
DZIŚ
I
LAT TEMU TRZYSTA.

Studjum obyczajowe.

(Charakterystyka Reja z Nagłowic)

przez

J. I. Kraszewskiego. 






Wilno.
Nakład Maurycego Orgelbranda.
1863.  



DZIŚ
I LAT TEMU TRZYSTA.




DZIŚ
I
LAT TEMU TRZYSTA.

Studjum obyczajowe.

(Charakterystyka Reja z Nagłowic)

przez

J. I. Kraszewskiego. 



 Wilno.
Nakład Maurycego Orgelbranda.
1863.  



Wolno drukować, pod warunkiem złożenia w Komitecie Cenzury po wydrukowaniu 
prawem przepisanej liczby exemplarzy.

Warszawa dnia 10 (22) Sierpnia 1862 r. 
Starszy Cenzor, Antoni Funkenstein.




w Drukarni K. Kowalewskiego.  


1

.....Inszy narodowie o nas Pola-
koch (sie) piszą, iż trudno ma być 
który tak z przyrodzenia do każdego 
obaczenia przykłonny, jako
 jest naród polski — na którąkol-
wiek stronę staranie a ćwiczenie 
swe będzie obrócić chciał.
M. Rej. Proemium do Zwierciadła. 1567.

I.

Lat temu dochodzi trzysta, jak na ziemi naszej żył sobie stary szlachcic, za 
młodu szaławiła i gorącej krwi, ale też i umysłu nie zastygłego, który 
wyszumiawszy się dobrze a na zagonie ojczystym zasiadłszy dni swych dokonać, po 
wielu różnych, napisał ostateczną księgę żywota poczciwego człowieka. W niej on 
chcąc dać radę posilną jak życie za młodu i na starość urządzić było potrzeba, 
aby Bogu być miłym a ludziom    

2

użytecznym i sobie nie przykrym w sumieniu, zarazem skreślił i swoje i wieku 
swojego pojęcia o życiu, obowiązkach, o powinnościach człowieka, a przedziwnie 
odmalował, jak się to u nas za jego czasów dziewało.
Za prawdę księga dziś ciekawa byleś ją miał cierpliwość, długie gawędy 
przebrnąwszy i różne dykteryjki oklepane odczytawszy, całą przejść od deski do 
deski.
Jest tu wiele i takiego z czego się, krom jednego języka, nic nie nauczysz, ale 
dużo też tak żywych wizerunków przeszłości zaginionej dzisiaj, że zdajesz się na 
nią patrzeć gdy z nim obcujesz.
Domyśleć się łatwo, że mówię o Mikołaju Reju z Nagłowic, którego znamy pono 
dotąd więcej z nazwiska, niżeli z dzieł niedostępnych i rzadkich, a pisanych nie 
po naszej myśli dzisiejszej.
Otóż ciekawem mi się zdało, obraz ten przeszłości pokumać z teraźniejszością, i 
postawić co było na naszej ziemi z tem co jest, po trosze przymierzając gdzie 
się dało, a zresztą zachowując staremu Rejowi, przed-   

3

stawienie nam pierwszej połowy szesnastego wieku.
Ale nim ku temu przejdziemy, zda się nie zbytecznemi powiedzieć coś o Reju 
samym, bo zaraz ex ungue leonem, z wybryków nawet młodości poznacie łacno z kim 
do czynienia macie.
W ludzi takich ziemia nasza nie skąpa, i niepotrzeba hussyckiej krwi czeskiej, 
która pono w żyłach Rejów płynęła spadkiem po Werszowcach, by sobie charakter 
ten pana Mikołaja wytłumaczyć. Chodzą, i dziś po ziemi Rejowie tacy u nas, acz 
nie z jego jenjuszem i stawą to przecie z jego zawadjactwem, rubasznością i 
serdecznością. Szczęściem dla Reja, choćby się go przez pół z pism domyśleć 
można, przyjaciel jego a dobry towarzysz (jak się sam zowie) pan Andrzej 
Trzecieski opisał nam żywot i sprawy naszego znakomitego moralisty. Nie będziemy 
go co do słowa powtarzać, choć to biografia, jakiej u nas w dawnej literaturze 
drugiej podobnej nie pytać, ale z niej    

4

musimy garścią brać, bo więcej nie ma zkąd chyba po szczypcie.
Rodzina Rejów herbu Oksza, naprzód widać z Czech przeniosła się na Szląsk, a 
niejaki Nankier w poselstwie tu do Polski przybyły, zasiadł, i pierwszym być 
miał rodu swego rozkrzewicielem. Za nim bowiem, gdy biskupem krakowskim został 
(około 1320 roku) naszło siła Okszyców do Polski, a główny szczep Rejów w 
majętności Nagłowiec w Krakowskiem siadłszy, począł się z tej wsi pisać. 
Nagłowiec leżał w ziemi krakowskiej, powiecie księżskim, niedaleko Nidy, pisze 
Trzecieski.
Pod owe czasy zwyczajem było, w każdym rodzie szlacheckim krwią pieniące się 
przymioty i wady określać. Paprocki nie uchybił też żadnemu, żeby nie wyliczył 
czem się odznaczył, a za nim idąc nasz biograf, przyznaje narodowi Okszyców, że 
byli zawżdy cisi, skromni, poczciwi, nie bawiący się między żadnemi świeckiem 
sprawami (to jest nie napierający się dostojeństw i godności), a że pobożnego i 
poczciwego ży-    

5

wota swego szlacheckiego używali — mało też o którym z poprzedników Mikołaja 
zapisały co dzieje: jeden Jan Rej potykał się mężnie w Grunwaldzkiej potrzebie, 
drugi był proboszczem Śgo Michała, na zamku krakowskim, inny sędzią 
sandomierskim, a za wyjątek przywodzą Stogniewa Reja, który się starostwa na 
Rawie (później Barze) dosłużył, i w potyczce jakiejś przez Tatarów został 
pojmany.
Już bliżej pana Mikołaja sięgając, żyli dwaj bracia rodzeni z Nagłowic Rejowie, 
Stanisław i Piotr. Ostatni bezżennie żył i zmarł bezpotomnie, a majętność po nim 
wziął Stanisław ojciec, naszego pisarza; grób jego był w Nagłowicach.
Okszycowie, jak to podówczas bywało, od różnych majętności imiona przybrawszy, 
lub na gałęzie nazwiska różne biorąc, wszyscy przecież i jednego herbu i 
protoplasty potomkowie za krewnych się liczyli. W ten sposób, choć różny 
imieniem Jan Wątróbka Strzelecki, liczył się stryjem Stanisławowi Rejowi, i jako 
krewniaka go forytował. Był    

6

to człowiek zrazu rycerskiego rzemiosła, i mąż dzielny, bo pod Warną, stawał za 
młodu, gdzie się w niewolę razem z innemi dostał, ale znać ślub uczyniwszy w 
pętach, gdy cudownie z nich uwolniony został, wziął potem suknię duchowną i tak 
dobrze poszedł, że go uczyniono arcy-biskupem Lwowskim. Atoli nie było to w smak 
kapitule, która go dekretem w Rzymie otrzymanym wyparła i biedny Wątróbka do 
serca to wziąwszy, z melancholii zmarł w Krakowie.
Znać wielkich związków i wpływu na Rusi arcy-biskup, wziął do siebie krewniaka 
Stanisława wówczas jakoś gdy starszy jego brat Piotr, któremu działem wypadły 
Nagłowice, tam zamieszkiwał. Otóż się tu porobiły w Rusi nowe stosunki i stryj 
synowca ożenił się z Buczacką herbu Abdank, która wprędce bezdzietnie mu umarła. 
Potem wyswatali mu drugą, już po staremu, jako wdowcowi wdowę, po znakomitym 
żołnierzu Żórawińskim, wziętym za Alexandra na Bukowinie przez Turków, i po 
kilku latach ciężkiej niewoli zmarłym. Zórawińska nie     

7

mniejszego była rodu od Buczackiej, bo Herburtówna z Fulsztyna, siostra rodzona 
Herburta Odnowskiego Kasztelana Bieckiego, starosty Sądeckiego.
Z tej strony Stanisław Rej, doczekał się przecie potomstwa, mieszkając na Rusi w 
Żórawnie, kędy mu się nasz właśnie Mikołaj, około 1507 roku, lecz z pewna nie 
wiemy kiedy, narodził. Trzecieski może myłką kładzie rok 1515 za późny, ale wie 
dobrze o tym niepospolitym wypadku, że Mikołaj, który na świecie wielka część 
swojego wieku miał zapustować, narodził się w sam mięsopustny wtorek, na 
Bachusa......
Już nie mógł sobie lepszego dnia obrać do przyjścia na świat.
"A że był człowiek pobożny, poczciwy, pisze o ojcu Trzecieski, a spokojny, a nie 
parał się żadnemi sprawami ziemskiemi (co znaczy, że zardzewiały na wsi u komina 
siedział) "także też i o wychowanie tego syna dbał, bo jednegoż miał i przy 
sobie go chował, aż do niemałych lat. Ledwie go potem namówili, że go był dał do 
Skarmierza      

8

do szkół, iż to było niedaleko wsi jego Topoli.
Ale pono po niewczasie siadł na szkolnej ławce już sporym chłopcem nasz Rej, a 
że nauka była jak dla małych pacholąt, nie zasmakował w niej tak, że i później 
ciągle na szkolne regułki i formułki, hałasował i cierpieć ich nie mógł.
Tak lat dwa w onej szkółce parafialnej nad łaciną się wymęczywszy próżno, 
Mikołaj powrócił nazad do domu nieukiem. Ojcu nie chciało się jedynaka puszczać 
z domu, może i matce, synaczkowi nie smakowały grammatyki, ale przyjaciele znać 
namówili, aby go jeszcze wyprawiono do Lwowa, gdzie znowu lat dwa mieszkał. Ale 
tu już chłop pod wąsem, dobrawszy sobie towarzystwa stosownego, więcej bawił się 
i czasu używał, niż do książki zaglądał. Zapóźno się wcale opatrzono, że mu nic 
w głowę nie idzie, zmieniono Lwów na Kraków, i tu w bursie Jeruzalem pod 
pilniejszym dozorem trzymano przez rok panicza, — "ale to, mówi  

9

biograf, albo mało, albo nic mu nie pomogło, bo jużrozumiał co to jest dobre 
towarzystwo."
Dobrze w tym wieku znaczyło toż co wesołe. Ojciec przecie gdy go lat pięć dał 
cudze kąty wycierać między uczonemi, był już pewien, że go nauczyli co jeno było 
potrzeba (choć Mikołajek jako żywo nic nie umiał) i zabrał go już do siebie do 
Żórawna. Rachując potroszę, zdaje się, że w dwunastym roku dzieciakiem, do 
Skarmierza oddany został, a w siedmnastym nad Dniestr powrócił. Tu z rusznicą i 
z wędką, swobodny biegając po skałach naddniestrzańskich, ćwiczył się, bąki 
strzelając, — mówi Trzecieski.
"A gdy przyniósł — dodaje — pełne zanadra płocie, laskowych i wodnych orzechów, 
a kaczora albo gołębia, albo wiewiórkę za pasem, to go z onej koszuli z 
płoskonek rostrząsali rozpasawszy — a no wszystkiego dobrego dosyć."
Znać go tam i pani matka i ojciec poczciwy kochali bardzo, a mimo braku ogłady 
poznawali się sercem na niepospolitym urny-       

10

śle, żywego chłopięcia, bo powtarzali zawsze, gdy inni uganianie się jego za 
wiatry surowiej sądzili:
— Nic! nic! nasz Mikołaj! nic, ba! nie zależyć on też na starość gruszek w 
popiele?
— A no, dodaje dowcipnie nasz biogral. prawdę mówili, bo było z wszystkiego nic.
Żył tedy jeszcze stryj Piotr z Nagłowca do którego, tezżennemu znać chcąc 
synowca pokazać, posłali rodzice Mikołajka, na drogę opatrzywszy kitajką na 
kabat czerwoną, żeby miał sobie z czego przystojną odzież uszyć, gdyby go pan 
stryj gdzie dał na dwór pański na służbę, jak to naówczas bywało i samiż rodzice 
życzyli. Ale przyjechawszy do Topoli z ową kitajką, podobno innej przystojnej 
sukni nie mając, pan Mikołaj naprzód jako to był niepospolity myśliwiec i 
gospodarz, postrzegł że u stryja Piotra wrony i kawki wielką w gumnach szkodę 
robiły. Pilno mu wżdy było, pozbyć się tego krzyku i ptastwa, nuż wrony brogiem 
łowić, i niewiele myśląc ową kitajkę czerwoną na proporczyki i chorągiewki 
krajać, bo sobie  

11

wyrachował, że uwiązawszy je wronom do szyi i do ogonów a pod skrzydła, i 
puściwszy je żywo z temi szmatami, wygoni niemi resztę natrętnego stada, co się 
po stodołach gnieździło.
Tak się to i stało, ale owe przemyślne wyganianie ptastwa ze stryjowskich 
gumien, nie zarobiło u pana Piotra nawet na kabat inny. Stryj mu nie sprawił 
odzieniu, a że nie było się w czem przystojnie pokazać, i o służbie też dlań nie 
myślał, a zostawił go do przyjazdu ojcowskiego przy urzędniku, to jest na 
folwarku u włódarza. Jak tam ten rok cały pokuty za chorągiewki czerwone 
upłynął, nie wiemy; podobno z rusznicą i na myśliwstwie. Dopiero gdy pan ojciec 
sam przybył, a suknię nową uszyć kazał, już dwudziestoletni Rej pojechał z nim 
na dwór Andrzeja Tęczyńskiego, podówczas wojewody sandomierskiego.
Choć późno ale dobrze mu wybrał ojciec pańską opiekę, bo o nim Trzecieski 
powiada, że choć mały wzrostem, ale głowę wielką miał.    

12

Jaki to był dwór, i co za rodzina, a jak przeważnego wpływu w kraju i wielkiego 
poloni, mówić nie potrzeba. Lepszą, tu szkołę znalazł Rej, niżeli w Skarmierzu i 
Lwowie, ba od Krakowskiej skuteczniejszą. Szlacheckich dzieci pierwszych 
familji, było tu dosyć i kształcili się w kancellaryi, pod okiem wojewody 
sandomierskiego, ci co sami później krzesła w senacie zasiadać mieli, i 
największe dostojeństwa piastować. Sprawy całej rzeczypospolitej niemal 
przechodziły przez ręce możnej rodziny, a nic się nie działo, czegoby ona nie 
dotknęła, o czemby nie wiedziała. Wykształceniem Tęczyńscy stali na równi z całą 
ówczesną arystokracją, europejską, i dwór ich mógł się za szkołę poloru, i 
obyczajów uważać.
Niemało też tu z życia otaczającego skorzystał Rej, który i później twierdził 
zawsze, że więcej uczy słowo żywe, niż martwa litera, co po swojemu dobitnie 
wyraził: "że lepszy jest zawsze żywy głos, niż zdechła skóra" (pargamin).
"Tam będąc" pisze Trzecieski "począł go  

13

pan w listy polskie wprawować, bo łacińskiego języka bardzo mało albo nic nie 
umiał. Tamże potem z listów, z rozmów między pisarzami, a z czytania, znać 
więcej z natury, jął się już był przegryzować po trosze i łacińskiego pisma 
czytać, a czego nie rozumiał tedy się pytał. Także potem z onego zwyczaju począł 
po trosze rozumieć co czytał, a Bóg a natura ostatka dodała, iż był przyszedł 
potem ad judicium, iż wżdy już rozumiał co czarno, a co biało.
Tłumaczy też pan Trzecieski, dla czego to rozwinięcie tak leniwo jakoś szło, bo 
była natura bujna a ochocza, do życia więcej niż książki; przedewszystkiem 
towarzystwo lubił wesołe i muzykę, do której miał nadzwyczajny pociąg, tak, że 
mało jakiej pieśni nie umiał. A byle nuta, to już pod nią wierszami rozmaitemi 
sypał nie rozmyślając się, jak z rękawa. Przytem gorączka, nie mógł długo na 
jednem miejscu trwać, a myśliwstwo któremu był nawykł, przeszkadzało mu wiele, 
że fałdów przysiedzieć nie umiał.
Jak długo tam na dworze Tęczyńskiego       

14

mieszkał, nie wiadomo, ale widać po śmierci ojca, który w Żórawnie na Rusi 
zmarł, przeniósł się na Ruś. Tu znowu zabawiał się z przyjaciółmi.....nie 
wchodząc w żadną, służbę, a mając widać pragnienie skosztowania rycerskiego 
chleba, dla czego pilnował Mikołaja Sieniawskiego, wojewody bełzkiego, potem 
ruskiego i hetmana, bo mu się śmiała wojenka; ale tak był szczęśliwy czy 
niefortunny, jak sam o sobie powiadał, że mu się nigdy nie zdarzyło korda dobyć 
z pochew, chyba rozwadzając drugich. Napróżno więc przy hetmanie upatrując pory 
na nieprzyjaciela wisiał, a potem znowu na wieś powrócił. Nareszcie sprzykrzyło 
się tak samopas chodzić, i z przyjacioły weselić, i jakoś z Rusi zawędrowawszy w 
Krakowskie, poznał w Sędziszowie pannę Koznównę, siostrzenicę Boryszowskiego, 
herbu Róża, arcybiskupa gnieźnieńskiego, i z nią się ożenił. Tu wziąwszy po niej 
Kobylskie majętności, i Siennicę w Chełmskiem, począł gospodarzyć na szerokich 
dobrach, rozrzuconych w Krakowskiem, na Rusi u Dniestru, i Chełmszczy-     

