której mogę 
zaufać. Przyjacielu, kochaj tylko taką kobietę, którą będziesz mógł kochać wiecznie, a nigdy 
żadnej nie opuszczaj.

Wsparła się na ramieniu Rastignac'a i poprowadziła go do salonu, w którym grano w karty.

— Jedź pan do markiza — rzekła siadając z nim na kanapie. — Jakób, kamerdyner mój 
pojedzie razem i wręczy ci list do markiza, w którym upominam się o swoje korespondencyą. 
Chcę wierzyć, że odda ci ją w całości. Gdy wrócisz pan z memi listami, wejdź proszę do 
mego pokoju; każę, żeby mi znać dano.

Powstała na spotkanie najlepszej swéj przyjaciółki, księżny de Langeais. Rastignac pojechał 
do pałacu Rochefide'ow, gdzie margrabia d’Adjuda miał spędzić wieczór. Jakoż był tam 
rzeczywiście, lecz dowiedziawszy się, o co chodzi, pojechał ze studentem do swego 
mieszkania i wręczył mu szkatułkę mówiąc: Tu są wszystkie listy. Zdawało się, że chce coś 
jeszcze mówić, może pragnął dowie-
198

dzić się szczegółów o balu u wice-hrabiny, a może chciał wyznać przed Eugieniuszem, że już 
zaczyna rozpaczać z powodu swego małżeństwa, co później rzeczywiście miało miejsce, lecz 
błyskawica dumy zapaliła mu się w oczach i miał smutną odwagę zamilczeć o 
najszlachetniejszych swych uczuciach.

— Nic jéj o mnie nie mów, kochany Eugieniuszu — wyrzekł, ściskając dłoń jego z wyrazem 
przychylności i smutku; poczém dał mu znak, żeby się oddalił.

Eugieniusz powrócił do pałacu Beauséant'ow i kazał się zaprowadzić do pokoju wice-hrabiny, 
w którym widać było poczynione przygotowania do podróży. Usiadł przy ogniu, a utkwiwszy 
wzrok w szkatułkę cedrową, pogrążał się w głęboką i smutną zadumę. Pani de Beauséant 
przybierała w jego oczach rozmiary bogiń Iliady.

— Ach ! przyjacielu — rzekła wice-hrabina, wchodząc i opierając rękę na ramieniu 
Rastignac'a.

Stała cała przed nim we łzach, z oczyma wzniesionemi; jedne rękę drżącą wyciągnęła ku 
niemu, a drugą podniosła ku górze. Pochwyciła nagle szkatułkę, rzuciła ją do ognia i śledziła 
okiem, aż póki nie spłonęła.

— Tańczą! wszyscy przyszli punktualnie, tylko śmierć przyjdzie zapóźno. Cyt! przyjacielu — 
zawołała kładąc palec na ustach Rastignac'a, który chciał cóś powiedzieć. Nigdy już nie 
zobaczę ani Paryża, ani świata. O piątej zrana odjeżdżam ztąd, żeby zagrzebać się w głębi 
Normandyi. Od trzeciej po południu zajęta już jestem przygotowaniem do drogi; musiałam 
podpisywać akta, wejrzeć w interesa, nie miałam kogo posłać do... (Zatrzymała się). Byłam 
pewna, że można go znaleźć u... (Zatrzymała się znowu przejęta boleścią. W takiej chwili 
wszystko jest cierpieniem, a niektórych słów wymówić nawet niepodobna). Wreszcie — 
poczęła znowu —liczyłam na pana, że zechcesz mi oddać tę ostatnią przysługę. Chciałabym 
dać ci jaki zadatek przyjaźni. Będę myślała często o tobie, boś mi się wydał dobry i 
szlachetny, młody i czysty wśród tego świata, w którym podobne przymioty tak rzadko się 
spotykają. Pragnę, żebyś o mnie czasem pomyślał. (Obejrzała się dokoła). Oto jest — 
powiedziała — pudełko, w którem chowałam rękawiczki. Ilekroć otworzyłam go przed 
wyjazdem na bal lub do teatru, zawsze czułam, żem piękna, bo byłam szczęśliwa i po to tylko 
do niego się dotykałam, żeby myśl jaką wdzięczną w niém pozostawić: jest wniém wiele 
mojej istoty, jest cała pani de Beauséant, która już istnieć przestała. Przyjm je pan ode mnie. 
Postaram się, żeby ją odniesiono do twego mieszkania przy ulicy d'Artois. Pani de Nucingen 
bardzo pięknie dziś wygląda, kochaj ją szczerze. Jeżeli nie zobaczymy się więcej, to bądź 
pewien, przyjacielu, który byłeś zawsze


199

dobrym dla mnie, że modlić się będę za ciebie. Zejdźmy do salonu ; nie chcę, żeby myślano, 
że ja płaczę. Mam wieczność całą przed sobą, będę sama i nikt nie zażąda rachunku łez 
moich. Jeszcze jedno tylko spojrzenie na ten pokój. (Wice-hrabina zatrzymała się, przysłoniła 
ręką oczy, poczém obtarła je, zwilżyła zimną wodą i wsparła się na ramieniu studenta). Idźmy 
— powiedziała.

Nic w życiu nie wzruszyło Rastignac'a tak silnie, jak zetknięcie się z tą boleścią szlachetnie 
stłumioną. Pani de Beauséant obeszła z Eugieniuszem dokoła sali, była-to ostatnia uprzejmość 
téj kobiety, odznaczającej się dziwnym wdziękiem.

Spojrzenie Eugieniusza padło na obie siostry: panią de Restaud i panią de Nucingen. Hrabina 
wyglądała wspaniale w całym przepychu: brylantów, które musiały palić jéj ciało, bo po raz 
ostatni miała je na sobie. Pomimo potężnej dumy i miłości, którą miała w sercu, nie mogła 
znieść spokojnie wzroku swego męża. Widok ten nie rozjaśnił wcale smutnych myśli 
Rastignaca. Tak jak pułkownik włoski przypominał mu postać Vautrina, tak również brylanty 
obu sióstr przywodziły na myśl barłóg, na którym ojciec Goriot spoczywał. Wice-hrabina 
wytłómaczyła sobie opacznie smutek studenta i puściła jego ramię.

— Idź pan — powiedziała — nie chcę zatruwać ci przyjemności. Delfina przywołała go 
natychmiast do siebie. Spieszno jéj było
rzucić pod stopy studenta hołdy zebrane w tym świecie, do którego spodziewała się być już 
nazawsze przyjętą.

— Jakże znajdujesz pan Naście? — zapytała.

— Ona umie korzystać nawet ze śmierci ojca własnego — rzekł Rastignac.

Około czwartej muzyka ucichła i tłumy zaczęły się przerzedzać, aż w końcu księżna de 
Langeais i Rastignac znaleźli się sami w sali balowej. Po chwili i wice-hrabina stanęła na 
progu, pożegnawszy tylko co pana de Beauséant, który odszedł do swéj sypialni powtarzając 
po kilkakroć: — Źle robisz, moja droga, że uciekasz od świata w twoim wieku! Pozostań, 
proszę, z nami.


Pani de Beauséant wydała okrzyk podziwu na widok księżny, spodziewała się bowiem zastać 
samego Eugieniusza.

— Odgadłam cię, Klaro — rzekła pani de Langeais. — Odjeżdżasz, żeby nigdy już nie 
wrócić; lecz przed odjazdem musisz mnie wysłuchać, musimy się porozumieć!

Wzięła przyjaciółkę za rękę i wprowadziła ją do sąsiedniego salonu, a tam, popatrzywszy na 
nią ze łzami w oczach, przycisnęła ją do piersi i ucałowała gorąco.

— Nie chcę rozstawać się z tobą obojętnie, moja droga, to byłby dla mnie zbyt ciężki wyrzut 
sumienia. Możesz rachować na mnie


200 

jak na siebie samę. Byłaś wielką dzisiejszego wieczora, ja poczułam, żem ciebie godna i chcę 
ci tego dowieść. Zawiniłam względem ciebie, nie zawsze byłam dobrą; przebacz mi to, 
najdroższa, zapieram się wszystkiego, co mogło cię zranić, chciałabym cofnąć moje słowa. 
Jedna boleść połączyła dusze nasze i nie wiem, która z nas będzie bardziej nieszczęśliwa. Pan 
de Montriveau nie był dziś tutaj, czy ty to pojmujesz? Kto cię widział, Klaro, podczas tego 
balu, ten nigdy ciebie nie zapomni. Co do mnie, zrobię jeszcze ostatnie usiłowanie. Jeżeli mi 
się nie uda, to pójdę do klasztoru! A ty dokąd się udasz?

— Do Normandyi, do Courcelles, kochać, modlić się, aż póki Bóg nie powoła mnie z tego 
świata.

— Chodź pan do nas, panie de Rastignac — rzekła wice-hrabina głosem wzruszonym 
przypominając sobie, że Eugieniusz czeka na nią w salonie. (Student ukląkł przed kuzynką i 
złożył na jéj ręce pocałunek). Bądź zdrowa, Antonino! — wyrzekła pani de Beauséant — 
bądź szczęśliwa! A ty, panie Eugieniuszu — mówiła do studenta — tyś szczęśliwy, boś 
młody, bo jeszcze wierzyć możesz. Opuszczając ten świat, mam wkoło siebie święte i szczere 
wzruszenia, jakie towarzyszyły zgonowi wybrańców szczęśliwych!