15

znie. Upodobały mu się kraje Chełmskie, które rozprzestrzenił kupnem i 
dzierżawą, przez króla postąpioną Pliskowa i Stojnego, i te szczególniej 
zamieszkiwać lubił. Jego to zakładu jest niedaleko Chełma miasteczko od nazwiska 
rodziny Rejowcem nazwane.
Już też widać z opisu życia przyjacielską skreślonego ręką, jak sobie teraz 
urządził żywot, przejeżdżając w Chełmskie, a potem tęskniąc za Krakowem i 
dworem, a mieysca nigdzie zagrzać nie mogąc. "Żadnego sejmu, zjazdu, żadnej 
koronnej sprawy nie zamieszkał. "Król Zygmunt Stary, i królowa Bona byli nań 
bardzo łaskawi, dali mu jurgielt i stacja Skarmierską, i wici (ów Plisków i 
Stojne), a wszyscy też panowie bardzo mu byli radzi, i obdarzali go hojnie, 
powiada Trzecieski. Także też potem od arcybiskupa Gamrata, trzymał Kuszelów i 
Biskupice.
Tu łatwo nam spostrzedz, jak życie i pojęcia o godności człowieka, cale różne 
wówczas były, niż są dzisiaj. Słyszymy, że od króla i królowej dary przyjmował 
nasz Rej, który sam z siebie był wcale majętny, to je-     

16

szcze nic, ale Trzecieski powiada, że inni panowie łaskawie nań patrząc, i 
ceniąc go, obficie darzyli. Jakże to tam było przyjmować? dziś to rzecz dla nas 
niepojęta. Niechże ubogiemu, ale Rej miał Nagłowiec, Topolę, stację Skarmierską, 
Kuszelów i Biskupice w Krakowskiem, dalej Kobylskie dobra i Siennicę z Pliskowem 
i Stojnem w Chełmskiem, Dziewiąciele, Popkowice, Skorczyce,
Żórawno..... zakładał miasteczka, Rejowiec i Okszę, a panom się kłaniał i dary 
od nich przyjmował, gębą się wysługując? Było li to w charakterze człowieka, czy 
w obyczaju czasu?
Trochę jedno i drugie. Nieco później gdy pierwiastkowa rzeczpospolita, na nową 
fazę przerabiać się zaczęła, gdy braterstwo panów i szlachty a całego kraju i 
narodu szlacheckiego zatarło się, jużby pan Rej miał sobie za ubliżenie przyjąć 
coś od możniejszego; za Zygmunta Igo, panował jeszcze obyczaj stary, i 
tradycyjne pojęcie stosunku osób, i praw posiadłości.
Tak ja to sobie przynajmniej tłumacze,  

17

boć inaczej trudno. W owe czasy wszystko co kto miał trzymał z łaski 
rzeczypospolitej i jej daru, wszyscy byli dziećmi jednej matki i brat bratu 
uboższemu mógł świadczyć bez ubliżenia, z wspólnego ojczystego mienia.
Własność inny miała charakter, życie więcej było rodzinne patryarchalne, nie 
brało się to od obcego ale od swojego i swoje; to co kto miał składało wspólne 
mienie kraju, który dawał, odbierał i szafował. Dzisiaj rzeczy się mają wcale 
inaczej, już co kto trzyma to swoje wyłącznie, a dar wyglądałby na jałmużnę, gdy 
naówczas był miłościwego pana a brata starszego udziałem, uczynionym chudszemu.
Na wyścigi też wszyscy ubiegali się by tego poczciwego Reja, który się tak umiał 
wszystkim podobać, że i u Starego Zygmunta był w łaskach, i Zygmunt August go 
miłował; wzbogacić a obdarzyć. Przynosił z sobą wieść wesołą, radę zdrową, i 
trafny żart, i przypowiastkę śmieszną, a choć pochlebiać nie umiał, przymilić 
się samym charakterem potrafił każdemu. Znać to    

18

z pism i stylu, jaka być musiała z nim rozmowa, jaki w niej dowcip i rzeźwiąca 
swoboda.
Po panu Mikołaju Odnowskim, kasztelanie przemyślskim i staroście lwowskim, wieś 
Dziewiąciele przypaść miała na króla jure donatario, którą, za życia powinowaty 
odstąpił panu Mikołajowi, a król zrzekł się na nią praw swoich. Pan Paweł 
Bystram także krewniak, bezdzietnym będąc zapisał mu w Lubelskiem Popkowice i 
Skorzyce i za życia jeszcze oddał je. To też nie dziw że i w Chełmskiem i nad 
Nidą Rej znaczne jeszcze majętności przykupił, i miasteczka zakładał.
Była to właśnie chwila gdy tak zwane nowinki religijne zajrzały do Polski, a 
długo katolicki kraj nasz, zrazu olśniony pozorem błyskotliwym nauki, która się 
czysto Chrystusową mieniła, żywo się jął reformy.
Przyczyna tego nierozważnego ale ze szlachetnego źródła pochodzącego błędu, zda 
mi się bardzo jasna. W szczerości i dobrej wierze Polaków szukać jej potrzeba. 
Strona piękna i jasna, jaką przybrała reforma   

19

uderzyła serca poczciwe i umysły pragnące prawdy. Kościół niewątpliwie pod owe 
czasy długim pokojem w swych członkach dottknięty zdrętwiałością, potrzebował 
odnowicieli i bodźca do życia nowego. Nie zastanawiano się nad następstwami 
nauki, nad tem do czego zmierzała, brano słowa jej za dobre, i błąd nawet był 
dowodem gorącej wiary.
Co było najpoczciwszego a słabszego umysłem, przylgnęło do nowinek. Lecz zarazem 
wszyscy osobiście niechętni duchowieństwu, skażeni duchowni, wolniejszego życia 
kler, rozmaite przybłędy i hołysze, wydrwigrosze i hałastra, skupiła się przy 
reformatach. Nie dziw też, że taki człowiek jak Rej, nie zbyt uczony, nie 
widzący następstw jasno, uwiódł się pięknemi słowy, któremi posypana była nauka 
kacerzy. Do jego serca przemawiały obietnice wytępienia nadużyć, poprawy 
mnichów, oświecenia ludu; a wymownego i lubionego wszędzie człowieka, łatwo było 
pochwycić nowiniarzom i uczynić zeń narzędzie poważne do rozszerzania herezji. 
Po-    
20

chlebiano mu, z nieuka zrobiono pisarza, poddano erudycji, dostarczono 
argumentów, i Rej podjął się reformatorstwa w dobrej wierze, z zapałem, z 
rubasznością. niezmierną, z ogniem sobie tylko pod owe czasy właściwym.
Nie było człowieka, któryby nadeń skuteczniej mógł do nas przemawiać ich 
językiem, ich trybem, z siłą jaką dawało może właśnie to zarzucane nieuctwo, 
które zachowało w Reju ów język szorstki a obrazowy, pełen kolorytu i krwi. 
Odwagi tem większej, że mniej oczytany i nie świadom dróg; któremi się puszczał, 
Rej szedł śmiało a na oślep, gdzie drudzy oględniejsi nogi stawić nie śmieli.
Postylla też jego do której mu protestanci usłużnie poddali swoich piórek, jak 
utrzymuje Jan z Wożnik wielu nawrócić miała, "pisał postyllę polskim językiem, 
bo on był nieuczony, ale z czytania a ze zwyczaju tedy mu to już snadnie 
przychodziło. W tej postylli niczego nie przywodził dla lepszej   

21

pewności, jedno stary a nowy zakon, i wielu ludzi się było tą postyllą w 
prawdzie obaczyło."
Oprócz tego wydał Rej wiele innych dziś prawie zatraconych pism różnych, 
religijnej treści. Niezmierna ich swojego czasu popularność i rozchwyt, i tem 
się dowodzi, że gdy przyszło teraz jeden zwierzyniec jego (las — Silva) 
dokładniej opisać, zewsząd ściągano pozostałe szczątki, i jednej całej 
książczyny, nie odartej i nie poplamionej, nigdzie nie wynaleziono.
Protestanci to nakłonili naprzód Reja do wydania w roku 1533 psalmu do śpiewu 
wedle obyczaju nowego kościoła, Apokalipsy tłumaczonej z Bulingera i wielu 
innych rzeczy drobnych, które wylicza mniej dokładnie Trzecieski, a dziś jeszcze 
wszystkich pono nie znamy. Nakłoniony do pisania, gdy mu to szło a wiodło się i 
czas był po temu, Rej pisał wiele a prędko, nie bardzo medrując nad tem co kładł 
na papier. — "To mu, pisze Trzecieski, ze zwyczaju a z natury tak snadnie 
przychodziło, że tego przez jednę noc napisał co chciał. We dnie nie mógł,    

22

bo był bardzo hucznie zabawiony, panięta, a ludzie młodzi zawżdy się około niego 
bawili, bo był człowiek poczciwy, zachowały, dworski, znajomy wszem, a byli nań 
ludzie zacni, bardzo łaskawi, a żadnego stanu mieć nie chciał, tylko był sobie 
żywot wolny a spokojny obrał, będąc nemini molestus (nikomu przykry), tak, że 
się nigdy nikt nie ozwał ktoby był nań o co kiedy poskarżyć miał, sam się 
każdemu osądził i usprawiedliwił, także sobie wszystko tuszył, iż się już w 
żądny inszy stan ani w żadne zawikłane sprawy nigdy wdać nie miał, jedno iż tak 
spokojnego a wolnego żywota swego używać miał. Bo acz to był pan z młodu bardzo 
ciekawy a bezpieczny (śmiały) a bardzo mu światek smakował, ale już był potem 
skromny, trzeźwy, spokojny, tylko się już na wszem na wolny żywot udał, a 
wszakoż co czas przyniósł i Rzeczypospolitej i przyjacielskiej posługi nigdy nie 
omieszkał. Tamże w tej Okszy, dodaje Trzecieski, którą sobie fundował i kościół 
zbudował, powiadał iż miał wolą swe kości położyć, panu Bogu wszy-    

23

stko poruczywszy, tak jako o tem nadobnie v owych wierszach rozmawiając się z 
światem napisał. A toż była wszystka sprawa żjwota, postępków i spraw tego 
poczciwego szachcica polskiego."
Nie można jej było ani lepiej ani dobitniej odmalować: widzimy żywot za młodu 
trochę szaony, myślistwem i muzyką i zabawą, z towarzyszami zajęty, potem 
religijnemi sprawy zamieszany, wreszcie w wiejskiej ciszy szukający uspokojenia. 
— Co o nim piszą o żarłoctwie i opilstwie znać silnie przesadzone przez 
niechętnych, albo pod koniec życia znacznie się sfolgowało. Jakoż i w charaktera 
pism od Figlików swawolnych i gwałtownych napaści pierwszych dzieł, do 
Zwiercadła żywota człowieka poczciwego, bardzo daleko. Inny to, dojrzalszy 
człowiek, choć nic na żywości nie stracił, na pomiarkowaniu jej rozumem wiele 
zyskał.
My przedewszystkiem ostatnie to jego dzieło, żywot poczciwego człowieka w 
połowie XVI wiek malujące, mamy tu na względzie.  

24

II.

Żywot człowieka poczciwego, wyszedł u Macieja Wierzbięty w Krakowie w r. 1568, 
jak obyczajem autora, szybko był pisany, poświadczają przypisania ksiąg dające 
miarę pośpiechu w starcu już spracowanym, a przecie rzeźwym do pracy.
Pierwsza księga wieku dziecinnego i młodzieńczego sprawy opisująca, skończona po 
świętym Janie Chrzcicielu 1567, w Kosowie; druga wiek średni obejmująca Kończona 
w Tyńcu pod Krakowem; trzecia w Myślewicach d. 30 września; dodatek doń z 
Bicorendy 10 października, apophtegmata z Buska (od mniszek) datowane, we wtorek 
po S. Gawle. Zbroja z Komarna w dzień S. An- 

25

drzeja tegoż roku. Przy napomnieniu przyjacielskiem, na końcu wzmiankuje, że się 
wszystko tych ksiąg pisanie (ostatnich znać) dokonało w świąteczny wtorek 
(wielkanocny) a poczęło w Środopostną niedzielę w Mogilanach w domu Spytka z 
Mielsztyna kasztelana krakowskiego.
Z całem tem tedy dziełem ostatniem, które dwieście siedmdziesiąt listów czyli 
półarkuszy zawiera wożąc się wszędy, pisząc je nocami, stary Rej podróżował jako 
był zwykł po pańskich dworach, i przypisał ją Górkom, Jordanom, Łaskiemu, 
Zborowskim it.d. Jakby przeczuwał zgon bliski, na końcu jego pożegnał się ze 
światem.
Żywot człowieka poczciwego jest główną Reja pracą dla przyszłości, inne dzieła 
są rzadkie i ciekawe, są dziwaczne i przeto poszukiwane, niekiedy swawolne i 
malujące swobodę wieku i społeczeństwa, które podobnych facecji dopuszczało, ale 
żadne tak trwałym nie jest pomnikiem jak żywot, pełen rysów epoki, w której 
poczciwy nasz      

26

moralista, przeżył lata swe przyśpiewując i łając współczesnym.
Rej wskazując jakby być powinno, nakreślił ideał wedle pojęć swoich i wieku, a 
zarazem nie omieszkał acz mimowolnie zaczepić o to co było. Trafiają się tu 
obrazeczki prześliczne, nakreślone z takim ogniem i prawdą, tchnące tak wonną 
przeszłością, że rysem jednym przenoszą nas o lat trzysta.
Naówczas zbliżając to co jest do tego co było, postrzegamy jaka to różnica 
niezmierna żywota szlacheckiego dzisiejszego od owego prastarego.... ideał 
wczorajszy dziśby pewnie na folwark wygnano, a przynajmniej czmychano by nań 
bardzo w salonie!
Wyjmiemy to tylko z żywota co najgłówniej pojęcia i obyczaje maluje, część jego 
deklarnacyjną i kaznodziejską zostawując nietkniętą, bo byśmy w tej nic tak 
bardzo ciekawego nie znaleźli. Rej zostawiony własnym siłom, zwłaszcza w 
żywocie, nie umiał być ani protestantem śmiałym, ani prawowiernym katolikiem; 
cofnął się dużo od czasów postylli, jak uważa Maciejowski, ale nie wró-     

27

cii na łono kościoła. Nie on zresztą jeden pozostał tak na rozdrożu, wśród 
którego długo samopas błąkał się i Orzechowski i inni domorośli reformatorowie, 
i sam podobno Zygmunt August, sprzyjający reformie a trzymający się razem 
katolicyzmu.
Ten fenomen czasom walki i przejścia właściwy, znajdujemy u wszystkich ludzi 
umysłu lżejszego a w gruncie poczciwych, co się uwieść dali pozornym czystej 
religji chrystusowej ułudom w dobrej wierze, sądząc że tylko swą starą wiarę 
oczyszczą i wybiorą z tego co w niej ludzkiego widzieli. Niestety! nie 
porachowali zrazu, że co było ludzkiem z ludźmi weszło i wszędzie im towarzyszyć 
musiało. Aż gdy nowi mistrzowie dokazować poczęli i też ludzkim słabościom swym 
folgować, dopiero przyszło zastanowienie, że tu nic wiara nie była winna, bo 
kapłan grzeszny być może, choć religja czysta i święta......
Rej też choć pod koniec życia znacznie się umiarkował i na kościół katolicki 
nastawać przesiał, nauce jednftk pierwszej w mło-    

28

dości zachwyconej w gruncie i zasadzie pozostał wiernym. To co mu Wujek zarzucał 
w jego Postylli, mniej wyraźnie pozostało w Żywocie poczciwego człowieka.
Z drzeworytów przy żywocie i innych dziełach pomieszczonych a wystawiających 
Reja w pięćdziesiątym roku życia, znać że nie był to wcale udatny i wymuszony 
Ulisses, jak mu gdzieś Trzecieski napisał, ale przez niezręczny rysunek 
niedouczonego artysty patrzy ci twarz znajoma zawiesistego szlachcica z wąsem a 
bródką postrzyżoną, z usty odętemi nieco, które namiętnego ale w gruncie dobrego 
człowieka malują, z oczyma które ci się srożą, niby nawisłą brwią, ale gdy 
przyjaciela ujrzą, zabłysnąć umiejąweselem.
Jedno to z tych obliczów chmurnych, najeżonych, zdala strasznych, ale umyślnie 
tylko kłamiących tg powagę senatorską i grozę moralisty, aby starości wbrew nie 
rozśmiał sie młodym śmiechem pustoty.....
Jeżeli gdzie to u nas twarz taka pospolita a z pod nawisłego wąsa szlacheckiego, 
który   

29

groźnego zwiastuje zabijakę, ileż to warg śmieje się nieprzebraną, dobrocią!
Nie wiem zaprawdę czy Rej dzieła jakiego użył w posiłek swojemu żywotowi, i nie 
widzi mi się to. Maciejowski nie dopatrzywszy nigdzie pożyczki wyraźnej, 
przypuszcza tylko że mogł korzystać z rękopismów czeskich Tomasza ze Szczytna, 
niejakie do żywota mających podobieństwo; ale Rejowi wyższość nad pisarzem XIV 
wieku przyznaje. Dla nas sam układ, treść, ba i przywodzenie cytaty są, dowodem, 
że Rej u nikogo się pisząc żywot nie zapożyczał. Oprócz Pisma Świętego dosyć 
często wzmiankowanego, autor mało się czem posługuje, gdyż historją zna niemal 
tylko z trafnych anegdotek, które z niej na pożytek duchowny wyciągano, i w tych 
niezawsze pamięć mu dobrze służy gdy je spisać potrzeba.
Takich kompendjów pełnych gadek o filozofach i królach storożytnych, dosyć było 
po świecie za czasów Reja i znać że się nieledwie z nich samych dziejów uczył. 
Później nieco Bieniasz Budny całą z nich książeczkę    

30

ułożył. Oprócz tego Rej co rad żył z ludem i jego językiem mówił i pisał, często 
przypowiastki stare z zapiecka wyciąga, a dziwnie też wiele przysłów umie, i 
drugie tworzy sam wybornie. Styl Rejowski nie do naśladowania i dziś mu w swoim 
rodzaju mutalis mutandis jeden zrówna Joachim. Kto nie czytał nie domyśli się 
ognia, życia, rubaczności, narodowości tej mowy z żywych ust wziętej i 
niepolerowanej wcale, ale też rodzime cechy zachowującej. Nie zlęknie się Rej 
wyrazu, nie powstydzi nazwać psa psem a łotra nicponiem, ani go rumieni przy 
grubsze połajanie, ale gdy też temi barwy malować mu się zamarzy wizerunek, to 
go masz wykapanym — jakby sam djabeł malował. Grzeszyłby kto by mu artystycznego 
uczucia acz nieukształconego odmawiał, wie on jakież rysów użyć, a tak ci i 
szatę i bramowanie i fontazie narysuje, tak swego bohatera postawi, że jakbyś go 
żywym wczoraj widział. Nie jest to mistrz na wzorach kształcony, coby sie wielce 
pięknem słówkiem frasował, ale potężny malarz, który niewykoń-   

31

czone obrazy robi lada miotłą, na ścianie..... a przecie patrząc na nie życie w 
nich czujesz.
Drugi i wyliże i wycaca, ale, w bladem obliczu lalek ino swą nieudolność 
zostawi. Słusznie wszyscy płaczą nad tem, że Rej nie podróżował, (bo raz za całe 
życie był w Litwie w gościnie u Mikołaja Naruszewicza pisarza litewskiego), że 
się z domu nie wychylił, języków nie znał krom trocha łacińskiego, i nie 
wychował jak temu potężnemu umysłowi przystałoby.....ale.....mielibyśmy więcej
jednym pisarzem poprawnym, wstrzemięźliwym, gładkim i przyzwoitym — nie byłoby 
Reja!
To co on w swych pismach z języka ludowo-szlacheckiego notował, na wiekiby 
przepadło, bo by się takich rzeczy nikt inny notować nie odważył. Wolę ja go z 
tą gburowatością niesmaczną często, z rubasznością gminną, niż niejednego na 
klassykach wytuczonego pisarza, który sili się na to aby sobą był jak najmniej.
Więc też Rej życiem i, pismem przewy-   

32

bornie starego szlachcica zadomowionego, przyjaciela strzechy słomianej i 
swobody wiejskiej przedstawia, co nad wszystko kocha braci i wesołą biesiadę z 
niemi, zjazdu i sejmu nie opuści, za kołnierz nie wyleje, z szablą się zna choć 
jej nie często dobywa, a z wielkiej miłości prawdy za błyskotnym jej pozorem 
gotów ulecić. Ej! naszaż to natura nasza! Miejsca nie zagrzeje.... ale w daleki 
kraj się nie puści, ino po swych śmieciskach od dworu do dworu z panami bracią 
to by się rad całe życie włóczył. Nauka mu zbytnia śmierdzi, a przecie caytać 
lubi, oświecić by się chciał, tylko ciężkiej pracy się boi i gotów dowodzić że 
dość człeku co w uszy mu wleci, reszty się dorabiając własnym rozumem.
Innych owego wieku ludzi domyślaj się jako chcesz z tego lub owego, zgaduj jakeś 
łaskaw. Reja nie potrzebujesz się dopytywać długo, otwarty a szczery szlachcic, 
jeszcze dziś po trzystu latach stoi przed tobą jakim był — jak mnie widzisz tak 
mnie pisz;   

33

a zdaje się niebożątko bijąc w piersi mówić Bogu.
— Jakiegoś mnie stworzył....... takiego i masz.......
Prawdę rzekłszy Bóg dlań wszystko zrobił, on sam mało co sobie przyczynił.  

34

III. 

Gdybyśmy porównanie nasze począć chcieli od samej postaci Mikołaja Reja, a 
obejrzeli się z nim by ją do dzisiejszych zbliżyć, zaprawdę niełatwo znaleźćby 
przyszło takiego szlachcica, pisarza co w dwudziestu leciech nic nieumiejąc, sam 
się do pięćdziesiątego na znakomitego w narodzie moralistę, i przeważnego autora 
wykształcił.
Mamy podostatkiem ludzi, którzy nieumiejąc piszą, ba i tej łaciny co jej Rej 
trochę liznął, nie znają, którzy nic lub tak jak nic nie czytali, ale im 
genjuszu Rejowskiego braknie; drugim zaś na nauce nie zbywa to jej zażyć nie 
umieją. Są i tacy, którym Pan Bóg  

35

dał tyle co Rejowi przyrodzonej zdolności, ale jej na dobre obrócić nie 
potrafili.
Jeżeli co pochwalić w starym pisarzu, to właśnie ten wielki przymiot dziś 
rzadszy niż kiedy indziej, że pisał nie dla chleba, nie dla sławy, ani by na 
swojem postawić i za rozumniejszego nad drugich uchodzić, ale z głębokiego 
przekonania, z uczucia obowiązku. Widział on że słowo jego działało i używał go, 
jak mu sumienie mówiło, dla dobra powszechnego.
Prywaty w tej pracy całego życia, żebyś najpilniej szukał nie znajdziesz; Rej, 
niżeli o tem mówić poczęto pojął, co było powołaniem pisarza. 
Stara się on o poczciwą sławę jako człowiek, niedba o to co o nim powiedzą jako 
o pisarzu i co szacownik cudzych spraw o jego robocie wyrzecze, byle sumieniu 
dogodził.
Śmiały na podziw nie waha się prawdy rąbać, choćby najwyżej siedzącym; czuć 
wszędzie że zrozumiał jak wiele odpowie na sądzie ten, co się jął drugim słowem 
przewodzić i nawracać. Zarzucają mu w pierw-     

36

szych jego pismach grubiaństwo i plugawe koncepta, ależ i ów czysty Jan 
Kochanowski hołdował wiekowi we fraszkach, a kto wie czy nasze farbowane 
nieprzystojności w których na oko niema nic zdrożnego, nie gorsze nad te tłuste 
facecje, których już w rękę nie weźmie nikt jeno taki, co się ich nie boi. Był 
Ci to język wieku, a by osądzić go, należy się postawić na stanowisku właściwem. 
W ogóle jednak Rej podług swych przekonań mówi zawsze za prawdą wiekuistą i 
ziemskim prawdeczkom nie hołduje, a co ma w sercu ża tem walczy do ostatka.
Dziś z pisarzami ma się inaczej, pierwsza u nas pono siebie tak postawić aby 
zdaleka być widnym, a gdy chodzi o prawdę oglądamy się pono czy ją powiedzieć 
nie zaboli. Jeden się stracha czy to jego sławie nie zaszkodzi gdy ostro 
przekonanie swe popierać będzie, drugi walki się lęka żeby go w niej nie odarto, 
traci siły, chowa na wielkie dzieło jakieś a powszednia robota w winnicy około 
której upracować się trzeba i znaku po niej niema, nie smakuje mu. Niemal     

37

wszyscy dla prywaty piszemy. Nie będę im wyrzucał mizernego grosza dla którego 
nie wiele tam zginie, bo byś do zdechu pracował jeszcze ci pisarski chleb na 
głód nie starczy; ale gorsza to, że się oglądamy na siebie, gdy na dobro 
publiczne patrzeć potrzeba.
Więcej obawy o złapanie guza niż o zaparcie się przekonania.
Rej miał dużo nieprzyjacioł za swego czasu zwłaszcza między katolikami, a 
przecię się ich nie uląkł; gromili go Wujek i inni, zarzucili mu jako pisarzowi 
nieuctwo i brak erudycji; jako człowiekowi opilstwo i obżarstwo i życie 
sprośne..... choć Bóg wie ile w tem było prawdy. Sponiewierany przecież pisał, a 
dowodził co było jego przekonaniem.
Nie chwalę jego błędów, ale pięknym jest dla mnie obraz człowieka tak głęboko 
przekonanego, że za prawdę swą męczyć się daje, a pokonać nie dozwala ni 
strachem, ni śmiechem.
Zawsze wydrwić łacno i tej nań broni używano, ale Rej też znalazł czem 
odstrzelić     

38

a o śmiech się nie frasował, bo głupim a lekkomyślnym o to najłatwiej. Wiec do 
starości później swoje pisał; i to go w oczach naszych czyni wielkim.
Skromny i czujący do siebie, że był ułomnym, gdy kończy prace, patrz jak się 
odzywa do czytelnika.
" Sobiem kwoli budował, szacuj jako raczysz,
A na swym wiec poprawisz, co nie k'myśli baczysz.
Także ja też każdemu snadnie dopuszczam.... A wszakże jeśliby się nie zdało, owo 
ja pożyczę piórka, o papier też snadnie, niechże sobie poprawi, abo z nowa 
napisze, jako mu się najlepiej będzie zdało."
Wiedział to Rej dobrze, jak widać i z tej przemowy do panów Górków, że na 
świecie nie zawsze ten pisze co najlepiej, ale ten który ma siłę i odwagę wziąść 
się za pióro. Siła jest ludzi, którzyby mogli a nie chcą, więc muszą chcieć ci 
co nie spełna mogą. Ztąd nieraz jak Chrystusowi, owi apostołowie z między 
rybaków wzięci, którzy w sieci    

39

swe narody łapali, nie uczeni doktorowie, nie mędrcy Synagogi nawracają, i lud 
wiodą, za sobą, ale prostaczkowie, których odwadze dziwują się mądrzejsi nad 
nich a leniwego ducha.
— Cóż to tam w tej książce? nie ma nic! mówią, i styl nie potemu i myśl nie nowa 
i talentu ledwie szczypta!
Tak, a przecież owa książka idzie w świat i ludzie się jej imają, z nią noszą i 
sobie ją cenią, choć niejeden może sam lepszą by napisał, tylko mu trzeba tego 
coby popchnęło.. A to co popycha nie każdemu dane, i sobie sam człek nie wleje 
ducha. Powiada każdy z Rejowym szacownikiem (krytykiem) — "jabym to lepiej 
umiał, gdybych chciał" — tak jest, ano chcieć nie łatwo.
Rej tez żywo chciał i to cała tajemnica jego sławy i wziętości. Za młodu z 
rusznicą się wybiegawszy, starszym po dworach biesiadując, ledwie coś nie coś 
liznął nauki, dnia mu na pisanie nie stawało, bo był ludźmi zabawny, nocą więc 
bazgrał, ale duch potężny przezeń pisał. Znać w stylu czło-    

40

wieka, która się o piękne słówka nie troszczy, byle ci do wnętrzności dostał 
jędrnym wyrazem, a choćby łajaniem. Naprzemian grozą, śmiechem, strachem i 
przypowieścią. ima cię, wiążę i przekonywa, czego nie stało, gniewem szlachetnym 
dobije. A gniewa się często, ale o prawdę tylko.
Dziś cale pisze się inaczej, chłodniej, rozważniej, a gdyby jednemu z naszych 
pisarzy wybierać przyszło z dwojga: czy nawrócić a nieprzyzwoicie się znaleść, 
lub dowcipem zasłynąć a nic nie dokazać, wolałby ręczę gałązkę lauru ową, nad 
zdobycz wiekuistą.
Ale czas do naszego żywota, który iuż czytać sobie poczniemy.   

41

IV. 

Zgadniecie łatwo że księgi pierwszej, pisarz XVI wieku, tak obszerny przedmiot 
mający przed sobą, nie mógł począć inaczej jeno od stworzenia świata. Więc 
naprzód opowiada nam, jak Bóg Wszechmogący raczył świat stworzyć; jak na nim 
postawił człowieka, dał mu żonę za towarzyszkę, jak ich czart zwiódł i pokusił i 
jak się narody ludzkie na ziemi rozmnożyły. Tu się wykłada rozmaitość natury 
człowieka i napomyka o tej wielkiej prawdzie, której kosmopolici marzący o 
zjednoczeniu ludzkości w całość bezbarwną i jednolitą zrozumieć nie chcą, że 
narody na świecie każdy z osobna grają    

42

jedną nutę w wielkiej harmonji. Każdy naród ma myśl i twarz odrębną z jaką go 
Bóg stworzył, światu potrzebną a nie mogącą się przemienić chyba wolą Bożą i 
działaniem czasu, który przetwarza wszystko. Tak i ludzie, indywiduami w 
ludzkości są narody, niemożemy być urobieni na jedną formę, nicby na tera nie 
skorzystała ludzkość gdyby znikła rozmaitość charakterów w istotach pojedynczych 
i zbiorowych.
Dalej hołdując pojęciom wieku, mówi o wpływie planet. Rej przyznaje im działanie 
na ziemię i ludzi: "Wszechmogący Pan sprawić i postanowić raczył, iż sprawiwszy 
te różne biegi i planety niebieskie, które się ustawicznie z tem niebem toczą, 
którego to po części kęs widziemy około tej małej a okrągłej ziemi, na której 
jesteśmy rozsiani w rzędy, a gmerzemy około niej nie inaczej jedno jako mrówki 
rozsypane około jakiej góry; — tedy z jakiem przyrodzeniem planeta na którą 
część onej ziemi nastąpi, takież się sprawy i wszystkie postępki wedle 
przyrodzenia onej planety mięszać i troić muszą."     

43

Wierzyli i w to i rozumniejsi a uczeńsi od Reja akademicy Krakowscy, a wiara ta 
mało nie do nas doszła, ledwieśmy się jej pozbyli. I dziś jeszcze miotła na 
niebie strachu napędza, a najwięksi niedowiarkowie, uśmiechając się o wojnie 
prawią półgębkiem.
Z tej wiary we wpływ planet wypada już następstwo nieuchronne, przeznaczenia 
człowieka, który urodziwszy się pod jakąś gwiazdą, ciężko swą naturę przemódz 
może. Rej zrozumiał ten przecież wpływ Boży na rzeczy ludzkie bardzo zdrowo, gdy 
powiada że światu raz nadane są pewne stałe prawa, które się nie zmieniając 
działają nieustannie, ale zapewniał o tem że Bóg w szczególnych wypadkach może i 
to prawo zawiesić i sam wpłynąć na obrót rzeczy ziemskich.
Tu już znać w nim protestanta. 
Dalej dzieli ludzi z tego wpływu planet zrodzonych na cztery wielkie działy, 
wedle powszechnie wówczas przyjętych zasad i oznacza cztery temperamenta: 
krwisty, koleryczny, flegmatyczny i melancholiczny. Ten dział jeczcześmy też 
niedawnemi czasy spoty-   

44

kali po medycznych księgach. A po swojemu cale opisuje nam, jak się sprawia 
każdego temperamentu człowiek — " Koleryk wnet z myślą swą w górę wyleci, wnet 
chce być hetmanem, a choć nic nie ma, przedsię się sobie panem być zda.
Krewnik za się wesół, skacze, miłuje, ściska, dałby bardzo rad każdemu byle 
jedno co miał. Melankolik za, się lamentuje, wszystko nie wczas, wszystko się mu 
krzywdą widzi. Aflegmatyk za się chrapie, sapie, spi, a na brzuch pluje, a 
przedsię omackiem kufla podle siebie maca "
Otóż pierwszy obrazek jakich w tej księdze nie mało, a już w nim znać z jakim 
malarzem mamy do czynienia.
Dalej jeszcze idzie wywód, jako Pan Bóg obaczywszy różność przyrodzenia 
ludzkiego i rozumem i przykazaniem swem ozdobić i przestrzegać go raczył, jak 
Bóg nie chciał aby kto złym był. Tu się tedy mieści jedna z tych anegdot, w 
których Rej miał upodobanie, przez mnóstwo ksiąg, aż do nas doszła i powtarzana, 
o owym kupcu, który gdy  

45

mu się syn urodził " zwiódł praktyki a ludzie uczone, aby mu rozsądek uczynili o 
przyrodzeniu syna owego. Tedy się na jedno wszyscy zgodzili, iż ma być tak 
srogie przyrodzenie jego, iż nigdy nasycon krwie być nie będzie mógł, a niełza 
rozbójnikiem.
" Ten sobie nieborak ono lekceważył, a miał to sobie za plotki. Potem gdy już 
począł on chłopiec podrastać, co potkał małego, albo szczenie, albo koźle, albo 
kotkę; to wnet ściął albo zabił. On ociec ubogi obaczywszy ono złe przyrodzenie 
jego, posłał wnet za się po onych doktory co mu o onym synie powiedali, i radził 
się ich coby z tem czynić miał powiadając iż już tego jawnie doznał co mu o onym 
synu jego praktykowali i powiadali, prosząc ich aby mu radę dali, jakoby ono złe 
przyrodzenie syna onego wżdy mogło być czem umiarkowane a uskromione. Tam się na 
to tak zezwolili wszyscy, aby go dał do rzeźnika, a gdzieby najwięcej bydła 
bijano. On posłuchawszy uczynił tak, jako mu radzili. Ten potem z ową wielką 
radością rzezał, bił, tłukł ony   

46

kozy, ony barany, ony cielęta, tak w sobie uskromił oną złą, a jadowitą naturę 
swoją, oną, krwią, bydlęcą, iż z niego był potem i dobry i bardzo bogaty 
człowiek, z onego przedsięwziętego rzemiosła swojego. A tak niech tego nikt nie 
powiada aby przyrodzenie mocy nie miało, jeśli ze cnotą a rozumen nie będzie 
powściągniono a zahamowano."
Aż nadto tu Rej daje siły przyrodzeniu, i co gorsza doradzać się zdaje by mu 
cugle puścić byle szkody nie robiło, zamiast je wstrzymywać i przerobić, ale 
takie podówczas o predestynacyi ludzkich charakterów były pojęcia.
Radzi tedy dalej rodzicom aby się starali poznać naturę dziecinną zawczasu i 
wedle niej postępowali, nie powiększając zła niestosownemi pokarmy. I on, jak 
później Klonowicz nasz daje radę matkom by same swe dzieci karmiły. — "A tak 
panie matki, zwłaszcza które są przyrodzenia dobrego, bardzo dobrze aby same 
dziatki swe karmiły i wychowywały." Zaleca przytem postępowanie z dziećmi 
łagodne, i odwodzenie ich od złych      

47

skłonności powolne, umiarkowane nie gniewem i fukiem. Wchodzi wreście w 
szczegóły nawet tyczące się pokarmów i napojów dla dzieci zdrowych lub 
szkodliwych, zawsze stosownie do temperamentów, które pilnie postrzegać każe. 
Już znać między szlachtą papinków było dosyć, gdyż i nasz autor narzeka, że 
między chłopami łacno było urodziwszego znaleźć niż między rozpieszczonemi pany; 
cóżby to on teraz zobaczywszy nas powiedział?
Z uwagi Reja o chłopach pokazuje się że dawniejsza szlachta musiała daleko 
piękniej i zamaszyściej od nich wyglądać i że dopiero wydelikacenie sprawiło to, 
czemu my dziś dziwić się przestaliśmy nawet, że wieśniacy silniej od nas i 
zdrowiej się mają.
Poczciwy Rej mówiąc o pierwotnem wychowaniu człowieka z dziecka, wchodzi nawet w 
szczegóły ubioru jego, i cały mu ustęp poświęca.
Otóż jak to ono dawniej bywało.
"Nie wwięzuj mu (nie zawięzuj mu, w języku dzisiejszym) nazbyt z młodu kneflicz-    