Rastignac pozostał aż do piątej i odszedł dopiero wtedy, gdy pani de Beauséant przesłała mu z 
powozu podróżnego ostatnie pożegnanie zroszone łzami. Pożegnanie to świadczyło, że osoby 
najwyżej położone nie są wyjęte z pod praw serca i nie żyją bez troski, jak-to wmawiają w 
naród ludzie goniący za popularności


Poranek był chłodny i wilgotny, a Eugieniusz wracał piechotą do domu Vauquer. Tak się 
uzupełniało jego wychowanie.

— Nie zdołamy ocalić biednego ojca Goriot — rzekł Bianchon, gdy Eugieniusz wszedł do 
pokoju sąsiada.

— Słuchaj, przyjacielu — powiedział Eugieniusz popatrzywszy na starca uśpionego — nie 
schodź nigdy ze skromnej drogi życia, która zadawalnia umiarkowane twoje żądania. Ja 
jestem w piekle i muszę w niém pozostać. Wierz we wszystko, cokolwiek złego powiedzą ci o 
świecie! Nie ma takiego Juwenala, coby zdołał opisać całą jego szkaradę okrytą złotem i 
klejnotami.

Nazajutrz Bianchon obudził Rastigna'ca około drugiej, prosząc, by go zastąpił przy łóżku 
Goriot'a, którego stan pogorszył się bardzo od rana.

— Stary nie przeżyje dwóch dni, a może nawet i sześciu godzin nie wytrzyma — mówił 
student medycyny — pomimo to musimy jednak walczyć z chorobą do ostatka. Potrzeba 
będzie użyć środków kosztownych. Będziemy go pielęgnowali, to pewna; ale ja nie mam ani 
grosza przy duszy. Przewróciłem jego kieszenie, przetrząsłem szafy: zero w ilorazie. 
Zapytałem go w chwili przytomności, ale


201

powiedział mi, że nie ma ani jednego szeląga. A ty, czy masz cokolwiek ?

— Mam tylko dwadzieścia franków, ale postawię na kartę i wygram.

— A jak przegrasz?

— Zwrócę się do jego zięciów i córek z prośbą o pieniądze.

— A jeżeli ci nic nie dadzą? — zapytał znów Bianchon. — Musimy dostać pieniędzy jak 
najprędzej, bo trzeba okryć starego wrzącemi synapizmami od stóp aż do połowy bioder. 
Jeżeli zacznie krzyczeć, to możemy mieć nadzieję. Wiesz, jak to się urządza, zresztą 
Krzysztof ci dopomoże. Ja wstąpię do apteki zaręczyć za wszystkie lekarstwa, jakie tam 
będziemy brali. Co za nieszczęście, że nie można było przenieść tego biedaka do naszego 
szpitala, byłoby mu tam nierównie lepiej. No, chodź ze mną do jego pokoju i nie opuszczaj 
go, aż póki ja nie wrócę.

Weszli obaj do pokoju starego. Eugieniusz przestraszył się zmianą, jaka zaszła na téj twarzy 
skrzywionej, bladej, wynędzniałej.

— Jak się masz, ojczulku? — zapytał pochylając się nad nędzném posłaniem.

Goriot podniósł na Eugieniusza oczy zagasłe, popatrzył uważnie, ale nie poznał, kto przed 
nim stoi. Student nie wytrzymał tego widoku, łzy zalały mu oczy.

— Bianchon, czy nie należałoby przysłonić okien firankami?

— Nie, okoliczności atmosferyczne nie wywierają już na niego żadnego wpływu. Byłby to 
zbyt szczęśliwy objaw, gdyby on poczuł wrażenie ciepła lub chłodu. Z tém wszystkiém 
potrzeba nam ognia, żeby ugotować tyzannę i przyrządzić wiele innych rzeczy. Przyślę ci 
kilka wiązek gałęzi, które będą musiały wystarczyć, aż póki nie zdobędziemy drzewa. Przez 
dzień wczorajszy i przez noc spaliłem wszystek torf tego biedaka i cały zapas drzewa, jaki się 
u ciebie znajdował. Było tak wilgotno, że woda spływała po ścianach. Z wielkim trudem 
zdołałem osuszyć trochę ten pokój. Krzysztof zamiótł podłogę, bo to była istna stajnia. 
Wykadziłem tu jałowcem, bo smród był okropny.

— Mój Boże — rzekł Rastignac — a córki jego!

— Słuchaj, jeżeli poprosi pić, to dasz mu tego — rzekł asystent pokazując Rastignac'owi 
wielki garnek biały. — Jeżeli zacznie się skarżyć, a żołądek będzie gorący i twardy, to 
wezwiesz Krzysztofa do pomocy i dasz mu... wiesz. Gdyby popadł przypadkiem w wielkie 
rozdrażnienie, gdyby mówił wiele lub dostał trochę obłędu, to nie potrzeba mu przeszkadzać. 
Będzie-to niezły znak. Przyślesz w takim razie Krzysztofa do szpitala Cochin. Lekarz 
naczelny, kolega mój lub ja, przyjdziemy przypalić mu plecy moksą.


202

Z rana, gdy spałeś jeszcze, zrobiliśmy wielką naradę z jednym uczniem doktora Galla, z 
naszym doktorem naczelnym i z lekarzem z Hôtel-Dieu. Panowie ci upatrują ciekawe 
symptomata, mamy więc śledzić przebieg choroby, żeby wyjaśnić kilka kwestyj naukowych 
dosyć wielkiej wagi. Jeden z tych panów utrzymuje, że krew, naciskająca na jeden organ 
więcej niż na drugi, mogłaby wywołać szczególne objawy. Słuchaj więc dobrze, gdy zacznie 
mówić, żebyś potrafił określić, jakiego rodzaju wyobrażenia będą przemagały w jego mowie : 
czy to będą pojawy pamięci, przenikliwości lub rozwagi ; czy będzie się zajmował rzeczami 
materyalnemi czy uczuciami ; czy będzie rozumował lub zwracał się myślą do przeszłości; 
jedném słowem, uważaj, żebyś mógł zdać nam dokładne sprawozdanie. Może być, że atak 
będzie silny i jednorazowy, w takim razie, stary pozostanie aż do śmierci w zupełnem 
osłupieniu. Przebieg podobnych chorób bywa tak dziwaczny! Gdyby nieszczęście tu się 
skierowało — mówił Bianchon wskazując na tylną część głowy chorego — to bywają 
przykłady dziwnych zjawisk: mózg odzyskuje niektóre władze i śmierć nie tak rychło 
następuje. Krew może odstąpić od mózgu i obrać sobie drogi, których kierunek sekcya chyba 
może wykazać. W szpitalu chorób nieuleczalnych znajduje się pewien starzec idyota, u 
którego odpływ nastąpił wzdłuż kości pacierzowej ; cierpi on straszliwie, ale żyje.

— Czy się one dobrze bawiły? — zapytał ojciec Goriot poznając Eugieniusza.

— Och! nie przestaje myśleć o swych córkach — rzekł Bianchon. — W ciągu nocy powtórzył 
mi ze sto razy: One tańczą! Ona ma swą suknię! Wołał je po imieniu. Płakałem, do licha! 
słuchając tych wykrzykników: Delfino! Delfino moja! Naściu! Słowo daję — mówił student 
medycyny — nie można się było od łez powstrzymać.

— Delfina! — zawołał starzec — ona jest tu, nie prawdaż? Nie wątpiłem o tém. I oczy jego 
zaczęły biegać z szaloną ruchliwością po drzwiach i ścianach.

— Idę powiedzieć Sylwii, żeby przyrządziła synapizmy — zawołał Bianchon — teraz jest 
najwłaściwsza chwila.

Rastignac pozostał sam przy łożu chorego, zapatrzony w tę głowę, której widok sprawiał 
wrażenie bolesne i przerażające.

— Pani de Beauséant ucieka, ten umiera — mówił do siebie. — Piękne dusze nie mogą 
przebywać długo na tym świecie. Bo jakże w rzeczy samej wielkie uczucia mogą się pogodzić 
ze społeczeństwem nędznem, płytkiem i małem?
W myśli jego obudziły się wspomnienia balu, odbijające jaskra-


203

wo od łoża śmierci, które miał przed oczyma. Bianchon ukazał się nagle we drzwiach.

— Słuchaj, Eugieniuszu, spotkałem naszego lekarza naczelnego i przybiegam co tchu z 
powrotem. Jeżeli będą jakie oznaki rozsądku, jeżeli zacznie mówić, to położysz go na długim 
kawale synapizmu w ten sposób, żeby okryć go musztardą od karku aż do bioder, a potem 
przyślesz zaraz po nas.

— Drogi Bianchon!

— O! tu chodzi o fakt naukowy — zawołał student medycyny z całym zapałem neofity.

— Jakto — rzekł Eugieniusz — czyżbym ja jeden tylko pielęgnował tego starca przez 
przyjaźń?

— Nie mówiłbyś tak, gdybyś widział mnie dzisiaj rano — odparł Bianchon nie obrażony 
przymówką Eugieniusza. — Lekarze praktykujący oddawna widzą tylko chorobę, a ja, mój 
drogi, widzę jeszcze chorego.

Eugieniusz pozostał znowu sam-na-sam z chorym, w oczekiwaniu przesilenia, które 
rzeczywiście dość prędko nastąpiło.

— Ach! to ty, drogie dziecię — rzekł ojciec Goriot, poznając Eugieniusza.

— Czy ci lepiej, ojcze? — zapytał student, biorąc go za rękę.