48

ków, (guziczków) bryżyczków, pstrych sukienek jako prosięciu, bo jako się tego z 
młodu nauczy, tak mu się to w pamięci wbije, i tak mu się tego na potem zawżdy 
będzie chciało, a ztąd mu i swawola na potem i wszeteczeństwo snadnie rość 
będzie mogło, a wszak mu to i na potem nie zginie, gdy już ku lepszemu obaczeniu 
przychodzić będzie. Potem gdy już będzie podrastać, nie trzeba go też nazbyt w 
grozie chować, bo ona młodość jego, gdyż jeszcze zmysły słabe we mdłem ciele być 
muszą, tedy zbytnią grozą, a frasunkiem snadnie może być zgwałcona, iż potem 
zawżdy straszliwa, (znaczy tchórzliwa) tępa a głupia być musi. Ale bez zbytniej 
grozy a bez frasunku nadobnem napominaniem przed się mu potrosze trzeba ujmować 
obroków, aby nie rosło jak owa wierzba, którą jako nachyli także też rość 
będzie. Także go też już będzie trzeba strzedz od głupich a od plugawych 
chłopiąt, od zbytniej czeladzi, bo co z młodu widzi, słyszy, to mu się snadnie 
wbije w onę młodą pamięć jego, i także z nim będzie ro-    

49

sło. Bo i od starszych to słychamy, iż lepiej to więc pamiętają co się z młodu 
około nich działo, niźli co przed małym czasem czynili. Boć może dzieciątko 
czyście się igrając i paciorka i łacieńskich słów wiele nauczyć i a, b, c, 
bardzo mu się snadnie igrając w pamięć wbić może. Nie daj że mu też wiele lada 
czego szczebiotać, jako to inni bardzo radzi widzą, a zową to szpaczkiem, bo 
jako mu to w zwyczaj wnijdzie, tedy mu potem z tego wszeteczeństwo urośnie, 
którego potem trudno oduczyć będzie. Także też i panie matki około dzieweczek 
swych powinny takąż pilność mieć, gdyż to jest naród mdły, a na wszystko snadnie 
nałomny. Abowiem wierz mi iż młode wychowanie roztropne, siła potem obyczajów 
dobrych na starość każdemu umnożyć może. A widzimy to i między rodzoną bracią, 
iż jeden doma źle a swawolnie wychowany, jaki jest brzydki w obyczajach swoich, 
jako jest niedbały w sprawach swoich, iż wszystko snadnie i utracie i sam się w 
niwecz obrócić może. A drugi który będzie dobrego a poczciwego wycho-     

50

wania wszystko ono za nim chodząc pozbiera. A przytem różna wdzięczność i różne 
uważenie obyczajów u ludzi poczciwych będzie jednego i drugiego."
To co nam dziś prawią o wielkiej surowości wychowania dawniejszego, nie bardzo 
się tu przebija, owszem zaleca Rej łagodność jako najlepsze ku ukształceniu 
narzędzie. Dziś często nadto swobody i swawoli, a spojrzawszy na dzieci jak się 
przy rodzicach znajdują i z nimi obchodzą, nie wiedzieć śmiać się czy płakać. 
Wystroją je, wychuchają, wypieszczą, wydelikacą, tak że panicz w tych wygódkach 
ani sie domyśla że życie surowe i obowiązki go czekają. Toć potem broi a 
dokazuje, bo mu się łacno zda, że go na używanie tylko i swawolę tak wypieścili.
Już tu przestrzega Rej aby dzieci samopas z czeladzią nie puszczać i z chłopięty 
swawolnemi nie dać im się zadawać; dalej jeszcze nastaje na to bardzo, bo znać w 
szkółkach małych w których bywał, siła się napatrzył między pauprami 
dokazywania.   

51

Chce więc by dziecię co dłużej to lepiej doma się sobie hodowało, i żeby mu 
nauczyciela wzięto osobnego, byle go zaraz z młodu "łamać twardemi a 
wichrowatemi naukami nie dawano, bo mu snadnie, dodaje, w młodej głowie wszystko 
pomieszają, ale co najpilniej uczyć go czyść (czytać) a pisać, a potrosze słowa 
na polski język wykładać (rozumie się z łaciny)... Boć nieraz grammatyką z 
logiką nie wiem i staremu by się czasem nie uprzykrzyła."
Co dawniej z łaciną dziś się robi z francuszczyzną, że mu zaraz po trosze dają 
wykładać z niej na polski język, z tą różnicą, że co dawniej było trochę łaciny 
a reszta swojego, to dziś dużo francuzkiego, a swojego byle na pilną potrzebę, 
bo to powiadają — nie ma się czego uczyć swojego języka.
Wychodzą też u nas tacy, co po francuzku expedite a po polsku ani w ząb.
Rodzice ani patrzą, że kto po francuzku się uczy mówić ten i myśli po francuzku, 
a choć to niby nic, ale słówka i frazesy tak za sobą samą myśl wleką, że ani się 
opatrzy    

52

jak ją ze swej ziemi sprowadzą. I będzie sobie taki panicz francuz domorosły, co 
go we Francyi do niczego użyć, a doma tembardziej.
Obawiał się Rej gramatyki i logiki, dziś to już nie straszno, tych wichrowatych 
nauk niema, wszystko się leciuchno w główkę kładzie; zabawką, gawędką, 
przysmaczkiem, ale niedługo też tam bawi. O logikę nie ma co pytać, bo się jej 
dawno nie uczymy i w życiu jej też nie bardzo widać.
Następny rozdział poświęcony jest wychowaniu religijnemu, w którym Rej powstaje 
na nowiniarzy już znać za jego czasu do tego dochodzących, że niemal w Boga nie 
wierzyli. Musi nawet istnienia Boga dowodzić, co Pismem Świętem wyprowadza; a 
wpadłszy na ten przedmiot, nie łatwo się od niego odrywa. Wypowiedziawszy 
przymioty Boże, jako je dziecku potrzeba wykładać i wpajać, jeszcze powraca raz 
do przestrogi aby dziecku głowy zbytkiem zawikłanych nauk nie mącić.
"Niechże go z młodu nie bawią, powiada,      

53

owemi grammatykami, logikami, arytmetykami, boć to i na stare przytrudniejszem, 
albo owemi zawikłanemi poetyckiemi fabułami. Bo co mu potem jako Circes ludziom 
głowy odmieniała, albo jako Ulixes pływał, albo co Helenka broiła, albo co 
Penelope czyniła, acz to potem powoli gdy się już czego inszego poduczy, nie 
wadzi sobie dla krotofili czytać. Ale niech czyta historję owych zacnych 
pierwszych ludzi, jako się onemi dziwnemi rozumy sprawowali, jako niczego 
inszego nie patrzali jedno sławy i cnoty, a poczciwości, jakie były dziwne 
sprawy i żywoty ich, a nie ku czemu innemu nigdy się nie ściągały, jedno ku 
cnocie, a ku sławie wiecznej swojej. A nie czynić gwałtu zbytniego w 
przyrodzeniu, bo więc widamy drugie iż się tak zacztą (zaczytają) albo zamyślą 
że i od pamięci odchodzą, a omdlewają, co to na potem onej młodej fantazyi wiele 
zaszkodzić może. "
Znać z tego że ślachcicowi wcale uczonym być nie życzył nasz moralista, obawiał 
się nawet zbytniej a próżnej nauki dla niego i     

54

zaczytania a zamyślenia, bo słusznie w owe czasy do czynnego życia był 
przeznaczony. Niedawnemi jeszcze laty to co tu mówi Rej
o mythologji, dało się powiedzieć z zupełną, sprawiedliwością, bo nie było 
książki dla dzieci w którejby Jowisz i Prozerpina nie figurowały; upamietano się 
przecież że katechizm potrzebniejszy.
Rej chce mieć człowieka a nie sroczkę i szpaczka, ani studenta, zawczasu go też 
sposobi do życia, do czynu, do ukochania poczciwej sławy. 
Co się tyczę tej ostatniej zmieniły się rzeczy nieco... dobrze jest mieć sławę 
poczciwa, ale ona już nie jest pierwszym celem życia,
i w tem postąpiliśmy nad owe wieki. Czynimy lub czynićbyśmy powinni raczej dla 
sumienia niż dla sławy; pamiętając o Erostracie, który na nią pracując dorobił 
się sławy wcale nie do rzeczy.
Powraca jeszcze ku swemu staruszek nie potrzebnie i przy długo przykładami 
Djogenesa, Aleksandra, Arystotelesa wywodząc,         

55

jako są różne przyrodzenia ludzkie i chęci, a co to jest życie swobodne. 
Pojęcie życia całkiem tu jeszcze pogańskie, a całą tajemnicą, jego, mało 
pragnąć, niczego się nie lękać i mieć myśl niezafrasowaną zabiegi światowemi.
Tak to ongi bywało, ale dziś któżby to śmiał radzić niewiele pragnąc? Uczemy od 
dzieciństwa owszem pragnąc jak najwięcej i zdobywać. Tu różnica ogromna w 
pojęciach wieków. Na małem przestawać nazywało się mądrością, dziś jest 
śmiesznem a znaleźliby się mędrcy ekonomiści, którzyby dowiedli że to 
usposobienie nawet społeczeństwu jest szkodliwem; jednakże możnaby i wiele 
zdobywać i posiąść tę mądrość przestawania na małem. Wcale też inaczej uważano 
świat materyalny w owe czasy a dzisiaj, w ówczas walka z nim się wiodła o 
oswobodzenie od niego, dziś o podbicie go i opanowanie. Djogenes rzuca 
niepotrzebną czarkę do wody, dziśby tylko kupił gumelastyczną aby mu jak 
najmniej zawadzała w kieszeni, a pewnoby się targował aby ją jak najtaniej 
dostać.   

56

Znowu tedy Rej nastaje na naukę, (której sam nie miał), aby jej dać pokój, a 
cnoty uczyć przedewszystkiem nie martwego słowa; boi się bowiem aby dziecko na 
paplę i na papugę nie wyszło, a serce mu od tego nie zaschło. Mać on bo 
słuszność, że zawczasu zbytek formek nic potem, ale grubo się też myli naukę, 
stawiając w antagonizmie z ukształceniem moralnem.
Szeroko tu o tem i ze właściwą, Rejowi plastycznością, opowiada się o małym 
użytku grammatyki, geometrji, astronomji, muzyki, arytmetyki, — bo nawet stanowi 
rycerskiemu właściwe ćwiczenia niżej kładzie od moralnego urobienia człowieka, 
którego inaczej nie pojmuje, jeno wprost i bezpośrednio otrzymanem, nie wiele 
ufając temu, co mimochodem inne nauczanie dać może.
"Uczy się za się drugi szermierstwa, anoby się lepiej tych sztuk wyprawić, 
któreby były nadobnemi obyczajami ozdobione i przychędożone, którymby się ludzie 
i dziwowali i z nich przykłady brali. Uczy się drugi jako konia munsztukiem 
załomie, jako mu   

57

go przyprawić, i jako im zataczać, i jako go z razu wybość (z miejsca zażyć), 
anoby się pierwej nauczyć, jakoby swą wolą a wszetecznosć w sobie załomić, a 
krygu na nią przypasować... it.d."
Stary gaduła puściwszy się w te przykłady lubuje sobie w nich widocznie; 
wszystko mu nic, byle człowiek był starego pokroju, silen duszą, pan siebie a 
poczciwego serca i to na czele kładzie, a z celem powtarza jakby jeszcze nie 
jasno myśl objawił.
Wskazawszy czego nie potrzeba, dalej dopiero uczy jak się z dzieckiem obchodzić, 
i co z niem robić... tu już onego wychowania dawnego pokażą się nam nareszcie 
ślady. Jak tylko dzieciak podrósł, wiecie co najpilniej Rejowi z nim zrobić?... 
dziśby to trudno zgadnąć, a wówczas nie mogło być inaczej... Oto go na konia 
posadził.
"Potem, pisze, gdy też ona młodość podrastać będzie, nie wadzi mu też poczedszy 
sobie czego potrzeba, nauczyć się i konika osiąść, i jako sobie na nim poigrać. 
A jeśliby mógł i drzeweczko (drzewce, kopiją)     

58

znieść tedy i to nie wadzi z niem sobie poigrać, ręką, uważać do pierścionka 
albo czapeczki pomierzyć, a poduczać się z młodu coby się i na potem 
przygodziło...
"Też mu nie wadzi czasem z poczciwem a nie z opiłem towarzystwem posiedzieć, 
pomówić, pożartować, bo ztąd i ćwiczenie i zachowanie na potem i znajomość 
roście.
"Nie wadzi mu też czasem pouczyć się i poszyrmować, i poskakać, i na lutence 
pograć, wszystko to są poczciwe zabawki. Azażby lepiej leżał, jak wieprz w 
barłogu, a marnie czas tracił, co jest drogi klejnot... a nic nie może być 
szkodliwszego młodemu człowiekowi, iako nikczemne próżnowanie. Bo to widamy w 
koniach i innych zwierzętach iż im je najczęściej ćwiczą, a wyprawują, tem też 
najosobniejsze bywają. A kiedy będzie stał jako wół, tedy też z niego wół 
będzie."
Radzi potem znów aby naturze gwałtu nie zadawać, a zbytnio się z wszelkiem 
ćwiczeniem nie spieszyć.
Streściwszy tedy co dla szlachcica za naj-     

59

pilniejsze uważał — znajdziemy naprzód hart duszy, bo ten tu przodkiem idzie, 
religijne zasady, dalej troche czytać a pisać, i ledwo odrósł od ziemi koń, 
kopija, szabla, a towarzystwo poczciwe i trochę nawet krotochwili.
Bardzo Rej na to nastaje aby szlachcic i za młodu starszym się sprawom 
przypatrywał, a od towarzystwa nie był odsunięty; żeby wcześnie mógł porobić 
znajomości i stosunki, które dawniej za wielką dźwignię w życiu się uważały. 
Dziś wszyscy unikamy wszelakiego, krom wyższych, towarzystwa; bojemy się 
znajomości niemal, uciekamy od równych...
Tu już za młodu ledwie wychodzącemu z dzieciństwa, każe Rej stać za krzesłem 
pana ojca i przysłuchiwać się rozmowie a zawczasu sobie serca jednać i 
zachowanie gotować. Na tem dawniej stało owo życie szlacheckie, którego dziś 
niema i śladu, chyba po wsiach i tam gdzie nowego wieku obyczaj nie doszedł 
jeszcze... Kraj szlachecki z końca w koniec był sobie krewny, braterski i tak 
solidarnie związany w całość, że   

60

gdyś dotknął jednego wszyscy zadrgali. Ztąd dla wychowańea swego Rej pragnie co 
najrychlej przypuszczenia do tej jedności szlacheckiej, i zaraz go tam stawi, 
gdzie starsi siedzą, aby ich poznał i nauczył się starych tradycji i wziął od 
nich to słowo żywota, które my dziś sami sobie musiemy wymyślać. 
Tu już ogromną, w słówku jednem widziemy różnicę wieków. Zamiast się łączyć i 
spajać, my się rozdwajamy i stajemy każdy swoim dworem, każdy swym rozumem i 
każdy twarzą do innego Boga.
W dziecięcem wychowaniu naszem niema nigdzie przepisu zespolenia się ze swojemi, 
i poddania ogólnemu prawu narodowemu, owszem jest pragnienie usamowolnienia i 
stania odrębnie a niezależnie od swoich; dawniej i ta służba po dworach niczem 
innem nie była tylko nowicjatem w wielkim zakonie rycerstwa, choć to się później 
w zbytnią przerobiło służbistość. Ale zrazu byłto obyczaj wielce piękny i 
pożyteczny. Nie jeden ojciec, uboższego od siebie szlachetkę wziął    

61

do swego dworu, a syna oddal możniejszemu na owo harcowanie w rycerskiem 
rzemiośle. Jechał pan na dwór, owa młódź z nim. Szedł na wojnę, towarzyszyła mu, 
zabawiał się doma, przypatrywała radzie i i zabawie.
Ztąd rosła ta jedność i jednostajność stanu szlacheckiego, ten mocny jego 
związek którego dziś nie ma śladu, ba nawet uczucie z jakiem podówczas na 
rozdrożu nieznajomy witał nieznanego brata, znikło bez pamięci o niem.
Więcej się siebie obawiamy niż pragniemy, i idziemy po jednemu, może dla tego 
tak nam tęskno i ciężko.
Jedną, z wielkich potrzeb społeczeństwa naszego jest zjednoczenie wszystkich 
stanów, których rozdział zapowiada rozkład zguby. Przygotowywać je wszelkiemi 
możliwemi i uczciwemi środkami, powinno być zadaniem ludzi czynu i myśli. Gdzie 
niezgoda i nieufność panują, pomiędzy klassami jednego narodu, mieszkańcami 
jednej ziemi, a co gorzej nawet jednéj warstwy towarzystwa;    

62

tam się nic dobrego w przyszłości spodziewać nie można. Ten kto je waśni budząc 
namiętności, stawi przeciw sobie i wywołuje do walki, ciężko za to odpowie przed 
Bogiem i przyszłością. Zgodą tylko i jednością do siły wzmódz się można, waśń 
wyczerpuje największe zapasy ducha i potępi na dzieło zniszczenia.
Takich waśni niestety! mnóstwo u nas z dawien dawna rozpoczętych, przerwanych, 
uspokojonych i znowu się odnawiających; taką jest nieprzyjaźń między możnemi i 
arystokracją a stanem średnim, między szlachcicem a wieśniakiem, między kupcem a 
właścicielem ziemi, między wszystkiemi niemal, którzy jednak więcej uczuć 
wspólnych i środków porozumienia niż do niezgody powodów mają. Każdy kto za 
wojną woła, nieprzyjacielem jest własnego kraju i jego przyszłości, bo i pismo 
już wyrzekło, że naród w sobie rozdzielony, upadać musi, a wyrok ten wykonywały 
i wykonywają wieki.
W towarzystwie starszych, a żywej rozmowie i ćwiczeniu Rej zakładał 
najgłówniejszą wychowania posadę, pamiętając iż pismo  

63

nigdy tyle nie działa, ani książka chłodna uczynić może, co wyraz żywy z ust i 
prost od serca płynący.
"Albowiem tak dawno powiadają, dodaje, iż lepszy jest zawżdy żywy głos, niż 
zdechła skóra co ją na pargamin wyprawiają."
Wychowanie też dawne, jak z tego widziemy, zasadzało się całe niemal na żywem 
podaniu, na słowie codziennego żywota popartem czynem, na przelaniu, że tak 
powiem, tchu człowieka jednego w drugiego. Dziś to wszystko zastąpiła książka, 
jak Rej powiada zdechła skóra, a po dzisiejszemu, wyszarzany gałgan. Dobryć to 
zastępca, ale człowiek lepszy jeszcze od książki.
Młodemu surowo przykazuje Rej aby pilno słuchał, a w pamięci zachowywał, aby 
tradycja nie zaginęła.
Tak tedy chłopię swe podhodowawszy, do konia je i kopji nałożywszy, wwiódłszy w 
obcowanie ze starszemi, gdy go już mocno utwierdził szlachcicem, myśli nasz 
staruszek, że nieźleby mu było do obcych się krajów przejechać.     

64

Tak dawniej czyniono, ale wcale inaczej niż dzisiaj. Starzy teraz jeżdżą tylko 
poswawolić a światu się przypatrzeć, młodych na naukę nie wyprawiają wcale, lub 
nie w ten sposób jak bywało. Że widzenie świata po za granicami swojego kraju 
potrzebne, ani słowa, że zasklepienie się w domu szkodliwem być może, gdy całe 
pokolenie bez posiłku i związku z ludzkością zostawi, najpewniejsza, ale i to 
pewna że nieroztropne podróże, gorsze są od głupiego zadomowienia.
Posłuchajmyż tylko jak to tam ongi za tę granicę wyprawiali młokosa.
"A gdy już sobie pan młody podrośnie, a jakiem takiem ćwiczeniem domowem wżdy 
też sobie główkę naszychtuje, aby się wżdy nie wyrwał lada jako wilk z sieci, 
nie wadzi mu się też czasem i do cudzych krajów przejechać, a zwłaszcza tam 
gdzie sa ludzie pomierni (umiarkowani), trzeźwi, obyczaj ni, a iż się rozumem a 
poczciwemi naukami parają. Bo to i doma często widamy, iż mało nie w każdym 
kraju są różnych obyczajów ludzie.      

65

"Bo jako się gdzie w którym kraju zamnoży opilstwo a niepotrzebna włóczęga, to 
już tego za nikczemnego kto w onym spółku nie bywa, a tego też towarzystwa nie 
pomaga.
"Najdziesz też w drugim kraju iż lada krzywda tak będzie poważana, coby ją mógł 
kilkiem słów odprawić, wnet już pancerze szorują, arkabuzy szrubują, harnacze 
skrzypią, aby jedno zwyczajowi dosyć uczynić.
.... "Najdziesz też w drugim kraju, gdzie się kozera zarnnoży, ano szkapy u 
zedlów powiązane stoją, ano się łańcuchy tarzają, szable się walają, talery się 
kołaczą, a równie jakoby między kotlarzami na Grodzkiej ulicy stał, kto już tam 
w owej zgrai będzie.."
Pilno więc przestrzega Rej aby młody człowiek co się puszcza w podróż, szukał 
gdzieby się czego mogł nauczyć, przysłuchać i skorzystać. Wcale to nie dla 
ciekawości modnych obyczajów go wyprawia, ale dla duchowego pożytku; nie idzie 
mu o to jak gdzie siedzą i co jedzą, ale gdzie co dobrego jest i jakby tego 
sobie dostać.
Wybór tedy kraju naprzód pilno poleciw-    

66

szy a przyzwoite zachowanie, bez czego podróż do niczego, już mu daje na koń 
siadać staruszek, ale nie bez towarzysza "umiarkowanego a statecznego" z którym 
coś niedługo potrzymawszy go za domem, każe mu zaraz powracać pod rodzicielską, 
strzechę. Jak czule koło niego się troszczy za krajem aby mu niesławy nie 
czynił, aby przyzwoicie a umiarkowanie się zachowywał, jak go wiedzie i ukazuje 
niebezpieczeństwa, nagli by z próżnemi rękami nie przyjechał, — i dziśby jeszcze 
ku zbudowaniu naszych corocznych peregrynantów odczytać można... Ale byśmy 
poziewali, takie to oklepane rzeczy!
Cóż kiedy jak stare nauki, tak i stare obyczaje w wielu się rzeczach 
niekoniecznie dobrych zachowały, a wady które Rej młodym wytyka, do dziś dnia 
jakby je w spirytusie zakonserwowano.
"Jest to wada w przyrodzeniu człowieka młodego, powiada moralista — iż nie tam 
gdzie rozum chce, ale tam gdzie go nałomne a swawolne przyrodzenie, nie inaczej 
jedno jako za rękaw ciągnie. A zawżdy mu się te-     

67

go chce, aby się czemu nowemu albo przypatrywało, albo go jakośkolwiek też 
skosztowało, a zawżdy jako w kotle aby się mięszało. Bo acz się trafi czasem tak 
szlachetne przyrodzenie, które bez wszego przymuszenia i za małem ćwiczeniem do 
cnoty a do dobrych obyczajów samo pociągać się będzie; drugie się zasię trafi, 
które widząc w ludziach sprośne obyczaje, któremi się zacni a mądrzy brzydzą, i 
od siebie je odpychają., widząc też w drugich piękne sprawy, którym się ludzie 
przypatrują, i do siebie ciągną i jeszcze młodo w poczciwości mają;... tedy to 
sobie rozważywszy, bywa też jakoby niejakim przymuszeniem do cnoty, a do dobrych 
obyczajów przyciągniono...
"A przypatrzywszy się dobremu, dodaje, nie być ci też ona kozą co dziurą przez 
płot na kapustę patrzy, a tylko iż oczyma onę swoją chuć odprawi: ale co ujrzysz 
poczciwego a pięknemi cnotami zafarbowanego, to sobie tak umiłować, ucukrować, a 
mocno w pamięć zaszrubować masa, i tem się parać, i tem się bawić, czemby się ów 
twój stan     

68

poczciwy co najpiękniej zafarbować i ozdobić mógł. "
Wiele tu tedy rad poczciwych nasz stary gdera sypie jak z rękawa, a powtarza, a 
prosi, a modli, jakby rodzonego syna owego młodzieniaszka, aby mu powrócił do 
domu panem siebie, a nie poddanym namiętności i świata tego, co gorzej niżby na 
Wołoszczyznie dostać się w niewolę. Malatury charakterów wśród tej gawędki 
staruszka, takie gdzie niegdzie przychodzą, że aż na nie popatrzyć miło.
Tępych a bojaźliwych i nieśmiałych tak tak odmalował jakby z natury wziął. 
"Tępego a bojażliwego ujrzysz gdy co chce poważnego mówić, aliści on piętą 
wierci, palce skubie, brodę muszcze, postawki stroi, rzekomo szepluni, umizga 
się jako czapla w kobieli, a każde słówko na troje przekąsi...
"Ale gdzie umysł stateczny poczciwie ozdobiony, a iż na się nic wszetecznego nie 
czuje czegoby się powstydzić miał, tedy już i wzrok i słowa i postawa jako u 
orła co wszystko w słońce patrzy, a jako u onego     

69

hetmana, który rycerstwu swemu i sprawą i postawą swoją dobrej myśli dodawa, 
także tez ten onym co go słuchać mają."
Znając dobrze pochopność naszą ku łatwej odmianie myśli i brak wytrwałości, Rej 
nastaje silnie na zahartowanie charakterów, na umocnienie ducha, któreby się i 
dziś przydało; przedziwnego też użył tu porównania, którego mu zapewnie 
przypsute lamperje nagłowieckiego dworu dostarczyły.
"Jesteśmy bardzo podobni ku onym spróchniałym ścianom, które bywają po wierzchu 
kęs owym cienkiém malarskiem złotem powleczone, pod którem złotem nie masz nie 
jedno szpetne drewno. Także umysł nasz tylko się po stronach z rozmysłem swym 
wierci, a nigdy przy statecznej stałości nie zostanie; a mało niejako 
spróchniałe drewno, tylko iż postawką kęs, jako malarskiem złotem będzie 
powleczony... "
Przestrogi podróżującemu sa bardzo trafne, aby się nie dał oszukać fałszom, 
złota i pozorom uwieść, a trzymał się gdy najdzie co dobrego i naśladowania 
godnego; i nie      

70

samych ciekawości szukał za granicą. "Małożby pomogło choćbyś widział Etnę 
pałającą., rzeki bystre ciekące, morza one srodze burzliwe, wieloryby po nich 
pływające, syreny śpiewające, kokodryły (!!) albo smoki latające, miasta, zamki 
i pałace rozmaicie się błyszczące, jeśli też do domu w objyczajach przyniesiemy 
cochmy byli z sobą wzięli." Uczyć się tedy każe a pilno postrzegać, oby z 
próżnym workiem i głową do pani matki nie wracać. Skromnego też i zacnego a 
wytrawnego młodzieńca, jak w domu przyjmą gdy zobaczą przyzwoitym a uczonym 
ludzie, przepowiedzieć mu łatwo. Nie będzie potrzebował jednać sobie przyjaciół 
charty, jastrzębiami i darami, sami mu przyjdą; stateczność poskromi zuchwałych, 
coby się radzi targnęli i pociągnie serca wszystkich.
Jeszcze tu wszystko niemal ogólnikami nas zbywa staruszek, niewiele życia 
wzorując, a dużo prawiąc morałów, takim stylem malowanym a wypukłym, że aż miło. 
Snać mu to płynęło snadnie i nie szczędzi też rozgadawszy się słów a 
przykładników i obrazeczków.  

71

Stara tedy następuje przypowieść o dwojakiej drodze, którą, chodzą cnota z 
rozumem i ślepa fortuna, niewiele warta zachodu poczciwego człowieka, bo mu 
jedynie cnota celem żywota i ostatecznym końcem być powinna.
Tu juz widzę, miły czytelniku, jak mi się z tych starych bajów uśmiechasz, bo 
one, powiadasz sobie, dawno do przedpokoju powędrowały, a dzisiejszego dnia 
inaczej się to i milej wyraża i nie tak srodze drogi cnoty i fortuny odróżnia. 
Ba, radziby niektórzy nasi dziś dowieść i pokazać, wbrew starej bajce, że cnota 
z fortuną pocałowały się, pogodziły i często nawet wygodnie sobie, ująwszy się 
pod boki razem chadzają... Bywać i tak ale bywa inaczej.
Całą mądrością naszego wieku dowieść, że fortuna równie potrzebna jak cnota, i 
że ona nie taką jest owej królowej nieprzyjaciołką, jak sobie dawniej gadano.
Nie wiem czy kogo to uderza jak tu starych lat pojęcia o rzeczy, niesłychanie 
się zmieniły... jak się przerobiły do niepoznania.      

72

Dziś takich axiotnatów nie ledwie nam wstyd, tak się jakoś zastarzałemi i 
spleśniałemi wydają. Nauka poskramiania żądzy, parniarkowania chuci i przestania 
na małem, poszła zupełnie w kąt.
Rejowi o tem uchodzi prawić, ale nowożytny moralista cale ci inaczej dowiedzie i 
z innej beczki uczyć musi. Powie ci on że cnota jest... wprost najlepszą 
służebnicą fortuny, i że nią najbezpieczniej można się czegoś dorobić. Nie mogąc 
już inaczej przemówić do przekonania wieku, który bez chleba z masłem obejść się 
nie może, musi prowadzić go przez cnotę do mienia i nasycenia.
Zadajcież mi że tak nie jest. Dowiodę tysiącem przykładów, że dziś cnocie owej 
królowej Reja, nie inną rolę moraliści dają, jeno pierwszej służebnicy fortuny. 
Dzisiejsi też uczciwi ludzie nie mają miny kochanków cnoty, ale jej dworaków 
oczekujących żeby im jurgielt należny brzęczącą wypłaciła monetą.
Wracając raz jeszcze ku podróży, takie powtarza admonicje staruszek, ku domowi  

73

wychowańca prowadząc — "a tak i ty mój miły panie młody, któregożkolwiek stanu 
będziesz, jeżeli cię pan Bóg kiedy w jakie postronne kraje, albo w różne narody 
obróci, miejże też to na pieczy co przedtem też wielcy a zacni, stanowię 
miewali. A nit dosyć na tem abyś się tam jechał dziwować wystawionym pałacom, 
albo przed tym niewidomym kształtom, ale się przypatruj ludziom i ich kształtom, 
a obyczajom zwłaszcza takim z którychbyś miał słuszne przykłady brać...
"A nie daj czasowi nigdy darmo upływać... a tak albo czytaj albo się wżdy czego 
ucz, albo się czemu przypatruj, a rozeznawszy sobie, upatrując nadobnie co 
lepsze a co gorsze... Bo bierze też pszczoła i na śmieciach i na gnoju i na 
błocie, ale cóż bierze? pierzgę która się ni nacz przygodzie nie może, a z 
potrzebnych ziółek tedy zbiera wdzięczny a potrzebny miód... "
Z czem się teraz powraca do domu, i czy nie najczęściej z ową pierzgą?? 
powiedźcie, a czemu się przygląda? a co się przywozi?   

74

Żaden młody dobrze wychowany człowiek nie minie Paryża, żeby Mabille, Closerie 
des Lilas i Chateau Rouge i teatrzyków na polach Elizejskich nie zbadał, żeby 
bulwarowych sklepów i traktjerów na Rivoli, i kawiarni a magazynów w Palais-
Royal nie studjowoł — spy tajże go czy choć Luwr i Luxemburgską gallerją, muzea 
i bibljotekę rozpatrzył, czy się czego nauczył? czy na gospodarstwo spojrzał, 
czy stan kraju badał? odwróci się jak od nieznośnego pedanta.
Zna on pewnie najlepszego krawca cesarskiego, który mu krajał kieszenie, ale nie 
wie nazwiska nauczycieli Akademji i nie zna nawet organizacji instytueji 
naukowych?... Powraca wiec wystrojony, utrefiony, pachnący, doskonale wiedząc z 
największą pewno, ścią jaki kiedy kładzie się surducik, jaki krawat, jakiej 
barwy powinny być spodnie i kamizelki... zna zapach najużywańszy za który 
odziera Guerlain: wie co się dzieje za kulisami Opery w której stallach zasiadał 
i za kulisami świata, na który z krzesła w polach Elizejskich lub Bois de 
Boulogne zdala po-    

75

glądał z zazdrością... ale po za tem o nic go nie pytaj... Jest to młodzian tak 
dopełniony i pewien siebie, skoro przez Paryż się przesunął, że dlań nauczycieli 
i książek nie potrzeba... Kobiety za nim przepadają, lada dzień ożeni się bogato 
i czegóż inu więcej potrzeba, gdy na fartuszku siedząc próżnować sobie będzie 
mógł i nosić obcisłe rękawiczki na bieluchnych rączkach, co na chleb zapracować 
nie umieją...
Jeżeli jeszcze broń Boże, choć powąchał dymu londyńskiego, choć przeszedł się od 
Kapitolu do Kolosseum w Rzymie i jadł ostrygi w Neapolu, i zwiedził oberże 
szwajcarskie, a piorunem prześliznął się po kolejach niemieckich... przystąpić 
doń trudno... Jest to coś nakształt tego pielgrzyma co odbywszy wyprawę 
religijną do Mekki, kładzie zielony turban i raczy się czci powszechnej 
udzielać... czując wielkość swą więcej niż wyrazić może.
Pisano już i mówiono o tem dużo jak z zagranicy młodzi i starzy, panowie i panie 
wracają nam, nie ma co próżnych narzekań     

76

powtarzać, ale zaprawdę smutnać to rzecz ile miłego w pocie czoła zapracowanego 
grosza, którego nam tyle na urządzenie się w domu potrzeba, idzie marnie po 
cudzoziemskich oberżach i gorzej jeszcze...
Ale otóż nasz wychowaniec doma, wróćmy doń lepiej i patrzmy jak go to dalej na 
człowieka krajowi pożytecznego nasz Rej sposobić będzie...        

77

V.