— A tak, miałem głowę ściśniętą, jak w kleszczach, ale teraz już się wyswobadza. Czy 
widziałeś moje córki? One przyjdą niezadługo, przybiegną, jak tylko dowiedzą się, że-m 
chory, one mię tak pielęgnowały, gdyśmy mieszkali przy ulicy de la Jussienne! Boże! 
chciałbym, żeby mój pokój był czysty na ich przyjęcie. Był tu jakiś młody człowiek, który 
wypalił mi cały zapas torfu.

— Słyszę, że Krzysztof przychodzi — rzekł Eugieniusz — przynosi on właśnie drzewo, które 
panu ten młody człowiek przysyła.

— Ba ! a czem-że zapłacić za drzwo? ja nie mam ani grosza, mój synu. Wszystko, wszystko 
oddałem. Jestem w domu przytułku. Czy przynajmniej suknia ze złotogłowu pięknie 
wyglądała? (Ach! jak ja cierpię!) Dziękuję, Krzysztofie, Bóg ci zapłaci, mój chłopcze, ja nic 
już nie mam.

— Bądź spokojny, ja zapłacę i tobie i Sylwii — szepnął mu Eugieniusz do ucha.

— Moje córki mówiły ci, że zaraz przyjdą, nieprawdaż, Krzysztofie ? Pójdź do nich raz 
jeszcze, dam ci za to sto sous. Powiedz, że mi niedobrze, że chciałbym je ucałować, zobaczyć 
raz jeszcze przed śmiercią. Powiedz tak, tylko uważaj, żebyś ich zbytecznie nie przeraził.
Krzysztof wyszedł na znak Rastignac'a.

— Zaraz przyjdą — począł znów starzec. — Już ja je znam.


204

Dobra Delfina! jak się ona zmartwi, jeżeli ja umrę. I Naścia także. Nie chciałbym umrzeć, 
żeby one nie płakały. Umrzeć, dobry mój Eugieniuszu, to znaczy nie widzieć ich więcej. 
Będzie mi nudno tam, gdzie ludzie idą po śmierci. Dla ojca, nie mieć dzieci, to znaczy być w 
piekle, a ja zaprawiałem się już do tego od czasu, jak one wyszły za mąż. Mój raj był przy 
ulicy de la Jussienne. Powiedz, proszę, wszak poszedłszy do raju, mógłbym powracać na 
ziemię i być jako duch przy nich. Nieraz o tém słyszałem. Czy to prawda? Zdaje się, że widzę 
je takiemi, jakiemi były przy ulicy de la Jussienne. Przychodziły co rano powiedzieć mi : 
dzień dobry, tatku. Brałem je na kolana, nagabałem je, robiłem różne figielki. A one pieściły 
mię wdzięcznie. Jadaliśmy razem śniadanie i obiad, słowem byłem ojcem, cieszyłem się 
swemi dziećmi. One jeszcze nie rozumowały, gdyśmy mieszkali przy ulicy de la Jussienne, 
nie wiedziały jeszcze nic o świecie i kochały mię szczerze. Mój Boże! czemuż nazawsze 
małemi nie zostały! (Och, cierpię, głowa mi pęka!) Ach! ach! darujcie mi, dzieci moje, cierpię 
okrutnie. Musi to być jakiś ból straszliwy, bo-m ja wytrwały na cierpienie, wyście mnie 
dobrze zahartowały. Mój Boże ! nie czułbym wcale tego bólu, gdybym mógł ręce ich trzymać 
w swojej dłoni. Czy sądzisz, że one przyjdą? Krzysztof taki głupi ! Należało mi pójść 
samemu. On je zobaczy a ja... Ale ty byłeś wczoraj na balu. Powiedz mi, jak one wyglądały? 
One nie wiedziały nic o mojej słabości. Biedaczki moje ! nie tańczyłyby pewnie, gdyby 
wiedziały. O ! nie chcę być dłużej chorym. One mnie potrzebują. Mienie ich zagrożone. A 
jakim mężom one się dostały! Wyleczcie mię! wyleczcie! (Och, jak ja cierpię ! ach! ach! 
ach!) Widzisz, trzeba mię wyleczyć, bo one potrzebują pieniędzy, a ja wiem, gdzie ich dostać. 
Pojadę do Odesy wyrabiać krochmal. Jestem sprytny, dorobię się na tém milionów. (Och ! 
cierpię zawiele !)

Goriot zamilkł na chwilę: zdawało się, że zbiera siły, żeby ból wytrzymać.

— Nie skarżyłbym się, gdyby one tu były — powiedział. — Po-cóż się skarżyć?

Po tych słowach nastąpiło lekkie uśpienie, które trwało aż do powrotu Krzysztofa. Rastignac 
sądził, że ojciec Goriot zasnął na dobre i pozwolił służącemu zdawać głośno sprawę ze swego 
poselstwa.

— Poszedłem najpierw do pani hrabiny — mówił Krzysztof — ale nie mogłem się z nią 
widzieć, bo zajęta była wraz z mężem ważnemi jakiemiś interesami. Ale-m ja tak nastawał, że 
sam pan hrabia wyszedł do mnie i tak mi powiedział : <cyt>Pan Goriot umiera, to i dobrze! 
nic rozumniejszego nie mógł zrobić. Pani de Restaud


205

jest mi potrzebna, bo musimy pokończyć ważne interesa, pójdzie sobie wtedy, gdy wszystko 
będzie skończone</cyt>. A taki był rozgniewany ! Miałem już wychodzić, aż tu pani hrabina 
wchodzi do przedpokoju jakiemiś drzwiami, których pierwej nie widziałem. Krzysztofie — 
zawołała — powiedz memu ojcu, że ja się posprzeczałam z mężem i nie mogę go zostawić; 
chodzi o śmierć lub życie moich dzieci; ale przyjdę natychmiast, gdy wszystko będzie 
skończone</cyt>. Z panią baronową to znów inna historya. Nie widziałem jéj wcale, ani 
mówić z nią nie mogłem. <cyt>A ! — powiedziała mi pokojówka — pani śpi; wróciła dziś z 
balu po piątej i gniewałaby się, gdybym ją przed południem obudziła. Gdy zadzwoni na mnie, 
to wtedy powiem, że jéj ojciec ma się gorzej. Ze złą nowiną nie ma się czego śpieszyć, 
zawsze będzie czas ją powiedzieć</cyt>. Daremnie prosiłem ! Ach! prawda! chciałem się 
widzieć z panem baronem, ale nie było go w domu.

— Więc żadna z jego córek nie przyjdzie! — zawołał Rastignac. — Napiszę zaraz do 
obydwóch.

— Żadna — powtórzył starzec, podnosząc się na posłaniu. — Zajęte są, śpią, nie przyjdą. Ja 
to wiedziałem. Trzeba umrzeć, żeby poznać, czém są dzieci. Ach, przyjacielu! nie żeń się, 
pozostań bezdzietnym! Dajesz dzieciom życie, a one ci śmierć dają. Wprowadzasz je w świat, 
a one cię spychają do grobu. Nie — one nie przyjdą. Wiedziałem o tém od lat dziesięciu. 
Powtarzałem to sobie niekiedy, ale sam wierzyć nie śmiałem.

Łzy zakręciły się w oczach jego otoczonych krwawą obwódką.

— Ach ! gdybym był bogaty, gdybym miał całą fortunę, którą córkom oddałem, to i one 
byłyby tutaj i lizałyby mi twarz swemi pocałunkami! Mieszkałbym w pałacu w pięknych 
komnatach, miałbym sługi na zawołanie i ognia podostatkiem, a one tonęłyby we łzach, stojąc 
przy mém łożu z dziećmi i mężami swojemi. Tak, mógłbym mieć to wszystko, a nic nie mam, 
pieniądz daje wszystko, nawet córki. O, moje pieniądze! gdzież one? Jakby one mnie 
pielęgnowały i doglądały, gdybym miał skarby do zostawienia ; widziałbym je przy sąbie, 
słyszałbym ich głos. Ach! dziecię moje, drogie, jedyne, moje dziecię ! wolę ja opuszczenie, 
wolę nędzę swoje! Gdy nieszczęśliwy jest kochany, to wie przynajmniej, że szczerze go 
kochają. A jednak chciałbym być bogatym, żeby je zobaczyć. Słowo daję, kto wie? One obie 
mają serca z głazu. Zanadtom je kochał, żeby one kochać mnie miały. Ojciec powinien być 
zawsze bogaty, powinien trzymać swe dzieci na wodzy, jak konie narowiste. A ja, 
nieszczęsny, klękałem przed niemi! Nędznice! chcą godnie uwieńczyć swoje dziesięcioletnie 
postępowanie ze mną. Gdybyś wiedział, jak one mi nadskakiwały zaraz po wyjściu za mąż! 
(Och!


206 
 
cierpię mękę okrutną!) Dałem wtedy każdej z nich do ośmiuset tysięcy franków, więc ani one, 
ani ich mężowie nie mogli obchodzić się ze mną niegrzecznie. A jak mię przyjmowano: 
<cyt>Dobry ojcze, proszę tędy; proszę tamtędy, ojcze kochany</cyt>. Na stole ich było 
zawsze jedno nakrycie dla mnie. Obiadowałem z ich mężami, którzy okazywali mi głęboki 
szacunek. Zdawało się im, że ja mam jeszcze cośkolwiek. A dlaczego? Ja-m nic nie mówił o 
swoich interesach. Człowiek, dający swym córkom po osiemset tysięcy franków, wart jest 
zabiegów. To też nadskakiwano nie mnie, tylko moim pieniądzom. Świat nie jest piękny. Ja-
m się o tem przekonał ! Wożono mię do teatru, zapraszano na zebrania, i siedziałem u nich, 
ile mi się podobało. Wreszcie one nie zapierały się, że są memi córkami, przyznawały mnie 
za ojca. Cóż chcesz? ja-m nie stracił jeszcze przenikliwości, nic nie uszło mojej uwagi. 
Wszystko trafiało do celu i serce mi raniło. Widziałem doskonale, że wszystko to było udane; 
ale już rady nie było. Nie byłem u nich tak swobodny, jak tu, przy naszym stole. Nie umiałem 
nic powiedzieć. To też ludzie światowi pytali nieraz, pochylając się do ucha mych zięciów: 
<cyt>Kto jest ten jegomość? — To ojciec z dukatami; bardzo jest bogaty. — Ach! do 
licha!</cyt> — mówiono, patrząc na mnie z szacunkiem, jaki obudzało wspomnienie o 
dukatach. Krępowałem i ich niekiedy, ale płaciłem drogo za swe błędy. A zresztą, któż jest 
doskonały? (Głowa moja jest jedną raną!) Cierpię w tej chwili tyle, ile trzeba cierpieć, aby 
umrzeć; a jednak, drogi mój panie Eugieniuszu, to jedno nic, wobec boleści, której doznałem, 
gdy Anastazya dała mi po raz pierwszy poznać spojrzeniem, że-m powiedział głupstwo, które 
ją upokorzyło; wzrok jéj otworzył mi wszystkie żyły. Zapragnąłem wszystko umieć, a 
pojmowałem jedno tylko, żem już zbyteczny na ziemi. Chcąc się pocieszyć, poszedłem 
nazajutrz do Delfiny i znowu popełniłem tam jakieś głupstwo, które ją rozgniewało. 
Myślałem, że rozum stracę. Przez cały tydzień nie wiedziałem, co mam z sobą robić. Nie 
śmiałem iść do nich, obawiając się wymówek. I tak zostałem wygnany od mych córek. O 
Boże mój! Ty znasz przecie nędzę i cierpienia, których ja wtedy doznałem. Tyś porachował, 
wiele sztyletów przeszyło mię w owym czasie, który mię zestarzył, zmienił, zabił, i po-cóż 
każesz mi cierpieć jeszcze? Przecież odpokutowałem już za to, że-m je kochał zanadto. One 
zemściły się za mą miłość, szarpały mię jak kąty rozpalonemi kleszczami! I cóż powiesz? 
ojcowie są tak głupi! kochałem je tak bardzo, że-m powracał do nich, jak szuler do gry. Moje 
córki, to był mój występek, one mi były kochankami, wszystkiém! Zdarzało się, że 
potrzebowały jakiegoś stroju, jakiejś ozdoby; pokojówki ich donosiły mi wnet o tém, a ja 
śpieszyłem z podarunkiem.


207

żeby zasłużyć na dobre przyjęcie! Pomimo-to strofowały mię potroszę za nieumiejętne moje 
znalezienie się w świecie. O! nie odkładały nigdy lekcyi do jutra. Obie już zaczynały 
rumienić się za mnie. Oto co znaczy dać dzieciom dobre wychowanie. A przecie w moim 
wieku nie mogłem już iść do szkoły. (Cierpię okrutnie! Boże mój! doktorów, doktorów! 
Cierpiałbym bez porównania mniej, gdyby mi głowę otwierano!) Córki moje, córki! 
Anastazyo! Delfino! Chcę je widzieć. Poślijcie po nie żandarmów, niech je przyprowadzą 
przemocą. Sprawiedliwość jest po mojej stronie; natura, kodeks cywilny, wszystko za mną 
przemawia. Protestuję. Ojczyzna zginie, jeżeli ojców będą potrącać nogami. To jasne przecie. 
Społeczeństwo, świat cały stoi na ojcowstwie, wszystko więc runie, gdy dzieci nie będą 
ojców kochały. O ! chcę je widzieć, słyszeć, mniejsza o to, co mi powiedzą, bylebym głos ich 
usłyszał, zwłaszcza głos Delfiny, bo to uśmierzy moje boleści. Ale powiedzcie im, gdy 
przyjdą, żeby nie patrzyły na mnie ze zwykłą oziębłością. Ach! panie Eugieniuszu, dobry mój 
przyjacielu ! nie wiesz, co to znaczy, gdy złoto spojrzenia zmienia się dla nas nagle w ołów 
szary. Wieczna zima otoczyła mię od chwili, gdy oczy ich przestały oblewać mię swemi 
promieniami, boleść sama była mym udziałem ! Żyłem po to, by znosić ciągłe upokorzenia. A 
kochałem je tak bardzo, że połykałem tysiąc zniewag, byle za tę cenę kupić sobie jaką biedną, 
ukradkową przyjemność. Ja, ojciec, musiałem widywać swe córki po-kryjomu ! Dałem im 
życie, a one nie dadzą mi dziś jednej godziny. Pragnę i łaknę i serce mi się pali, a one nie 
przyjdą ochłodzić mego zgonu, bo umieram już, czuję to dobrze. Ależ one nie wiedzą chyba, 
co to znaczy deptać po trupie ojca? Jest Bóg w niebie: On mści się za ojców wbrew ich woli. 
Och! one przyjdą! Przyjdźcie, moje ukochane, przyjdźcie ucałować mię raz jeszcze! dajcie 
ostatni pocałunek, jak wiatyk waszemu ojcu, który będzie modlić się za was do Boga i bronić 
was będzie, i powie, żeście były dobremi córkami! Bo wyście przecie niewinne. One 
niewinne, przyjacielu! Powiedz to wszystkim, żeby nikt nie miał do nich żalu za mnie. Ja-m 
winien wszystkiemu, ja-m je przyzwyczaił do tego, żeby mię nogami tratowały. Mnie to 
przyjemność sprawiało. Cóż komu do tego? nienależyto ani do ludzkiej, ani do boskiej 
sprawiedliwości. Bóg byłby chyba niesprawiedliwy, gdyby je za mnie potępił. Ja nie umiałem 
postępować, byłem tak głupi, że-m się zrzekł praw swoich. Ja byłbym się spodlił dla nich! 
Cóż chcecie? Najpiękniejsza natura, najlepsza dusza zepsułaby się pod wpływem takiej 
pobłażliwości ojcowskiej. Ja-m nędznik sprawiedliwie ukarany. Sam popchnąłem córki do 
złego, sam je zepsułem. Dziś zachciewa się im przyjemności, jak dawniej cukierków się 
zachcie-


208

wało. Pozwalałem im zadawalniać wszystkie zachcianki dziecinne. W piętnastym roku miały 
już swój powóz ! Nic się im oprzeć nie mogło. Ja jeden zawiniłem, lecz zawiniłem przez 
miłość. Ich głos otwierał mi serce. Słyszę je, już nadchodzą. O, tak ! one przyjdą ! Prawo 
chce, żeby dzieci przychodziły do ojca umierającego. Prawo jest po mojej stronie. Czyż to tak 
drogo kosztuje przyjechać? Ja sam zapłacę za kabryolet. Napisz im, że ja mam miliony ! 
Słowo honoru ! pojadę do Odesy i będę tam wyrabiał makaron włoski. Wiem, jak się to robi. 
Mam dobry plan, zdobędę sobie niejeden milionik. Makaron nie zepsuje się w czasie 
przewozu, jak zboże lub mąka. Ba ! ba ! a krochmal ? i on przyniesie miliony ! Nie skłamiesz 
więc, mówiąc im o milionach. Niech sobie przyjdą przez chciwość, niech mię oszukają, 
bylebym je zobaczył. Chcę moich córek! one są mojém dziełem! one do mnie należą! — 
wołał, podnosząc się na posłaniu i ukazując Eugieniuszowi głowę pokrytą siwym, najeżonym 
włosem, głowę, która groziła wszystkiém, co mogło groźbę wyrażać.

— Połóż się, dobry mój ojcze Goriot — rzekł Eugieniusz — ja do nich zaraz napiszę. Czekam 
tylko Bianchon'a; pójdę do nich sam, jeżeli tu nie przyjdą.

— Jeżeli nie przyjdą? — powtórzył starzec ze łkaniem. — Ależ ja umrę, umrę tymczasem w 
przystępie szaleństwa, szaleństwa! Szaleństwo mię ogarnia! Widzę w téj chwili całe moje 
życie. Ja-m głupiec! one mnie nie kochają, one mnie nigdy nie kochały! przecie to jasne, 
Jeżeli dotąd nie przyszły, to wcale już nie przyjdą. Im dłużej będą zwlekały, tem bardziej nie 
zechcą sprawić mi téj radości. Znam je; nigdy nie umiały one przeczuwać potrzeb, trosk i 
boleści moich, to też i śmierci méj nie przeczują. One nie pojmują nawet méj miłości. Tak, 
widzę teraz, że wszystko, co dla nich robiłem, wydawało im się rzeczą małej wagi, bo 
wiedziały, że-m ja gotów dla nich wnętrzności sobie otworzyć! Gdyby zapragnęły wyłupić mi 
oczy, to ja-bym powiedział: <cyt>Wyłapcie je !</cyt> Zanadto-m głupi. A im się zdaje, że 
wszyscy mają takich ojców jak one. Trzeba zawsze kazać siebie cenić. Dzieci ich pomszczą 
się za mnie. Ależ własny interes każe im przyjść do mnie. Ostrzeż je, proszę, że nie chcąc 
uszanować moich chwil ostatnich, przygotowują sobie zgon niedobry. W téj jednej zbrodni 
popełniają wszystkie inne. Idź-że do nich, powiedz im prędzej, że nieobecnością swoją ojco-
bójstwo popełniają! Dość ich i bez tego popełniły. Krzycz-że, krzycz tak jak ja: <cyt>Hej! 
Naściu! hej! Delflno! pójdźcie do ojca, który był dla was tak dobrym, a teraz cierpi okrutnie 
!</cyt> Nic z tego, nikt nie przychodzi. Mam-że umrzeć, jak pies jaki? Więc opuszczenie jest 
moją nagrodą! Ależ to są nikczemnice, zbrodniarki!