"Potem gdy już do domu przyjedziesz, pisze nagłowiecki pan, z takiemi pięknemi 
sprawami swojemi, możesz wielką pociechę powinowatym swym uczynić. Nie 
odmieniajże się jako marzec na wiosnę, gdzie jednego dnia będzie i deszcz i 
jasno i krupy, ale stój statecznie przy swych poczciwych obyczajach, a nie daj 
się młodości ani onemu nowemu towarzystwu unosić.
"Albowiem jeśli z niemi z przodku nie będziesz pić, grać, ceklować a łotrować, 
wnet cię będą Włoszkiem albo Niemczykiem zwać. Wnet będą mówić iż to z tego nic 
dobrego nie będzie, bo wszystko fantastykując stroną, chodzi. Ale ty się temu 
nic nie przeciw,    

78

bo gdyć się po chwili lepiej przypatrzą i z postępków i z rozmów i z pisanych 
obyczajów twoich, ujrzysz w jakiej miłości i powadze miedzy niemi będziesz. Bo 
możesz ty sobie bez wszetecznego opilstwa albo nikczemnej biesiady zachowanie 
uczynić: jedno tesaczkiem (szabla prosta), gdy przed niemi sztukę nadobną 
wyprawisz: drugie też poskokiem, drugie też luteńką, a najwięcej wdzięcznemi 
rozmowami, gdy im to będziesz powiadał o czem nigdy nie słychali, albo to im 
okazował czego nie widali, albo też czasem im czytał o czem pierwej nie 
wiedzieli...
Nie bądź też za się jako darmo leżące drewno, pytaj sie o zwyczajach onej 
ojczyzny swojej, pytaj się o sprawach Rzeczypospolitej, pytaj się w jakiem 
prawie siedzisz, a staraj się byś nic nie opuścił coś powinien Bogu, sobie, 
przyjacielom i ojczyźnie swej. Nie lenujże się też przyjacielowi ku każdej 
poczciwej posłudze jego.
"Wiedzże też o koniku, o służce, o swych rzeczach... it.d."
Pierwszą rzeczą którą zaleca po powro-  

79

cie Rej. jest jak widzimy ze słów jego, aby się pan młody naprzód dowiadywał o 
zwyczajach domowych i sprawach krajowych.
Dla nas dziś nic pilniejszego jak tem co domowe gardzić i co swoję wyśmiewać. 
Pojedzie kto wychowany w domu nie po domowemu, nasłucha się i napatrzy cudzego, 
a swoje mu już śmierdzi choć go niezna. Ani się potem dowie na jakiem prawie 
siedzi, a zetknąwszy się ze wszem swojskiem, tylko na to nosem kręci.
Ta obojętność na sprawy domowe niezmiernie nam jest szkodliwą, pod jej to 
wpływem kraj nasz zerwał prawie z przeszłością i tradycji uczyć się musi dziś 
własnych, jak hieroglyfów zapomnianych. Przez lat kilkadziesiąt jeśli nie więcej 
pod pozorem cywilizacji zerwaliśmy tak dalece z domowemi sprawy, że nowe 
pokolenie rzeczy swoich nie znało wcale, dziś gdy już i wstyd przyszło i 
opamiętanie, dowiedzieć by się coś chciało, a niema zkąd; pękł sznur tradycji i 
zostaliśmy na rozdrożu osamotnieni, dorabiając się nowego życia ze szczątków 
rozsy-    

80

panych przeszłości i materjałów zupełnie obcych. Co się z tego urobi, Bóg jeden 
wie tylko.
W wychowaniu naszem o nic mniej nie szło jak o swoje rzeczy i sprawy, zostawiono 
je na ostatek wprzód sięgając po cudze. Że inaczej dawniej było, widziemy to 
choćby z owych słów Rejowych, który przedewszystkiem chce by wychowaniec jego 
nie obcy był temu — z czego wyrósł.
Gdy już ma go doma nasz pisarz, daje młodzieńcowi do wyboru stan dworski i 
żołnierski, bo innego dla szlachcica nie widział.
"Jeżeli się udasz do dwora, tedy wierz mi iż tam trzeba z tabulatury stąpać, a 
mało tam nie wietszej ostrożności będzie potrzeba niźli w cudzych krajach, bo 
tam loquebatur variis linguis, a rozmaitych spraw i obyczajów tam ludzi 
znajdziesz, a trzeba tam pilnie upatrować, gdzie stąpić, jako po grudzie bosemi 
nogami, bo tam silna gruda a silny mróz około ciebie z pierwotku będzie.
"A wierz mi iż trzeba wielkiego uważenia każdej rzeczy i wielkiej roztropności, 
niźli    

81

się tam wszystkiemu przypatrzysz. Bo będzieć się zdało iż cię wnet wszyscy 
chwalić i miłować będą, między się cię pociągać, a no wierz mi iż cię tak będą 
nosić po kolędzie, iż się długo nie zobaczysz co się z tobą. dzieje, a zwłaszcza 
jeśli jeszcze będziesz miał jaki dostateczek około siebie. To cię jedni pociągną 
do miłości, drudzy do muzyki, drudzy cię pilno będą namawiać abyś z niemi 
pograł, a nie będziesz li chciał o pieniądze, więc o rozkazanie. Ty będziesz 
mniemał abyć się miał kazać obłapić wygrawszy, a on ci każe posłać po pieczenia, 
a po garniec wina." Gra o rozkazanie dziś nie w używaniu, ale znać to było cóś 
jak teraz na fan które wykupując należało zrobić co wygrywający żądał.
Dalej daje rady jak się na dworze zachować, jak ludzi strzedz i siebie pilnować.
"Nie kryjże się też w kąt wedle staniku swego, i nie żałuj tam dać, gdzie ma być 
słusznie dano. A wszakoź to uważaj, aby się gęba z mieszkiem zgadzała, a nie daj 
jej naprzód wyskakować; to jakoż przodek weź-    
  

82
mie, już potem mieszka ledwie kijem do kresu dopędzisz.
Z panem (królem) zaleca być pilnym sługą a o nic nie prosić; satis petit qui 
bene servit, a w ogole, nie nazbyt dwór i dworszczyznę zachwala, raczej od niej 
odstręczać się zdaje. I choć naprzód położył dworskie rzemiosło, bliżej mu ku 
sercu rycerskie. Tu, powiada, nauczysz się i dworstwa i gospodarstwa razem, i 
cierpliwości i nacieszysz ochotą żołnierską..... Nauczysz się spraw rycerskich,
nauczysz się około koni, około sług, i około innych potrzebnych rzeczy sprawy a 
opatrzności, a snać mało nie rychlej niźli w onej dworskiej zgrai darmo leżącej. 
Bo jeślić się trafi być w ciągnieniu, tedy już tam wielka rozkosz patrzyć na 
ludzi, patrzyć na sprawy, patrzyć na huffy (hufce) pięknym porządkiem 
postępujące, nasłuchać się owych wdzięcznych trębaczów, bębnów, pokrzyków, aż 
ziemiu drży, a serce się od radości trzęsie.
Przyjedziesz do stanu (na stanowisko) nie trzebać już będzie oliwek, limonji ani 
kaparów dla przysmaków, jako onemu doma le-  

83

żącemu a rozpieszczonemu brzuchowi. Bo powiadają iż to najwdzięczniejszy 
przysmak żołądkowi przegłodzenie. I stanie za limonją i za kapary ona wdzięczna 
przejażdżka z miłem towarzystwem, żeć tam smaczniejszą będzie wędzonka a kasza 
niżeli gdybyś leżał za piecem, na ścianie nogi wzniósł  w kobzę grając czekał 
rychloli obiad dowre, niżlićby przyniesiono bijankę z marcepanem."
I ta stara anegdotka o pewnym Opacie, "który sobie był stracił chuć (chęć) do 
jadła, iż jechał do cieplic aby ją sobie naprawił, potkał go jeden rycerski 
człowiek nie daleko zamku swego, pytał go dokąd jedziesz miły Ksże Opacie? 
powiedział mu iż do cieplic a bych sobie mógł chuć naprawić w żołądku, bo nie 
mogę jadać, a będzie mnie to kosztowało najmniej tysiąc złotych.
— "O miły księże czemuż na to tak wiele nakładasz? sprawię ja to tobie za 
dwieście złotych, jedno pojedź ze mną na mój zamek, bo ja tam mam na to 
nierównie lepsze przyprawy niżeli w cieplicach.      

84

"Przyjechali na zamek, zamknął mnicha w komnacie i nie dał mu nic jeść tego 
dnia. Przyszedł do niego rano, pytał go:
— "Księże Opacie a nie poprawiło się wam nic?
"Powiedział ksiądz iż bardzo mało, powiedział mu pan iż będzie dalibóg dobrze. 
Drugiego dnia nie dał mu także nic jeść. Rano przyszedł, ksiądz mu powiedział iż 
mu się już jeść zachciewa. Przedsię mu nie dał nic jeść. Trzeciego dnia już na 
urząd nie szedł do niego. Alić ksiądz wynurzywszy łeb z komnaty woła: przez miły 
Bóg dajcież co jeść, potem przyszedł do niego pan.
— "Otóż widzisz księże iż ja to lepiej umiem lekarstwo niż w cieplicach. Dajże 
dwieścio złotych a jedź do domu z ostatkiem. I także się stało, a tak widzisz iż 
przemożenie jest czysty przysmak do jadła."
Po tym epizodycznym ustępie, wraca autor do opisu życia żołnierskiego, ku 
któremu ma widoczną skłonność, bo mu w niem wszystko smakuje. I lubuje się czasu 
pokoju jak to tam po leżach się rozłożywszy,     

85

swobody i ćwiczenia zażywają, jak się do gospody z pobaweezkami znoszą, jak 
rozmawiają a śmieją się a nie bez tego by się bez kufla i tuza żołędnego 
obeszło.
Tu tedy jedni po tem na przejażdżkę, drudzy na łowy, ci z łuków strzelają, inni 
kamieniami rzucają, a zabawy na każdy czas dosyć. Swoboda tego żywota 
rycerskiego uśmiecha się starcowi, który jej nieco przy Sitniawskim skosztował, 
ale przestrzega wychowańca by jej nie nadużył i biednego nie dał uciskać, jak to 
w ciągnieniu i na leżach się trafiało. Lepiej przyrnrzeć głodu, powiada, suknię 
sprzedać, niż przekleństwa uciśnionych ściągnąć na siebie! A zawsze lepiej 
samemu cierpieć niż być powodem cierpienia.
To była dawna wiara polska, że wszelki grosz źle nabyty nie szedł w korzyść, a 
krzywda ubogiego przez Boga pomszczoną być musiała. Nasze to przysłowie — male 
parta do czarta, a Rej dodaje że sam Bóg powiada: gdy zawoła do mnie ubożuchny o 
krzywdę swoją, ja muszę mścicielem jej być.      

86

Tu przychodzi anegdotka znowu, z pism Erazma z Rotterdamu wyjęta, o żołnierskiej 
spowiedzi, nadto ona wiele swój czas maluje byśmy ją, opuścić mieli. 
Przyszedł z powrotem drab do gospodarza kulawy po wojnie, ujrzawszy go ten 
rzecze.
— Co ci to, wyszedłeś jako Merkury pod pierzem, a wracasz jak Wulkan, chromy 
kowal piekielny. Drab na to — nie ma się czemu dziwować, tak być musi na wojnie.
— A czemużeś tak odarto wrócił z tej wojny? wszak ci to tam coś wysługują. 
— I jam ci to był wysłużył, ale się jedno przepiło a drugie przegrało.
— A trzecie pono przejadło? spytał gospodarz. 
— Gdzie zaś, odparł drab, chyba bym piwo jadł, strawy tam kupować niema 
potrzeby, bierze się sobie świnie, kury, gęsi, gdzie kto co spotka.
— Ależ to cudze! zawołał pierwszy, wszak ci Pan Bóg zakazał cudze ruszać.
— Ja tam nie wiem czy cudze, ale na   

87

wojnie obyczaj taki, zresztą wyspowiadałem się nawet z tego wczoraj przed 
księdzem u Franciszkanów, co powiadają, że taki ma list z Rzymu, że gdybyś i 
djabla zjadł, to cię z tego ma moc rozgrzeszyć.
— I rozgrzeszył cię?
— Kazał mi suszyć trzy piątki i cztery środy, dwie mszy zamówić, a potem mi coś 
mruczał nad głową...
— Ale niewiesz co mówił?
— A co ja mam wiedzieć, nie umiem po łacinie ni słowa.
— Otóż ja ci powiem, dodał gospodarz,
musiał ci powiedzieć nie inaczej: Jakimeś tu łotrem przyszedł, takim cię odsyłam 
w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego.
Skończywszy tym dowcipem Erazma, zwodzi z rycerskiego pola Rej swego młodzieńca 
i do domu go nazad kieruje; znowu przestrzegając jak się ma z powrotem z ludźmi 
obchodzić i dobrych nabywać zwyczajów, a doma też pracować; a nałożyć się tak do 
czytania aby "książki na niego warczały."
Pierwszy okres życia tu się właśnie koń-   

88

czy, obejrzmyż go i przyrównajmy do naszego wychowania i zwyczajów.
Widziemy naprzód wychowanie czysto swojskie, domowe, pod bokiem rodziców, nauki 
niewiele, społecznego kształcenia najwięcej. Dziecko uczy się spraw i obyczaju 
rzeczypospolitej od pieluch prawie, głowy mu nie łamią nauką, zbytnią, i 
papierową, ale żywą karmią, prawdą. Umie czytać i pisać i modlić się, ale zna 
dzieje swe i prawa i tradycje; konia dosiąść umie, kopją robi, szabla mu nie 
ciężka... Pod wąsem już ślą, go za granicę ale z towarzyszem i nie dla zabawki, 
a gdy wrócił doma na dwór lub do obozu, innego tu rodzaju życia nie widać jedno 
troje: gospodarka, dwór i rycerka; a we wszystkiem tem trojgu żołnierskie 
rzemiosło jest w głębi.
Niewiele potrzeba dowodów by okazać jakeśmy się od tych czasów odmienili bardzo, 
z losami kraju, powołanie szlacheckie żołnierza zupełnie zeszło z oczów. Ono to 
jednak usposobiło tak dzielnie ludzi w jakich stare czasy obfitowały. Zakon to 
był i cięż-   

89

ki ale zdrowy nowicjat, ta wojna, hartowanie ciała i duszy do czujności, do 
posłuszeństwa, do odwagi, do nieustraszonej ofiary choćby życia dla poczciwości 
i kraju... Cały stary obyczaj Polski wynikł z rycerskiego jej żywota.
Siady rycerstwa są wszędzie, każda z tych starych piersi które nam przekazały 
malowania i rzeżby, staje do potomności i popisu pokryta zbroję, i z mieczem u 
pasa. Szlachcic stary potroszę każdy musi być żołnierzem, a nie było takiego u 
którego byś zbroi na kółku i miecza nie znalazł; któryby konia nie umiał dosiąść 
i kopji dźwignąć.
W dzisiejszem wychowaniu nowem po latach kilkudziesięciu wydelikacenia, które 
wydały istoty mdłe ni do tańca ni do różańca, usiłowano cielesny hart jaki 
dawała wojaczka zastąpić ćwiczeniem gimnastycznem, przekonawszy się że siła 
cielesna i zdrowie także cóś znaczą w życiu. Ale ta niemiecka gimnastyka jest to 
lichy surrogat rycerskich ćwiczeń, nie ma w niej tej strony duchowej, tego co 
wojskowość dawała; for-    

90

muje atletów rynkowych, siłaczy tylko nie łudzi. Widziemy więc rozrosłych 
olbrzymów którzy mimo herkulesowej mocy, na papiaków duchem wyglądają,.
Bój z nieprzyjacielem a czuwanie inaczej wychowywały człowieka, już on się tam 
musiał nałożyć do pogardy życia i samolubstwa zapomnieć. Wprawdzie obozowy żywot 
uczył i niepotrzebnej kozery i kufla jak Rej powiada, ale tych tylko, którzyby 
może i bez tego za piecem siedząc, rozrywek tych szukali. Już u schyłku 
rzeczypospolitej zagęściły się pijatyka, rąbanina szalona i rozpusta, nie było 
ich za Zygmuntowskich czasów a wojska w ciągnieniu i na leżach, jak rycerstwu 
chrześcijańskiemu przystało, szły z Bogarodzicą i krzyżem na piersiach, często o 
głodzie i chłodzie, nie rozpuszczając zagonów na rabunki, ani siebie na swawolę. 
Toć potem gdy po latach młodości spędzonych na koniu a w obozie, często w 
niewoli tatarskiej, na pracy srogiej, — powrócił z wojaczki człowiek pod domową 
strzechę, już to był mąż stateczny a silen duszą i nie    

91

lada go czem pożyć było można. Dzisiaj... rodzimy się w cienkich pieluszkach, 
chodziemy długo na pasku, dużo nauk kosztujemy potroszę, a tej nauki życia którą 
tu Rej opowiada mistrzynią, ani znamy...
Wprost z ławy szkolnej, albo, co jeszcze gorzej, z domowego wychowania 
paniczykowatego, chłopczyk się emancypuje i rozpoczyna używanie świata. Dają mu 
wieś, konie, powóz, dom i puszczają go swobodnie aby sobie igrał.
Nieznając walki ani zasłyszawszy o niej, człowieczek taki gdy mu się lada z czem 
zetrzeć przyjdzie, z ludźmi, losem pokusą złą, nie ma siły by im stawił czoło. 
Obawia się wszystkiego, każda strata tego spokoju do którego nawykł groźna, i 
rychlej cześć swoją poświęci, niż wygódki. Gdzież tu się i czem może wyrobić 
charakter... ? jak zachartować dusza?
Wszystko w dzisiejszem wychowaniu polega na martwej literze, na czczem słowie, a 
doświadczenie, a ćwiczenie woli człowieka spuszczono z pamięci...   

92

Toć też wiedzieć on będzie dobrze może co mu czynić przystało, ale nie potrafi 
tak postąpić jak zakon każe, bo się cierpienia i' walki nastraszy.
Widok otaczających ludzi i rzeczy jednego uczy i wpaja mu jedno tylko... stara 
się o dobry byt, o spokój, a interes swój tak pogodzić z cudzemi aby by? i wilk 
syty i koza cała. 0 poświęceniach ani słowa, o wytrwaniu w dobrem, ofiarze 
głucho, o chetnem oddaniu się dla prawdy — mowy niema.
Młody człowiek dochodzi do używania i spoczynku wprzódy, niżeli na nie 
zapracował i zasłużył, to co odbiera zda mu się wypłatą długu, nie zapłatą 
pracy; świat dlań ma obowiązki, on żadnych...
W dwudziestu kilku leciech życie skończone. Zamiast owego żywota dworskiego, nad 
którego niebezpieczeństwy Rej się rozwodzi, marny dziś niemniej trudne 
miasteczkowe życie, a rzadko młodzież cało z niego wyjdzie. Smakuje ono a 
wyczerpuje w chwili, tak że potem resztki zostają, na nic nie zdatne.       