209

przeklinam je! brzydzę się niemi! podniosę się w nocy z trumny, żeby je przekląć raz jeszcze, 
bo, powiedzcie-ż przyjaciele, czy ja nie mam słuszności? wszak one bardzo źle postępują, 
nieprawdaż ? Co ja mówię? Powiedzieliście mi przecie, że Delfina przyszła. Ona jest lepsza 
od tamtej. Tyś synem moim, Eugieniusza! kochaj ją, bądź dla niej ojcem. Druga jest bardzo 
nieszczęśliwa! a ich fortuna ! Ach ! Boże mój ! umieram, cierpię zawiele: oderznijeie mi 
głowę, zostawcie tylko serce.

— Krzysztofie, biegnij po Bianchon'a i sprowadź mi kabryolet! — zawołał Eugieniusz 
przerażony gwałtownością skarg i krzyków starego.

— Pojadę po córki twoje, dobry ojcze Goriot, i przywiozę je tutaj.

— Przemocą! przemocą! wezwij na pomoc straż, armią, wszystko, wszystko! — zawołał, 
rzucając na Eugieniusza ostatnie spojrzenie, w którem zaświeciła jeszcze iskra rozumu. — 
Udaj się do władz, do prokuratora królewskiego, powiedz, żeby mi je tutaj przyprowadzili, bo 
ja tego żądam!

— Ależ przeklinałeś je, ojcze.

— Któż to powiedział? — zawołał starzec zdumiony. — Wiesz przecie, że je kocham, 
ubóstwiam! Ozdrowieję natychmiast, gdy je zobaczę... Idź, dobry sąsiedzie, idź, drogie moje 
dziecię; jesteś taki dobry, chciałbym ci podziękować, ale nic ci dać nie mogę oprócz 
błogosławieństwa umierającego. Ach, chciałbym widzieć choć Delfinę! Powiedziałbym jéj, 
żeby ci za mnie zapłaciła. Choć tę mi przyprowadź, jeżeli druga przyjść nie może. Powiedz, 
że przestaniesz ją kochać, jeżeli przyjść nie zechce. Ona cię tak kocha, że przyjdzie 
niezawodnie. Pić ! wnętrzności mi płoną ! Przyłóżcie mi cokolwiek do głowy. Dajcie tu rękę 
méj córki, to mię zbawi, czuję... Mój Boże! któż im powróci dobrobyt, gdy ja umrę? Chcę 
pojechać dla nich do Odesy ! do Odesy robić makaron włoski.

— Napij się, ojcze — rzekł Eugieniusz, podnosząc chorego. 

Objął go lewem ramieniem a drugą ręką podniósł mu do ust filiżankę pełną tyzanny.

— O, ty musisz kochać ojca swego i matkę swoje! — mówił starzec, ściskając słabnącemi 
rękami dłoń Eugieniusza. — Czy ty pojmujesz, że ja umrę, nie zobaczywszy mych córek? 
Życie moje było od lat dziesięciu ciągłem, nieugaszoném pragnieniem... Zięciowie zabili mi 
córki. Tak jest, nie miałem już córek od czasu, jak-em je za mąż powydawał. Ojcowie, 
powiedzcie izbom, że potrzeba nowego prawa o małżeństwie! Albo nie wydawajcie córek za 
mąż, jeżeli je kochacie. Zięć — to nikczemnik, który psuje nam córkę. Dosyć małżeństw! 
One wydzierają nam dzieci i nie mamy ich


210

później przy sobie w ostatniej godzinie. Wydajcie prawo o śmierci ojców. To rzecz okropna! 
Zemsty! Zięciowie nie puszczają mych córek do mnie. Zabijcie ich! Na śmierć Restaud'a, na 
śmierć Alzatczyka, to są moi mordercy! Dajcie mi śmierć lub córki! Ach! już po wszystkiém, 
umieram bez nich ! Naściu ! Fifinko ! prędzej, chodźcie ! tatko wasz umiera...

— Uspokój się, dobry ojcze Goriot, nie wzruszaj się, nie myśl.

— Nie widzieć ich — to śmierć moja!

— Zaraz je zobaczysz.

— Doprawdy! — zawołał starzec obłąkany. — O! zobaczyć je! ja je zobaczę, posłyszę ich 
głos. Umrę szczęśliwy. A tak, nie proszę o dłuższe życie, nie dbałem już o nie, bo troski moje 
rosły z dniem każdym. Ale zobaczyć je, dotknąć się ich sukien, ach ! tylko sukien, to tak 
niewiele; lecz dość, by-m wziął w ręce jaki przedmiot, który do nich należy. Pozwólcie mi 
wziąć włosy... sy...

Upadł na poduszkę, jak gdyby powalony uderzeniem maczugi. Ręce jego zaczęły coś chwytać 
po kołdrze ; widocznie szukał włosów swych córek.

— Błogosławię je — wyrzekł z wysiłkiem... — błogosławię...

I osłabł raptownie. Bianchon ukazał się w téj chwili we drzwiach.

— Spotkałem Krzysztofa, zaraz ci fiakra sprowadzi — powiedział. Popatrzył na chorego, 
podniósł mu przemocą powieki i obaj studenci ujrzeli oko, w którem już ani blasku, ani ciepła 
nie było. — Zdaje mi się, że to już nie przejdzie — rzekł Bianchon. Wziął starego za puls, 
następnie przyłożył mu rękę do serca.

— Maszyna jeszcze iść nie przestała; ale w takim stanie, w jakim on się znajduje, jest-to 
prawdziwe nieszczęście. Lepiej byłoby, gdyby umarł.

— To prawda — rzekł Rastignac.

— Co tobie? jesteś blady jak śmierć.

— Ach, przyjacielu, słuchałem wciąż skarg i krzyków. Jest Bóg! O, tak! jest Bóg i jest świat 
lepszy, który On dla nas przygotował, bo inaczej ziemia nasza byłaby nonsensem. Tonąłbym 
we łzach, gdyby to było mniej tragiczne, ale coś mi okropnie ściska serce i żołądek.

— Słuchaj, trzeba będzie wiele rzeczy ; skąd-że weźmiemy pieniędzy ?
Rastignac wyciągnął zegarek.

— Masz, zastaw to prędko. Ja nie mogę zatrzymać się po drodze, bo każda chwila jest droga, 
a teraz czekam Krzysztofa. Nie mam ani szeląga; trzeba będzie zapłacić woźnicy, gdy 
odwiezie mię z powrotem.


211

Rastignac zbiegł pędem po schodach i pojechał na ulicę du Hel-der, do pani de Restaud. W 
drodze, wyobraźnia uderzona straszliwym obrazem, na który patrzył przed chwilą, podniecała 
coraz bardziej jego oburzenie. Na zapytanie, czy może się widzieć z panią hrabiną, 
odpowiedziano mu, że pani nie jest widzialna.

— Ależ — powiedział Bugieniusz do kamerdynera — ja przychodzę od ojca pani hrabiny, 
który jest umierający.

- Pan hrabia zakazał nam najsurowiéj.

— Jeżeli pan de Restaud jest w domu, to proszę powiedzieć mu, w jakich okolicznościach 
znajduje się teść jego, oraz oświadczyć, że ja potrzebuję koniecznie rozmówić się z nim w téj 
chwili.

Eugieniusz czekał długo, nie mogąc pozbyć się myśli straszliwej, że stary może umrzeć 
tymczasem.

Kamerdyner wprowadził go do pierwszego salonu, gdzie pan de Restaud stał przed wygasłym 
kominkiem. Hrabia przywitał studenta ozięble i nie prosił go siadać.

— Panie hrabio — powiedział Rastignac — teść pański kona w téj chwili w nędznej dziurze i 
nie ma szeląga jednego na drzewo. Pragnie widzieć się z córką, bo ostatnia jego godzina się 
zbliża...

— Mój panie — odparł ozięble hrabia de Restaud — mogłeś pan zauważyć, że ja nie mam 
zbyt wiele sympatyi dla pana Goriot. Naraził mi się przez swoje postępowanie z panią de 
Restaud, zakłócił szczęście mego życia, jedném słowem, widzę w nim nieprzyjaciela mojego 
spokoju. Może sobie umierać lub żyć, wszystko mi to jedno. Oto jakie są moje uczucia dla 
niego. Świat może mię ganić, ja gardzę opinią. Mam w téj chwili zbyt ważne rzeczy do 
spełnienia, żeby zajmować się tém, co pomyślą o mnie głupcy lub obojętni. Pani de Restaud 
nie jest w stanie wyjść z domu. Zresztą, ja nie chcę, żeby się teraz wydalała. Proszę 
oświadczyć jéj ojcu, że przyjdzie do niego wtedy, gdy spełni swe obowiązki względem mnie i 
względem mego dziecka. Jeżeli kocha ojca, to może być swobodną za chwilę...

— Panie hrabio, nie do mnie należy sądzić postępowanie pańskie, jesteś panem swéj żony ; 
lecz mogę rachować na pańską uczciwość i proszę, żebyś mi przyrzekł jedno tylko, że 
powiesz hrabinie, iż ojciec jéj nie przeżyje dnia dzisiejszego i przeklął już ją za to, że nie 
przyszła czuwać u jego wezgłowia!

— Powiedz jéj pan to osobiście — rzekł hrabia, tknięty wyrazem oburzenia, które dźwięczało 
w głosie Eugieniusza.

Rastignac wszedł z nim do salonu, w którym hrabina zwykle przebywała, znalazł ją zalaną 
łzami i zagłębioną w fotelu z takim jakimś wyrazem przygnębienia, jak gdyby śmierci już 
tylko wyglądała. Żal mu się jéj zrobiło, gdy podniosła na męża wzrok boja-


212

źliwy, w którym malował się zupełny upadek sił wyczerpanych tyranią moralną i fizyczną. 
Hrabia skinął głową, znak ten ośmielił ją do mówienia.

— Słyszałam wszystko — wyrzekła. — Powiedz pan ojcu, że przebaczyłby mi, gdyby 
wiedział, w jakiem położeniu ja się znajduję. Nie spodziewałam się téj męczarni, przechodzi 
ona moje siły, lecz pomimo to wytrwam do końca — mówiła zwracając się do męża. — 
Matką jestem. Powiedz pan memu ojcu, żem nie zasłużyła na jego wyrzuty, chociaż pozory 
mię potępiają — wykrzyknęła z rozpaczą.

Eugieniusz złożył ukłon i cofnął się zdumiony, odgadując, jak straszliwie hrabina cierpiała w 
téj chwili. Z mowy pana de Re-staud pojął, że usiłowanie jego było daremne i że Anastazya 
nie była już swobodna. Pośpieszył z kolei do pani de Nucingen, którą znalazł w łóżku.

— Jestem cierpiąca, biedny mój przyjacielu — powiedziała Delfina. — Zaziębiłam się przy 
wyjściu z balu i obawiam się, czy nie dostałam kataru płuc. Czekam doktora...

— Choćbyś pani stała jedną nogą w grobie, to i tak powinnabyś zawlec się do ojca. On woła 
ciebie, pani! zapomniałabyś pewnie o swém cierpieniu, gdybyś mogła słyszeć najsłabszy 
krzyk jego.

— Eugieniuszu, ojciec mój nie jest może tak chory, jak ty mówisz; ale chcę być w twych 
oczach bez zarzutu i postąpię według twej woli. Wiem, że ojciec umarłby sam ze 
zmartwienia, gdybym ja, wyszedłszy z domu, naraziła się na śmiertelną chorobę. Pomimo to 
pójdę, tylko muszę zobaczyć się wpierw z doktorem. Ach ! dlaczegóż to nie masz zegarka? — 
zapytała — widząc, że na piersi Eugieniusza nie ma złotego łańcuszka. (Eugieniusz się 
zarumienił). Eugieniuszu! Eugieniuszu! jeżeliś go już sprzedał lub zgubił... o ! to byłoby 
bardzo niedobrze.

Student pochylił się nad łóżkiem Delfiny i szepnął jéj do ucha : — Chcesz wiedzieć? dobrze 
więc, słuchaj ! Ojciec twój nie ma za co kupić sobie całunu, w który go dziś jeszcze uwiną. 
Zastawiłem twój zegarek, bom nie miał już nic więcej.

Delfina wyskoczyła nagle z łóżka i pobiegła do biurka. <cyt>Jadę, jadę natychmiast, 
Eugieniuszu — zawołała podając mu sakiewkę — którą z biurka wyjęła. (Zadzwoniła). 
Pozwól mi się ubrać; byłabym chyba potworem, gdybym nie pojechała! Idź, ja cię uprzedzę! 
Tereso — zawołała na pokojowe, powiedz panu de Nucingen, żeby przyszedł natychmiast 
rozmówić się ze mną.
Eugieniusz był tak uszczęśliwiony dobrą nowiną, którą miał zwiastować umierającemu, że 
powrócił prawie wesół na ulicę Neuve-Sainte-Genevieve. Stanąwszy przed domem, sięgnął 
co prędzej do sakiewki, żeby zapłacić woźnicy. Niestety ! sakiewka bo-


213

gatéj i eleganckiej baronowej zawierała tylko sześćdziesiąt sześć franków. Eugieniusz wbiegł 
szybko na schody i stanął przy łóżku Goriot'a. Bianchon podtrzymywał w téj chwili chorego, 
a felczer szpitalny przypalał mu plecy moksą według wskazówki lekarza. Ostatni ten środek, 
na jaki nauka mogła się zdobyć, nie wywierał już żadnego skutku.

— Czy pan czujesz palenie? — pytał lekarz.
Ojciec Goriot spostrzegł w téj chwili studenta i powiedział: — Przyjdą, nie prawdaż?

— Kiedy mówi, to jeszcze nadzieja nie stracona — rzekł felczer.

— Tak — odparł Eugieniusz — Delfina wnet przyjdzie.

— Ba! — rzekł Bianchon — on mówił o swych córkach, których pragnie, jak człowiek wbity 
na pal pragnie wody...

— Przestań — rzekł lekarz do felczera — to próżna robota, nic mu już nie pomoże.

Bianchon i felczer złożyli znów chorego na wstrętnym barłogu.

— Należałoby jednak zmienić mu bieliznę — rzekł lekarz. — Nie ma już wprawdzie żadnej 
nadziei, ale trzeba uszanować w nim ludzką naturę. 

Powrócę tu jeszcze — rzekł do Bianchon'a. — Jeżeli zacznie znów narzekać, to przyłóż mu 
pan kompres z opium.

Po tych słowach lekarz wyszedł z felczerem.

- No, synu, odwagi! — rzekł Bianchon do Rastignac'a gdy pozostali sami — trzeba mu 
włożyć czystą koszulę i pościel odmienić. Powiedz Sylwii, niech weźmie czyste prześcieradła 
i przyjdzie nam dopomódz.
Eugieniusz zeszedł na dół i zastał panią Vauquer i Sylwią zajęte nakrywaniem stołu. Przy 
pierwszych słowach Rastignac'a, wdowa zbliżyła się do niego ze słodko-kwaskowatą miną 
podejrzliwej kupcowej, która nie chciałaby ani stracić pieniędzy, ani obrazić kupującego.

— Kochany panie Eugieniuszu — wyrzekła — wiesz pan równie dobrze jak ja, że ojciec 
Goriot nie ma już ani grosza. Jak ja dam prześcieradło człowiekowi, który już oczy zawraca, 
to mogę być pewną, że nic za nic nie dostanę, a przecie i tak trzeba będzie poświęcić jedno z 
nich na całun. Winniście mi już panowie sto czterdzieści cztery franki; proszę teraz dodać 
czterdzieści franków za prześcieradła, za różne drobiazgi i za świecę, którą Sylwia da panom, 
wszystko to wyniesie przynajmniej dwieście franków, których ja, biedna wdowa, wyrzec się 
nie mogę. Chciej pan być sprawiedliwym, panie Eugieniuszu, dość już ja straciłam od czasu, 
jak nieszczęścia zagościły w mym domu. Dałabym z chęcią dziesięć talarów, żeby tylko ten 
stary wyniósł się był ode mnie wówczas, kiedyście to panowie projektowali zmienić 
mieszkanie, To przeraża wszystkich


214 

moich stołowników. Kazałabym go przewieźć do szpitala za bardzo niewielkie 
wynagrodzenie. Wreszcie, chciej pan wejść w moje położenie. Ja muszę się troszczyć 
przedewszystkiém o swój zakład, bo to jest życie moje.

Eugieniusz pobiegł szybko na górę do Goriot'a.

— Bianchon, gdzie są pieniądze, któreś wziął za zegarek ?

— Na stole. Po zapłaceniu wszystkiego, cośmy byli winni, pozostało jeszcze trzysta 
sześćdziesiąt kilka franków. Pokwitowanie z lombardu leży pod pieniędzmi.

— Możemy załatwić rachunki — rzekł Eugieniusz zbiegłszy ze schodów z uczuciem wstrętu. 
— Pan Goriot niedługo już pozostanie u pani, a ja...
— A tak, nieborak wyjdzie nogami naprzód — mówiła pani Vauquer — rachując pieniądze z 
wyrazem nawpół smętnym, a na-wpół wesołym.

— Kończmy teraz — rzekł Rastignac.

— Sylwio, daj prześcieradła i idź pomódz tym panom.

— Nie zapomnij pan o Sylwii — szepnęła pani Vauquer do ucha Eugieniuszowi — ona 
czuwała dwie nocy.

Widząc, że Eugieniusz zwraca się ku schodom, stara podbiegła co prędzej do kucharki i 
szepnęła: — Weź prześcieradła przeszywane, numer siódmy. Na Boga! przecie to aż nadto 
dobre dla nieboszczyka.

Eugieniusz wbiegł już na schody i nie mógł słyszeć słów gospodyni.

— Zmieńmy mu koszulę — rzekł Bianchon — Trzymaj go prosto.

Rastignac stanął u wezgłowia i podniósł chorego, a Bianchon zdjął z niego koszulę. Stary 
zrobił ruch, jak gdyby chciał przycisnąć coś do piersi, wydając przytém żałosne jakieś i 
niewyraźne okrzyki, przypominające głos zwierząt, które chcą boleść wielką wyrazić.