93

Łatwe przyjemnostki, szafowanie groszem, nawyknienie do czczej zabawy, 
szczebiotanie próżne, zalotność i elegancja prawie niewieścia do reszty psują 
młodego...
Jeszcze na wsi choć już nie rycerz, chłopak choć zapoluje, choć się z koniem 
nałomie, choć nie tak się rozpieści, coś mu pozostanie staro-szlacheckiego, a w 
miasteczku to już z konieczności czy Niemiec czy Francuz. Dalej nie 
politurowanego człowieka jak on sarn, na którym łupina przygrubsza, nie potrafi 
ocenić, ani razowego chleba jeść, ani pod obyczajem twardszym rozeznać rdzenia 
zdrowego;... dalej dlań ten najprzedniejszym będzie, kto najgładzej mówi a robi 
jak najmniej.
Zawsze ludzie ludźmi, ale wielkać przecie wieków i narodów różnico. Nasza 
przeszłość odłożywszy na bok co jest przypadłością. ludzką, słabostką i 
maluczkim cieniem obrazu, jest wielka, piękna, majestatyczna i uroczysta...
Wówczas kiedy nas świat za barbarzyńców poczytywał, dla tego żeśmy koronek   

94

u butów nie nosili, cala głową i piersią wyżsi byliśmy od tych, co się jak 
Indjanie w piórka i muszelki postroiwszy, jak papugi szczebiotu gładkiego 
nauczywszy, z serca, siły, z ducha i wiary naszej dworowali.
Myśmy to tak wzięli na prawdę, że chętnie zamieniliśmy potem i suknie naszą 
rycerską i serce chrześcijańskie na wiotki ich ubiór i mdłego ducha wedle 
świata. Dziś sami przychodziemy do pomiarkowania że ta ośmiana i ogadana święta 
przeszłość, więcej była warta od teraźniejszych obyczajów w których niema jeno 
słabość, niepewność i tchórzostwo. Widok to zaprawdę straszny i wielki jak gdy 
kataklizm niespodziany lądy i góry przerabia...
I gdy się człowiek dorwie tego co mu stare dzieje maluje, podania domowe śpiewa, 
wonią przeszłości zawieje, na łzy mu się zbiera i boleść.
Nieuczona, prosta, ale czynem stokroć to była większa ta przeszłość od 
teraźniejszości gadatliwej i na słowie papierowem budującej wszystko. 
Chcielibyśmy dziś zwrócić   

95

się ku zapomnianym obyczajom, ale ścieżki rozmyły wody, gościńce zawaliły 
kamienie, i nie wiemy jak trafić do niego. Błąkamy się jedni przeczuwając, 
drudzy obliczając, a nikt na stary trakt trafić nie może...  

96

VI.

Już zdala przewidzianym być mógł ten upadek na który my dzisiaj bolejemy; 
wymowne głosy za późniejszych od Reja czasów zwiastowały go z kazalnicy, groziły 
nim w księgach; tu nasz pisarz drugą, część żywota poczciwego człowieka, 
przypisując Albrechtowi z Łaska, także jakby ostateczny sąd i czasy 
antychrystowe głosi. Znać już i za niego nie dobrze było na tej ziemi.
"Azaż już nie powstał brat na brata? mówi — azaż się nie mięszają, królestwa? 
azaż nie jest uciśniona sprawiedliwość? azaż nie rostą bluźnierstwa przeciwko 
Panu i przeciwko Kristosowi jego? azaż która rzeczpospolita na świecie w 
stateczności swej została aby się zamięszać nie miała? azaż już nie   

97

jest krwią niewinną okropion cały świat? a nie wiem już czego innego czekamy, 
jedno onej trąby kiedy się nam porwać a zabieżeć drogę przychodzącemu panu 
swemu. "
Rozpoczynają się wtóre księgi żywota od wyboru stanu, i tu Rej wierny temu co 
wprzódy był głosił i za co od katolików na naganę zasłużył, cztery stany: 
małżeński, wdowi, dziewiczy i bezzakonny a wolny wyliczywszy, znowu 
nadewszystkie przekłada pożycie małżeńskie. Jest on tu w przeciwieństwie jawnem 
z pismem które słusznie najwyżej stawi dobrowolne dziewictwo, i trzyma z 
nowiniarzamy wynoszącemi stan małżeński. Znak to wpływu jaki nań mieli owego 
czasu reformatorowie.
Radzi tedy młodzieńcowi gdy do słusznych lut doszedł " wziąć żonkę poczciwą a w 
bojaźni Bożej wyćwiczoną."
Największa jednak trudność jak ją sobie wynaleść i wybrać. "Jeden powiada, szuka 
sobie żony z wielkich stanów, spodziewając się z tego i powagi i tytułów i 
rozmnożenia jakiego domowi swemu dostać. Drugi za się      

98

nie dba ni ocz, jedno że mu się co z miłości a z dobrej myśli tak bez wszego 
rozmysłu upodoba, to już wiedzie jako kozę za rogi. Drugi za się nie dba o 
miłość ani o powagę, ani o urodę, ani się żadnym obyczajom przypatruje, kilo by 
miała ze dwie wsie a w trzeciej połowice, by też była i garbata, i żadna 
(brzydka) i głupia, tedy jednak będą powiadać, że się bardzo dobrze ożenił. 
Także też i dziewki gdy kto dawa za maż, też się rzadko rozmyśla na obyczaje, na 
wychowanie, kiloby miał półczwarty wsi, tedy wnet powiadają że bardzo dobrze 
szła, bo mu się jeszcze po macierzy we dwu wsiach dostanie. Ano dobrze powie iż 
szła po macierzy, bo po roku najdalej, aliż nasz pan buja po miasteczkach, a 
pani też do pani matki na mięsopusty. A tak zda mi się iż ci wszyscy nie prawie 
do celu dobiegli co się tak ożeniają." Dalej same obrazy już i niepośledniego 
pędzla, z gruba rzuca ale ręką co niechybi, i na wszystko tylko patrz, jako 
żywe. Otóż jak skutki tych małżeństw wyśmienicie opisuje:      

99

"Bo ów co się z wielkiego stanu ożenił, nie może być inaczej aby wżdy staniku 
swego (majętności) jako tako przyniewolić nie miał, bo już i większym kosztem, i 
w większej powadze, i w większej trudności ową miłościwą chować musi, niźli 
powinien wedle staniku swego. Już czerwony rząd musi być na woźniki a 
niedźwiedzie do kolan, a kobierce z kolebki wywieszaj z obu stron, a gałki aby 
się ze wszech stron błyszczały. Już dwie służbiste a trzecia coby im kwokała, a 
trzy bramy (falbany i listwy) aby było na każdej. Już ściany obić musi, już z 
półmiski kapusta.
"Przyjedzie gość, już go w większej ceremonji chować musi, bo już musi być wino, 
z bożą męką malowana sklenica i kasza ryżowa na wieczerzę, bo już się jęczmień 
dla pani nie godzi. Przyjedzie za się szwagier w kilkadziesiąt koni, to już na 
sześć mis zarębuj, już wszystkim równo nalewaj, bo każdy będzie z lisim 
kołnierzem, trudno będzie poznać kie pan. Drugim też do wsi obroki dawaj, owsa 
dosypuj, że go ledwie    

100

gąsiętom kęs na wiosnę zostanie, i to w pudle gdzie pod dachem, aby go nie 
znaleziono. Przyjedzie tez zasię pan zięć do pana szwagra, alić konie w karczmie 
i z pachołki, przywitają go wżdy — o witajże panie zięciu, zsiądźże panie 
zięciu, nalejże też przez pana zięciu! A na wieki nie spytają jeśli jadł pan 
zięć, albo gdzie konie stoją, że czasem nieborak zięć i naczczo się upije, i 
także i spać do brogu gdzie polezie. A konik, chartek, ptaszek, jeśli się co u 
pana zięcia przytrafi, to już nie jego, pana szwagrowo, i już się tak każdemu 
wymawiać będzie.
"Ow też za się co się z miłości ożeni, to też żadnym obyczajem długo w dobrym 
stanie trwać nie może; bo będą prędkie wymówki: nie wziąłem nic po tobie. Tak że 
też za się ona będzie powiadała — o któż cię prosił abyś mnie pojmował? Bo 
powiedają, między głodnemi nie długo miłość trwała, a snać i lada mucha jej 
czasem zawadzi.
"Ow też za się drugi co się tylko na grzegorze albo na wasiłki (na chłopów) 
rozmyślał, nie upatrując sobie ani urody, ani     

101

obyczajów, ani porządku żadnego, tam też sprawa dobra trudno ma długo być. Bo 
jako pani panu nadmierznie, a pani też pan, bo to inaczej nie może być, jeżeli 
zobaczy że pan wichruje, to już pójdą każdy w swą, pan do sąsiada zajedzie, to 
już tam trzy dni pije, do targu zajedzie ledwie się czasem w tydzień wróci, a 
pani też do pani matki, albo też gdzie do sąsiady a czasem się też przygodzi, 
jako ona stara przypowieść, że się mitręga między niemi zamnoży. Pan się imię 
wójtowej, a pani wójta, więc pan wiecząc do wójtowej, a pani też nasypie pełen 
wór wójtowi, a więc czasem krup nie dostanie do kaszy na wieczerzą. A wójt 
powiada iż się mitręgą żywi. Ale bodaj zabit, z taką mitręgą, bo większa mitręga 
we dworze kiedy już w pudle niemasz nic."
Tak odmalowawszy następstwa ożenień dla imienia, urody i majątku, wiecznie 
prawdziwe bo na znajomości serca i przyrodzenia ludzkiego oparte, radzi stary 
gdera ożenienie równemu zrówną jako najlepszą rękojmię szczęścia dające. Zasady 
tej i dziśby trzy-  

102

mać się nie zawadziło; ale niestety, ogólnie chcemy teraz nic jeno majątku i 
każdy garnie się do grosza. Dla pięknej twarzy niesłychana rzecz żeby się kto 
ożenił, dla imienia tylko ci co swojego żadnego nie mają, dla posagu z kim 
chcesz i jak chcesz, byle pieniądze. A pieniądze dobrze pracą nabyć ale je 
ułapić niewiedzieć jak i niepoczciwie i niebezpiecznie. Nie mogło też inaczej 
być w wieku który zasadza na dobrem mieniu a zaopatrzeniu się w potrzeby 
cielesne główną istotę życia; małżeństwo też inaczej dziś się pojmuje, nie jest, 
to zjednoczenie dwóch istot w całość sakramentalną i klucz sklepienia rodziny, 
jest to stowarzyszenie akcjonarjuszów z których jeden drugiego usiłuje oszukać. 
Spółka to teraz nie sakrament, nie ta dozgonna przyjaźń staropolska, gdzie jedno 
dla drugiego życia i krwi nie żałowało. Szukają paniczowi żony posażnej, 
obliczają co mieć będzie, wącha i on sam wiosek i kapitałów, potem konkury w 
których występuje nad miarę, potem najczęściej zawód obustronny; i biada nu całe 
życie.   

103

Radził Rej swojemu młodemu aby się nie szarpał na wielkie koszta, dwory, i 
wystawę "bo małoć na tem iż bęben przed tobą kołace a surma wrzeszczy a chłopi 
się po płociech wieszają ukazując sobie, gdzie to pan młody jedzie. " Powiada, 
że nie jednemu tak do przenosin posagu nie stało; co jeszcze niedawno i myśmy 
widywali, ale dziś z kościoła zajeżdża powóz i gody się odprawują gdzieś w 
karczmie na gościńcu. Zwyczaj to nie nasz i jakoś przykro najpiękniejszą życia 
godzinę posiać na rozstajach.
"Miej ty Pana Boga dziewosłębem, a aniołów swatami! — woła stary — a bez 
wszelkich wielkich zalotów uczyń powinności swej chrześcijańskiej dosyć, 
wziąwszy z sobą przyjaciela albo dwu, a to co byś miał na bębny, na surmy, albo 
na opierzone swaty utracić, lepiej iż tem sobie podpomożesz gospodarstwa."
W obrazie małżeństwa zgodnego o które nie było trudno owych czasów, są z 
wielkiem uczuciem nakreślone wyrazy, domyślać się dające że stary Rej znalazł w 
swej    

104

żonie takiego towarzysza, jakiego tu wyobraża. Ukazuje on jak stadło takie u 
świata ma poszanowanie, jakie rozkosze pod strzechą spokojną; a inne rozróżnione 
małżeństwo, co jak para wilków chodzi koso na się patrząc, jak na wilki też oczy 
ściąga i stronią odeń wszyscy.
Mile tu odmalowane wiejskie zajęcie gospodarzy, w ogródku robota, przechadzki, 
starania koło domu, pilnowanie tego co Bóg duł. A w dworku aż się dusza raduje 
jak czyściuchno, porządnie, jak dojrzano i opatrzono wszystko.... Na stole obrus 
biały, łyżeczka i miseczka czyściuchna, chlebek biały, jarzynki świeże, dostatek 
i wygoda, gdy jedno drugiemu na wyścigi stara się dogodzić a pragnienie 
uprzedzić. Milej to niż dostatek największy, bo każdą rzecz serce przygotowało.
Wreszcie przychodzą dziatki "owi przyrodzeni błazenkowie," jak ich Rej zowie, i 
jako ptaszątka około stołu biegają świergocąc, swawolą, a uśmiech wywołują na 
usta... Jedno weźmie dziecię poda drugiemu, i tak    

105

z ręki do ręki ucałowana dziecina uśmieszy ich do łez oboje. A ktoby ich tak 
ubawił jak ten błazenek i figlarz?
Mój Boże? a gdzież dziś dzieci z któremiby się bawili rodzice, i jakby to było 
nieprzyzwoicie żeby je wprowadzać do pokoju, pan siedzi w swoim pokoju, pani 
czyta u siebie, dzieci z boną niemką, guwernerem francuzem, w swoich 
apartamentach rodziców ledwie znają...
Już i mniej zamożny szlachcic z Rygi sobie niemkę wypisze piegowatą, a musi 
przecie zbyć się ciężaru, który i Jejmości przy jej zajęciach nie do 
dźwignienia.
Pani ma wiele do roboty! ubranie, korrespondencja, książki, ogród, fortepian, 
salon nareście, salon i goście... gdzieżby jej mógł czas jeszcze na dzieci 
wystarczyć?
Dwa razy na dzień obtarte dzieci przynoszą do pocałowania, a sercu bardzo dosyć, 
zwłaszcza, że przyzwoitość wymaga tego aby dzieci osobnym dworem się 
wychowywały.
We Francyi to lepiej jeszcze, oddadzą zaraz trzeciego dnia po narodzeniu niemo-   

106

wle na mamki, często je tam i do lat kilku na wsi trzymają, żeby nie mieć w 
domu, matka odwiedza kiedy niekiedy, potem odsyłają do szkółki, na pensją, 
wreście nie znając prawie, wyprawiają już na świat aby się prędzej pozbyć....
Już i u nas powoli zwyczaj ten osobliwszy się zagnieżdża, jeszcze na wieś dzieci 
nie dają, ale na drugim końcu domu je zamkną, z bonami...
Skutkiem takiego to wychowania ani dziecię do rodziców, ani rodzice do dziecka 
przywiązać się nie mogą, a rodzina ten święty i wielki węzeł społeczny, codzień 
się bardziej rozprzęga. Małżeństwo spółką mniej więcej dogodną, rodzicielstwo 
ciężarem, który najemnikom się zdaje, a owocem ostatecznym chłód, zobojętnienie 
i zerwanie wszystkiego, coby spajać mogło i łączyć.
Ledwie jeszcze w uboższych domach zobaczysz po staremu wchodzące dziecię z 
niańką i sadowiące się na kolanach matki, a i tam świętych pieszczot jego już 
się po trosze wstydzą i wynoszą co najprędzej natrętne-         

107

go bębna, aby francuzkiej rozmowie i salonikowi nie zawadzał.
Chciał Rej dowieść i dowodzi pismem świętem, że żywot bezzakonny dzisiejszy 
ideał mężczyzny — niestety i kobiet już wielu! — życie bez obowiązków i bez 
ofiary, u Boga było w omierzieniu.
Trzysta lat temu te tradycje pisma, te przykłady błogosławieństwa, ten postrach 
kary robiły wrażenie, dziś pięknieby się wybrał, ktoby chciał w ten sposób ludzi 
nawracać. Taki sam moralista już nie gniewem Bożym i pisma przykładami, ale 
interesem ludzkim musi przekonywać że małżeństwo jest jeszcze pod wszelkiemi 
względy najlepszą spekulacją...
Nie chodzi wcale o prawo Boże, bo sobie ludzie swoje własne kwoli potrzebom 
czasowym urobili, ale o to jak najwygodniej a najbezpieczniej żywot przepędzić 
Michelet bardzo się do tego wziął misternie w swojej książce o miłości w 
małżeństwie, ale charakter dzieła i sposób argumentowania, doskonale uwidocznia 
dla kogo to i jakich pisał czasów.    

108

Trzysta lat temu jeszcze człowiek w cóś wierzył, dziś rachunkiem mu potrzeba 
wyjaśnić, że co wiara podała i przez regułę trzech wyprowadzić się daje.
Fraszka że pan Bóg przykazał, ale to grunt, że z tem daleko wygodniej!!
Dla Reja Pismo Święte i historyczny wywód pogardy i odrzucenia w jakiem wszędzie 
byli ludzie co obowiązków swych względem społeczeństwa nie spełniali, szukając 
tylko nasycenia, zabawki i rozpusty a wzdrygając na pracę i ofiarę bardzo 
dostateczny, dla nas nie wiem czy by był przekonywający. Nie chce on nawet 
przykładów swawoli i rozwięzłości przedstawiać i z trudnością by mu je przyszło 
w ówczesnej Polsce wynaleźć. Dziś to są tak malutkie i lekko brane rzeczy, że 
nikt się im ani dziwi. ani na nie wzdryga; żyje sobie każdy wedle myśli, i 
postanowienia i byleby trzech żon nie miał razem, a cudzą wziąwszy ugodził się 
polubownie, lub nieślubną za dobrą jej wolą sobie sprowadził, nikt mu słowa nie 
powie. Wszak ci widujemy w salonach nawet takie     

109

jejmoście obok uczciwych niewiast zasiadające śmiało, tamta z miłym jakimś 
gachem pana małżonka porzuciwszy, owa co nigdy męża nie miała z przyjacielem... 
Wszystko to powoli wyszło na rzeczy bardzo naturalne; w cudze sprawy mięszać się 
byłoby nieprzyzwoicie.
Uczy potem staruszek nasz jak żyć w zgodzie i miłości, za zasadę kładnąc, by pan 
małżonek tak się sam sprawował jak chce mieć żonę. Nic sprawiedliwszego nad to, 
zgorszenie wychodzi z nas, a kobiety złe są dla złych przykładów i poduszczeń 
męzkich.. Możeszli zganić w niewieście czego nie karcisz w sobie? Inna rzecz! 
powiadasz! Wcale nie.....inne skutki może, ale sprawa ta sama, a co wolno 
jegomości, to i pani zabronić trudno...
Jak łagodność wzajemna i wyrozumienie potrzebne są w małżeństwie, nie 
potrzebujemy z nim dowodzić, ciężkie one mogą być, ale to życie nie lekkie całe, 
a gdy potrzeba dźwignąć o ciężar nie pytać. Nad swarne    

110

małżeństwo, powiada stary nasz, lepszego życia w lesie wilk z wilczycy używają.
Gdyśmy sie ożenili, jak tu tedy żyć dalej, jak wedle stanu obmyśleć przyszłość i 
obyczaj którym się sprawiać potrzeba? Rej na to — najprościej spełnić obowiązki. 
Mianuje ci tez je zaraz po porządku, względem Boga, rzeczypospolitej i kraju 
pierwszego po Bogu, rodziców, rodziny i powinowatych... Bardzo on to dobrze 
rozumiał dla czego po Bogu kraj położył przedewszystkiem; dzisiaj pojęcie tych 
obowiązków niezmiernie się zatarło.
Nie będę o to zbytnie obwiniał chwilę dzisiejszą, bo grzech ten nie z dobrej 
poszedł woli, ale z niejasnego pojęcia rzeczy i zcierania węzłów tradycji — nie 
wiemy co czynić i sobkostwo nas opanowało... inaczej nie mogło być, ale czasby 
przecie podnieść się, rozpatrzeć i jaśniej przejrzeć. Starzy owi, nie raz całe 
majętności swe dawali dla kraju, życie nieśli, cierpieli niewolę, my szeląga 
często żałujemy i mówiemy sobie — a cóż mnie do tego?   