— Och ! och ! — zawołał Bianchon — on szuka łańcuszka z włosów i medalionu, któreśmy 
mu zdjęli przed chwilą, gdy felczer mu plecy przypalał. Biedny człowiek! trzeba mu je oddać. 
Leżą tam na kominku.
Eugieniusz wziął w ręce łańcuszek wypleciony z włosów złocisto-popielatych; były-to 
zapewne włosy pani Goriot. Z jednej strony medalionu wyryte było imię Anastazya, z drugiej 
— Delfina. Tak więc człowiek ten nosił zawsze na piersi wierny obraz serca swojego. Włosy 
zamknięte w medalionie były tak cienkie, że musiały należeć do młodziuchnych główek 
dziecinnych. Przy dotknięciu medalionu, z piersi starca wyrwało się westchnienie przeciągłe,


215

świadczące o głębokiem zadowolnieniu. W westchnieniu tem był ostatni oddźwięk uczucia, 
które zdawało się cofać do owego środka nieznanego, z którego wychodzą i ku któremu 
zwracają się nasze sympatye. Twarz jego konwulsyjnie skrzywiona, przybrała wyraz radości 
chorobliwej. Ten wybuch potężnego uczucia, które przetrwało nawet myśl sarnę, wzruszył do 
głębi obu studentów ; z oczu ich popłynęły łzy gorące i spadły na umierającego, który wydał 
przeraźliwy okrzyk zadowolnienia.

— Naściu ! Fiflnko ! — zawołał.

— Żyje jeszcze — rzekł Bianchon.

— Do czego mu się to zdało ? — zapytała Sylwia.

— Żeby cierpieć — odparł Rastignac.

Bianchon ukląkł po jednej stronie łóżka i wziął chorego pod kolana, a Rastignac ukląkł z 
drugiej strony i podsunął mu ręce pod plecy. Obaj unieśli go w górę, a Sylwia ściągnęła 
brudne prześcieradła i zastąpiła je czystemi. Goriot, zwiedziony zapewne łzami studentów, 
zebrał resztki sił i wyciągnął ręce, a napotkawszy dwie głowy po obu stronach łóżka, 
schwycił je gwałtownie za włosy, przyczém usta jego wyszeptały słabo: — <cyt>Ach! moje 
anioły!</cyt> Były-to niby słowa, niby szmer jakiś, z którym i dusza razem uleciała.

— Biedny, kochany człowiek — zawołała Sylwia, wzruszona tym wykrzyknikiem, w którym 
malowało się najwyższe uczucie, obudzone po raz ostatni kłamstwem najstraszliwszém i 
najniewinniejszém zarazem.

Ostatnie westchnienie tego ojca miało być westchnieniem radości. Było w niém streszczenie 
życia całego ; człowiek ten mylił się jeszcze, mylił się po raz ostatni. Studenci złożyli go ze 
czcią na posłaniu. Od téj chwili twarz jego wyrażała wciąż walkę bolesną między życiem a 
śmiercią, która toczyła się w machinie pozbawionej już tego rodzaju samowiedzy mózgowej, 
z której wynika dla istoty ludzkiej wrażenie przyjemności i bólu. Zniszczenie zupełne było 
już tylko kwestyą czasu.

— Pozostanie tak kilka godzin, nie będzie nawet chrapał i skona nieznacznie. Mózg musi być 
zupełnie zaatakowany.

W téj chwili dały się słyszeć szybkie kroki młodej kobiety.

— Zapóźno przychodzi — rzekł Rastignac.

Zamiast Delfiny ukazała się we drzwiach pokojówka jéj, Teresa.

— Panie Eugieniuszu — wyrzekła zdyszana — wynikła u nas gwałtowna scena między 
panem i panią, z powodu pieniędzy, których biedna moja pani żądała dla swego ojca. Pani 
zemdlała, sprowadzono doktora, trzeba było krew jéj puszczać, a ona ciągle krzyczała: — 
Ojciec mój umiera, chcę go zobaczyć! Serce pękało słuchając tych krzyków.


216

— Dosyć, Tereso. Pani nie miałaby już po co przychodzić, bo pan Goriot stracił przytomność.

— Biedny, kochany pan! czyż on już taki słaby! — rzekła Teresa.

- Ja tu nie potrzebna, pójdę lepiej doglądać obiadu, bo już pół do piątej — powiedziała Sylwia 
zwracając się ku schodom, gdzie omal nie potrąciła pani de Restaud.

Hrabina ukazała się jak zjawisko pełne grozy i powagi. Zwróciła oczy na łoże śmierci, 
oświetlone niepewnym blaskiem jednej świecy i zalała się łzami na widok zmienionej twarzy 
ojca, po której przechodziły jeszcze ostatnie dreszcze życia. Bianchon wycofał się dyskretnie.

— Nie wymknęłam się dość wcześnie — rzekła hrabina do Rastignac'a.

Student odpowiedział jéj pełnem smutku skinieniem. Pani de Restaud ujęła rękę ojca i 
przycisnęła ją do ust.

— Przebacz mi, ojcze! Mówiłeś, że głos mój wywołałby cię z grobu; wróć więc, wróć na 
chwilę do życia, by pobłogosławić twą córkę skruszoną. Usłysz mię! To coś okropnego ! 
Twoje błogosławieństwo jest jedyném, jakie ja mogę otrzymać tu na ziemi. Wszyscy mię 
nienawidzą, ty jeden mię kochasz. Nawet dzieci własne nienawidzić mię będą. Uprowadź mię 
z sobą, ojcze, ja cię otoczę miłością i staraniem. On już nie słyszy, ja-m szalona! (Upadła na 
kolana i patrzyła nań nieprzytomnie). Niczego nie brak do mego nieszczęścia — mówiła 
zwracając się do Eugieniusza. — Pan de Trailles odjechał pozostawiając tu długi ogromne, a 
ja dopiero teraz się przekonałam, że mię oszukiwał. Mąż trzyma w ręku cały mój fundusz i 
nie przebaczy mi nigdy mego postępowania. Pierzchły wszystkie moje złudzenia. Niestety! 
dla kogóż zdradziłam jedyne serce (wskazała na ojca), które mię ubóstwiało! Zapomniałam 
go, odepchnęłam, wyrządzałam mu krzywd tysiące, o ja niegodziwa!

— On wiedział o tém — wyrzekł Rastignac.

W téj chwili ojciec Goriot otworzył oczy w skutek drgnienia konwulsyjnego. Poruszenie, 
którem hrabina zdradziła budzącą się nadzieję, sprawiało nie mniej okropne wrażenie, jak 
wyraz umierającego.

— Miałżeby mię usłyszeć? — krzyknęła.— Ale nie! — wyrzekła po chwili siadając przy 
łóżku.

Eugieniusz zostawił panią de Restaud przy ojcu, a sam zbiegł na dół, żeby się trochę posilić. 
Stołownicy byli już zgromadzeni.

— No, cóż ? — rzekł malarz — będziemy mieli podobno małą śmiercioramę tam na górze ?


217

— Karolu — zawołał Eugieniusz — zdaje mi się, że mógłbyś obrać sobie mniej posępny 
przedmiot do żartów.

— Czy już tu nie wolno będzie się zaśmiać? — zapytał malarz. — Cóż to szkodzi ? przecie 
Bianchon powiada, że stary jest nieprzytomny.

— W takim razie - podchwycił urzędnik z Muzeum — nieborak umrze tak, jak żył.

— Mój ojciec umarł! — krzyknęła hrabina.

Na ten krzyk straszliwy, Sylwia, Rastignac i Bianchon rzucili się na górę. Hrabina leżała 
zemdlona. Zaczęto ją cucić i przeniesiono do fiakra, który czekał u drzwi gospody. 
Eugieniusz powierzył hrabinę pieczy Teresy, zalecając, by ją odwiozła do pani de Nucingen.

— O ! teraz już umarł rzeczywiście — rzekł Bianchon schodząc na dół.

— Panowie, siadajmy do stołu, bo zupa ostygnie — zawołała pani Vauquer.
Dwaj studenci siedli obok siebie.

— Cóż teraz zrobimy? — rzekł Eugieniusz do Bianchon'a.

— A cóż? Zamknąłem mu oczy i położyłem go jak się należy. Pójdziemy teraz do ratusza, 
donieść o jego śmierci, dostaniemy poświadczenie lekarza, poczém zaszyją trupa w całun i 
pogrzebią. A cóż z nim więcej robić?

— Nie będzie już wąchał chleba w ten sposób — rzekł jeden ze stołowników, naśladując 
grymas starego.

— Do licha ! panowie —- zawołał korepetytor — dajcież pokój ojcu Goriot i nie traktujcie 
nas ciągle tém samém; dość go już mamy, bo od dwóch godzin o niczém więcej nie mówicie. 
Jest-to jeden z przywilejów dobrego miasta Paryża, że można się w niém urodzić, żyć i 
umrzeć nie zwracając niczyjej uwagi. Korzystajmyż z wygód cywilizacyi. Sześćdziesiąt osób 
umarło dziś w mieście, czyż będziecie się rozczulali nad temi hekatombami paryskiemi? 
Ojciec Goriot przeniósł się na tamten świat, tém lepiej dla niego ! Jeżeli go ubóstwiacie, to 
siedźcie sobie przy nim, a nam pozwólcie jeść spokojnie.

— O tak ! — rzekła wdowa — lepiej mu, że umarł. Zdaje się, że nieborak miał w swém życiu 
wiele nieprzyjemności.

Była-to jedyna mowa pogrzebowa nad zwłokami istoty, która była dla Eugieniusza 
uosobieniem ojcowstwa. Piętnastu stołowników zaczęło rozmawiać zwykłym trybem. 
Skończywszy jeść, Eugieniusz i Bianchon nie mogli znieść panującej wrzawy; brzęk 
widelców i łyżek, rozmowa przeplatana śmiechem, wesołość biesiadujących, wszystko to 
przejmowało zgrozą naszych studentów


218

Wstali obaj od stołu i poszli po księdza, który miał czuwać i modlić się w nocy przy umarłym. 
Musieli stosować ostatnią, posługę, którą mieli oddać staremu, do niewielkiego zapasu 
pieniędzy. Około dziewiątej wieczorem położono ciało na ramie od łóżka, między dwiema 
świecami, w pustym pokoju, w którym tylko ksiądz pozostał przy nieboszczyku. Przed 
odejściem na spoczynek, Rastignac zapytał duchownego, wiele będzie kosztowało 
nabożeństwo i pogrzeb, poczém napisał parę słów do barona de Nucingen i do hrabiego de 
Restaud, prosząc, by zechcieli przysłać swych pełnomocników, dla zaspokojenia wszystkich 
kosztów pogrzebu. Posłał listy przez Krzysztofa, a sam położył się i usnął prędko po 
całodziennem znużeniu. Nazajutrz rano Rastignac i Bianchon musieli pójść sami zawiadomić 
o śmierci, którą zaświadczono około południa. Czekali następnie dwie godziny, lecz 
zięciowie nie przysyłali ani pieniędzy, ani pełnomocnika upoważnionego do działania w ich 
imieniu, i Rastignac musiał zapłacić księdzu z własnej kieszeni. Sylwia podejmowała się 
zaszyć nie boszczyka w całun za dziesięć franków, lecz Eugieniusz i Bianchon zmiarkowali, 
że i bez tego trudno im będzie podołać kosztom, jeżeli krewni nieboszczyka umyją ręce od 
wszystkiego. Student medycyny postanowił w końcu, że sam złoży nieboszczyka do trumny 
żebraczej, którą kupił w swym szpitalu za tanie pieniądze.

— Wypłataj tym łotrom figla — mówił do Eugieniusza. — Kup na Pere-Laehaise kawałek 
ziemi na pięć lat i zamów obrządek pogrzebowy trzeciej klasy. Jeżeli zięciowie i córki nie 
zechcą ci kosztów powrócić, to każ wyryć na grobie : <cyt>Tu spoczywa pan Goriot, ojciec 
hrabiny de Restaud i baronowej de Nucingen, pochowany kosztem dwóch studentów</cyt>.

Eugieniusz nie chciał pójść za radą przyjaciela, póki nie spróbował udać się nadaremnie do 
państwa de Nucingen i państwa de Restaud. Nie chciano go za próg wpuścić; odźwierni mieli 
surowe rozkazy.

— Państwo nie przyjmują nikogo — powiadali — stracili ojca i pogrążeni są w najgłębszej 
boleści.

Eugieniusz znał już tak dobrze świat paryski, że pojął, iż nie było po co dłużej nastawać. 
Serce ścisnęło mu się boleśnie, gdy zobaczył, że nie ma sposobu dostać się do Delfiny.

<cyt>Sprzedaj pani jaki klejnot (pisał do niej w mieszkaniu odźwiernego), żeby ojciec twój 
mógł być przyzwoicie odprowadzony na miejsce wiecznego spoczynku</cyt>.

Zapieczętował kartkę prosząc odźwiernego, żeby oddał ją Teresie dla wręczenia pani 
baronowej; lecz odźwierny odniósł ją do samego barona, który po przeczytaniu wrzucił ją do 
ognia.


219

Spełniwszy wszystko, co było potrzeba, Eugieniusz wrócił do domu około trzeciej po 
południu i uronił łzę na widok trumny zaledwie przykrytej czarném suknem, którą postawiono 
przy drzwiach, wśród pustej ulicy. Przy trumnie w miedzianym posrebrzanym półmisku 
znajdowała się woda święcona, a w niéj mizerne kropidełko, którego nikt jeszcze nie 
poruszył. Nawet drzwi kirem nie pokryto. Była-to śmierć biedaków nie znająca ani wystawy, 
ani orszaku, pozbawiona przyjaciół i krewnych! Bianchon musiał odejść od szpitala i zostawił 
tylko parę słów do Eugieniusza, donosząc mu, że był w kościele i dowiedział się, że 
zakupienie mszy przechodziło ich środki, trzeba więc było poprzestać na mniéj kosztowném 
nabożeństwie nieszpor-ném. Donosił mu też, że przed wyjściem posłał Krzysztofa do Bractwa 
Pogrzebowego. Skończywszy czytać bazgraninę Bian-chon'a, Eugieniusz spostrzegł w ręku 
pani Vauquer medalion oprawny w złoto, w którym były włosy córek Goriota.

— Jak pani mogłaś wziąć ten medalion? — zawołał.

— Masz tobie! - rzekła Sylwia — alboż mieliśmy go z tém pochować ? przecie to złoto.

— Naturalnie! — odparł Eugieniusz z oburzeniem — niech zabierze z sobą choć to jedno, co 
może przypomnieć jego córki.

Gdy karawan zajechał, Eugieniusz kazał wnieść trumnę na powrót do mieszkania, odbił 
wieko i złożył że czcią na piersi starego pamiątkę z owych czasów, kiedy Anastazya i Delfina 
były młodemi, niewinnemi dziewicami i nie rozumowały jeszcze, jak to powiedział ojciec w 
przedśmiertnej godzinie. Oprócz dwóch żałobników, tylko Eugieniusz i Krzysztof 
odprowadzili trumnę biedaka do kościoła Saint-Etienne-du-Mont, położonego w pobliżu ulicy 
Neuye-Sainte-Genevieve. Wniesiono ciało do nizkiéj i ciemnej kapliczki, w której oczy 
Eugieniusza szukały napróżńo córek lub zięciów Goriot'a. Nie było nikogo, prócz Krzysztofa, 
który uważał za obowiązek oddać ostatnią posługę zmarłemu, może dlatego, że z jego łaski 
otrzymał nieraz suty tryngielt. Czekając przyjścia księży, chłopaka z chóru i posługacza 
kościelnego, Eugieniusa wzruszony uścisnął w milczeniu dłoń Krzysztofa.

— Tak, panie Eugieniuszu — powiedział Sabaudczyk — był-to człowiek dobry i poczciwy, 
który nigdy słowa za głośno nie powiedział, nie złego nie zrobił i nikomu nie zaszkodził.

Dwaj księża, chłopak z chóru i posługacz kościelny przyszli, by dać wszystko, co można mieć 
za siedemdziesiąt franków w epoce, kiedy religia nie jest dość bogata, by modlić się darmo. 
Odśpiewano psalm, Libera i De profundis. Nabożeństwo trwało dwadzieścia minut. Był tylko 
jeden powóz żałobny dla księdza i chłopaka z chóru, którzy zgodzili się zabrać z sobą 
Eugieniusza i Krzysztofa.


220 

— Nie ma żadnego orszaku — rzekł ksiądz — pojedziemy prędzej, żeby się nie spóźnić, bo 
już jest pół do szóstej.

W chwili jednak, gdy trumna stanęła na karawanie, dwa próżne powozy przyłączyły się do 
orszaku pogrzebowego i odprowadziły go aż do Pere-Lachaise. Na jednym powozie był herb 
hrabiego de Restaud, na drugim — barona de Nucingen. O szóstej wieczorem, ciało ojca 
Goriot zostało spuszczone do dołu w obecności sług Anastazyi i Delfiny, którzy odeszli za 
księdzem zaraz po odmówieniu krótkiej modlitewki, jaka się należała staremu za pieniądze 
studenta. Dwaj grabarze rzucili trochę ziemi na trumnę i przyszli do Rastignac'a, prosząc, by 
im dał na piwo. Eugieniusz sięgnął do kieszeni, lecz nic w niej nie znalazł i musiał pożyczyć 
dwadzieścia soldów u Krzysztofa. Drobna ta okoliczność obudziła w sercu studenta uczucie 
głębokiej żałości. Zmrok zapadał, powietrze wilgotne rozstrajało nerwy ; Eugieniusz zwrócił 
oczy na grób świeży i pogrzebał w nim ostatnią łzę młodzieńczą, wywołaną świętem 
wzruszeniem serca niepokalanego, jednę z tych łez, co upadłszy na ziemię wytryskują z niéj 
aż ku niebiosom. Krzysztof odszedł zwolna pozostawiając studenta w głębokiej zadumie, z 
rękoma skrzyżowanemi i wzrokiem wzniesionym ku górze.


Rastignac postąpił kilka kroków ku brzegom cmentarza, zkąd odkrywał się Paryż rozłożony 
nierówno po obu stronach Sekwany. Światła połyskiwały już gdzie-niegdzie. Oczy studenta 
zatrzymały się chciwie pomiędzy kolumną placu Vendôme a kopułą Inwalidów, w miejscu, 
gdzie żyło towarzystwo wykwintne, do którego on dostać się usiłował. Zmierzył ten ul 
brzęczący spojrzeniem, które zdawało się odrazu wszystek miód z niego wysysać, i wyrzekł 
te wielkie słowa:

— Teraz my się spróbujemy!

Rzuciwszy światu takie wyzwanie, Rastignac poszedł na obiad do pani de Nucingen.


Sache, we wrześniu 1834.


KONIEC TOMU TRZECIEGO.