111

Każdemu do tego! bo każdy jest cząstką tej całości, którą kochamy pierwszą po 
Bogu. Ale gdybyśmy o tem dłużej rozprawiać chcieli, za daleko by nas to 
zawiodło... i czy by się na co zdało? wielce wątpliwa.
Już tedy życie mu urządza nasz moralista, a gdy do domu przychodzi pierwsza dlań 
rzecz, aby na ścianie zbroiczka chedoga wisiała... bo to już bez niej nie było 
szlachcica.
— "Starajże się aby zawżdy na ścianie zbroiczka wisiała chędoga, koniczek na 
stajni zawżdy gotowy był, boć to tego zawżdy potrzeba i dla własnej i dla 
rzeczypospolitej posługi. "
Od tego poczyna, zbroja a koń, no już dziś nie ma co o tem mówić, trzebaby 
mutatis nutandis powiedzieć. Miejże waćpan zawsze cztery konie i bryczkę, żebyś 
miał czem wyiechać do miasteczka, a o zbroi ani gadać, ani ją czem zastąpić, 
chyba kaftanikiem łosiowym.
— "Służka też aby wżdy był zawsze poczciwy, nie opiły, nie wszeteczny, ale coby 
się  

112

et ad forum et ad corum, jako ona stara przypowieść przygodził... "
Na co ja dzisiaj chyba odpowiem: Miejże waść kamerdynera przyzwoitego i do 
salonu, i do drogi, nie pijaka i nie wisusa, żeby ci rzeczy pilnował i pieniędzy 
nie podbierał, a w białych rękawiczkach do stołu służył.
Starego owego służki poczciwego o jakim tu mowa, ani już widać, był to ten co z 
panem na wyprawę chadzał, co mu doma wszystkiego pilnował i dzieci niańczyl i 
młodzieży strzegł, i nieraz sobie z panem pogawędził szczerze, a znając go 
dobrze, rada, mu poczciwą, wysłużył... Był to taki sługa co jurgieltu 
naznaczonego nie miał, pieniędzy mało widział i nie pragnął, którego los z 
pańskim był związany, co szedł za niewolnikiem w niewole, za  gospodarzem na 
rolę, za dworskim na pokoje, a za umarłym do ziemi... Przyjaciel nie służka... 
Ale ich dziś niema. Czemu? Nie żeby się poczciwych sług przebrało, ale że 
dobrych panów nie znajdziesz; jedni drugich czynią i wzajem się kształcą, a pan 
tu więcej może niż sługa   

113

i na nim więcej zależy. Nie narzekajmyż na ludzi ale na siebie — jaki pan taki 
kram.
Coraz to dalej trudniej nam za panem Rejem wy dążyć, zwłaszcza gdy tu do 
poselskiego przyszedł urzędu, jak go szlachcic ma pełnić. U nas co odpowiada 
poselstwu to owe wybory nasze, które nie czem innem są. tylko posłów 
zgromadzeniem o potrzebach prowincji obradującem. Wreszcie wszelka posługa 
publiczna a urząd toć takie poselstwo, w którem się swoją klassę jeżeli nie 
stanowczym głosem, to uczciwością i charakterem przedstawia.
Rzecz publiczna jako jest sprawą wielką i gardłową, dowodzić darmo tym co nie 
rozumieją; doskonale to Rej wystawia jakby koło niej chodzić potrzeba, kiedy 
koło sprawy prywatnej tak się gorąco każdy zajmuje. — "Niech jeno przypadnie 
lada prywatka, ale nie tylko już swoja własna, ale niechaj ruszą mnicha, 
księdza, pana, starosty, wojewody, albo urzędnika jakiego, albo też szwagra, 
zięcia, albo powinowatego jakiego, wnet usłyszysz prędką obmowę, prędkie a upór-     

114

he zasadzenie i czasem niepomierne poswarki... "
Koło powszechnego dobra, już nie tak się ludzie krzątają — to prawda, każdemu 
się zda, że to go nie dotknie, że się sam wykręci, a drudzy, niechby sobie sami 
radę dawali. W ten to sposób giniemy wszyscy.
Szeroko rozprawia o poselskich przymiotach Rej, chcąc mieć W owym szlachty 
przedstawicielu anioła Bożego, a najbardziej mu zalecając bezinteresowność i 
niedbanie o żadne łaski i dary, gdy o poczciwość idzie. Tu się podpiera 
przykładami starych ludzi owego greckiego i rzymskiego świata, tak upodobanego w 
owych czasach.
Nie popisał się wcale starowina, gdy z zamiłowania pokoju i ciszy swemu 
poczciwemu człeku urzędu nie życzy, z powodu że to kłopot niemały, ależ 
obowiązek święty. Szczególniej to czyni przeto by raz wziąwszy na się 
zobowiązanie i powinność czego w niej nie omieszkał, i na języki ludzkie a 
przymówiska się nie naraził.
Biedać to zawsze niemała publiczna po-   

115

sługa, ale też zasługa w niej wielka, a jak u nas podwójną, była, bo ją z 
opuszczeniem własnych spraw i o swoim chlebie każdy odbywał. Miała 
rzeczpospolita potem do rozdania ziemie, ale te majętniejszych spotykały, a i 
bez widoku nagród służyli jej wszyscy chętliwie i z serca. Cóż kiedy jeszcze za 
frasunek i biedę, spotykały takie przymówki i przygody, jak oto w Reju je 
znajdziesz.
— "Abyś się i najpoczciwiej w tem zachował, musisz cierpieć... Już wnet 
powiedają, iż znać na nim urząd albo pobory. Aleć to snać jednak czasem i bez 
kunsztu bywa, bo już poborca albo jego pisarze im może najwięcej na wójcie 
wytargować a wyciągnąć, to największe mistrzostwo, choć będzie daleko nierówno z 
uniwersałem. "
Posłuchajmyż jeno jak się to u nas podatki owe dobrą wiarą wybierały, i jak je 
ludzie płacili, zaiste rzecz ciekawa.
"Wójt chociaż się widzi prosta skowera da czasem chytrym poborcą o ziemię.   

116

Powiedali o jednym, iż gdy płacono po groszu od głowy, tedy się zmówił z 
gromadą, iż jutro kiedy będę oddawał pobór, aby nie było jedno sto pogłowia we 
wsi, a drudzy niech się rozłażą, albo na orzechy albo na roboty, a pod przysięga 
oddawano. Tedy nazajutrz przyniósł do poborcy sto groszy. Powiedział mu poborca, 
o miły wójcie, wszak to wielka wieś, jest tam kilkaset pogłowia. Powiedział wójt 
z ową. zakrzywioną postawą, jako prostaczek. Byłoć miły panie, było krasnej 
czeladzi niemało, aleć się rozbiegło po robotach, i przysiąkł, że ich teraz nie 
masz we wsi jedno sto i musiał wziąść bierca sto groszy, a wójt za ostatek z 
gromadą, pił dwie niedzieli. Powiedali też o drugim; iż gdy płacono z osiadłych 
łanów po kilka groszy, tedy się też zmówiło z sąsiady aby ich nazajutrz trzej na 
jednym łanie siedziało; przyniósł też wójt ledwie mniejszą, połowicę z onych 
osiadłych łanów, powiedział mu poborca: wójcie, wielka tam wieś, musi tam być 
więcej łanów. Powiedział wójt także też z głupią postawą:   

117

Tak ci się twej miłości widzi, iż wielka, iż się rozrodziła czeladka. Ale możesz 
temu wasza pańska miłość wierząc, iż u nas dziś trzej siedzą na jednym łanie. I 
przysiągł wójt, że trzej dziś siedzą u nas na jednym łanie, i oddał jako rhciał 
pobór, a potem pił za ostatek z gromadzką kilka dni. "
"A tak wzajem ci się by kobyłki cieszą, ale przed się Boga i cnoty próżno 
oszukać, i na wójta i na poborcę wszystkiego się ludzie dowiedzą. Albo także też 
i mytnik, a jako też tam pobożnie może użyć urzędu swego ? — bo na jednem 
miejscu na pisarza, to już tam vix justus sahabitur, ledwie święty wybiega. Na 
drugiem miejscu najmie burmistrzowi, na drugiem wójtowi. Burmistrz żydowi, żyd 
pisarzom poruczy, a każdy z tych chce zyskać. A na czemże ten zysk ma być? nie 
wyorzeć ani z młyna wymierzy jedno co z nędznych ludzi jako tako wyciągnąć a 
wymęczyć może... "
Z tych powodów, że ludzie narzekać muszą i na sumieniu trudno być czystym, 
odradza urzędu nasz moralista, w czemby dziś     

118

znalazł chętnych naśladowców i potakiwaczy.
Nareszcie przypuszczając, że nasz poczciwy człowiek powołany być może do rady 
pańskiej, Rej godne mu czyni uwagi jak się tara ma zachować. Śliczne tu są słowa 
jego
O wielkiem powołaniu ludzi do publicznej zaprzężonych sprawy. — "A tak tu już 
nielza jedno i wolność swą, i sumienie swe,
i cnotę swą twardo jako jakie więźnie każdy poczciwy okować musi, i już tu nie 
patrzeć ani na prywaty, ani na zbyt wielkie wczasy swoje. Już to jeślić został 
tym winiarzem pańskim, trzeba robić a kopać w tej winnicy świętej jego, aby w 
niej one wdzięczne gronka pańskie, przez onę niedbałość swoją, marnie nic 
osychały, ale iżby podawały wdzięczne z siebie owce swoje. Bo słuchaj srogiego 
dekretu pańskiego, iż krwi najmniejszego z nich chce patrzeć z ręku twoich. "
Do wszelkiego zawodu publicznego a urzędu te słowa zastosować się dają, a i dziś 
dobrzeby pamiętać, że się to bierze dla tytułu, dla odzieży, zyskania jakiegoś 
znaczku lub       

119

zarobienia pochwały, ale aby za to przed Bogiem i ludźmi odpowiedzieć co się 
zrobiło i czego się nie dopełniło.
Te obowiązki poddanego względem pana tak wyświeca Rej jak sam je u boku dwóch 
Zygmuntów spełniać musiał, jeśli do ucha ich był dopuszczony, bez pochlebstwa i 
słabości, z poszanowaniem i bojaźnią., ale ze służbą prawdzie nadewszystko i 
gorliwością nieuśpioną.
— "Ano cnota, ano straszna przysięga, ano bolące sumienie, ano poczciwa 
powinność jako młotem poczciwego człowieka tłucze a do tego pociąga, aby nie 
drzemał, aby nie ulegał, a za drugie się nie zasłaniał. "
Dalej o pieczy około wymiaru sprawiedliwości, i innych panującego obowiązków, 
obszernie się Rej pismem popierając rozwodzi; o cenie miłości ludu dla 
panującego i sile jej równie szeroko i dobitnie ze starożytnych wywodząc 
przykładów.
Cały tu niemal osobny ustęp o cnotach głównych monarchów, ku którym wieść 
obowiązana była rada i pilnować by w nich   

120

trwali; o strzeżeniu od wszetecznego żywota, od pychy, od łakomstwa, od ulegania 
pochlebstwu. Każdej z cnót i przywar poświęcił Rej osobny paragraf ozdobiając go 
mnóstwem historycznych przykładów z dziejów świętych, z Grecji, Rzymu i innych 
narodów. Dziwna rzecz, że tu nigdzie nie napotykamy żadnego swojskiego. Znać 
jeszcze świeżym stosunkowo wypadkom brakło tej powagi, którą miały historję 
prastare. Na pochlebstwa szkodliwość szczególniej nastaje, przywodząc świeższe 
już dworaków króla francuzkiego przesadne uwielbienia półgębkiem szeptane, tak 
jednak aby do uszów pańskich dojść mogły. Słusznie też nalega na prawdomówność u 
dworzan, bo nikomu trudniej prawdy usłyszeć jak wszelkiemu władcy — a komuż ona 
potrzebniejsza? 
Wraca wreszcie autor do szlachcica swojego, pragnąc by szlachectwo między innemi 
stanęło jak cedr na Libańskich górach, który piękniejszą zieloność nosi i woń 
wydaje nad inne drzewa.
"Jeżeliś szlachcic, powiada, żyjże jak na   

121

szlachcica przystało. To samo nazwanie szlachcic obowiązuje cię już do tego byś 
był czysty, a nikt ci zarzucić nic nie mógł. "
Pojęcie to szlachectwa, które wynosi nad inne stany, łączy się tu zdrowem 
ocenieniem innych. Jeżeliś też stanu mniejszego, także aż do kmiotka, przecie 
każdy stan gdy zachowa powinność swą poczciwą, pobożną, umiarkowaną, a nie 
wychodzi z granic obowiązku swego, jednostajne ma przywileje od pana nadane, 
gdyż u niego braku nie masz, ani wzmianki czy król albo wojewoda, ale prorok 
mówi: "Sprawiedliwy człowiek zakwitnie w zebraniu pańskiem. "
A dalej na czem leży szlachectwo, tak określa: "A wszakoż jeśli kto będzie 
ozdobion stanem szlacheckim, jakoż się już to z dawna na świecie rozniosło, 
tedyć jeszcze nie to prawe szlachectwo, gdy cnotami nie będzie ozdobione, iż go 
tak zową, albo że sygnet z takiem herbem na palcu nosi, albo iż go na sznurze na 
szyi powiesi, albo iż się czerwonym albo zielonym woskiem pieczętuje, albo na 
wrotach ozdobnych na tabli-   

122

cach herbów nawiesza, albo naprzybija, albo iż się chlubi dziady, pradziady, 
albo inszemi przodki swemi, toć jeszcze mało na tem... I owszem jeślić się by 
wyrodził z nich jakiemi wszetecznemi obyczajami swemi, tedyby ich snadź lepiej 
nie wspominać, boś je już zelżył... "
— "Albowiem szlachectwo, dodaje, szlachectwo prawe jest jakaś moc dziwna a 
prawie gniazdo cnoty, sławy, każdej pewnoż i poczciwości. "
Widziemy tu już że Rej ciągle pisząc o szlachectwie, nigdzie praw jego nie 
wspomina, a wytaka mu obowiązki. I dziś też tak je pojmujemy jako ciężar nie 
jako przywilej jaki... Szlachcic rodzi się ofiarą, żyje ofiarą umiera 
poświęcając się, a jak skoro zabył że jest ofiarnikiem społeczeństwa, 
przewódzcą, do poświęceń — niknie, drobnieje
i przeradza się. Tradycja szlacheckiej krwi, jest jednym głosem wołającym o 
cnotę, — pótyś szlachcic a prawo masz i przodkami się pochlubić i godłem 
pochwalić i dosługami wywyższać, póki sznur ten własnemi    

123

rękoma wiążesz dalej... jeżeli pękł w twych dłoniach, już on nie twój. 
Z nowych ofiar i poświęceń dla kraju wyrodzi się nowa szlachta, a stara jak 
skoro zapomni obowiązku, ginąć musi. Stokroć to u naszych pisarzy starych 
powtórzone znajdujemy i w pojęciu szlachectwa w zupełnej z nimi jesteśmy 
zgodzie. Nastaje na to Paprocki, mówi i śpiewa szeroko Klonowicz. Od Długosza 
począwszy, wszyscy co o szlachectwie pisali, nieomieszkiwali ciekawej rodzin 
charakterystyki, która tam na początku przy herbie każdym najdziesz. W każdem 
gnieździe przy cnotach innych górowała jakaś dziedziczna, ze krwią i duchem 
przelawająca się, która odcechowywała rodzinę i nadawała jej piętno właściwe. Co 
krwi to krwi, boć i tu są tajemnice niedocieczone, ale wychowaniu i wpływom jego 
przypisać można, iż się istotnie w rodach pewne zawczasu nabrane skłonności, 
popędy, cnoty i wady przechowywały. Patrząc na ten fakt, heraldycy nasi 
sformułowali bardzo ciekawe o każdej z rodzin determi-    

124

nacje, które najdzie kto ich poszuka aż do Niesieckiego.
Tak całe szlacheckie grono jedno mając powołanie i wspólne cnoty stanu, kwitło w 
owe czasy świetne najrozmaitszemi barwami. Ci do rady, inni do boju, tamci do 
prawa, owi do koni i psów pociąg mieli i powołanie; ale szlachcic jako szlachcic 
wszelaki stał na czele stanów Rzeczypospolitej, wybór przedstawiał i wiódł za 
sobą pzykładem a czynem na wyżyny. Dla tego u nas wszelkie odznaczenie się 
wyższość duszy próbujące, nagradzano szlachectwem.
Już na schyłku bytu Rzeczypospolitej podrosła buta szlachecka, zatarło się 
uczucie obowiązków, a bujnie dźwignęła idea praw stanu. Tymczasem najwyższem 
prawem szlachcica było krew przelewać i święcić się za kraj nikomu nie dać 
uprzedzić gdzie szło o nastawienie gardła, mienia, spokoju.... Dopóki jasne 
wyobrażenie takiej stanu prerogatywy trwało, szlachta świeciła jako klejnot 
przedni i w niej wszelkie jednoczyło się życie. Z jej łona wybrańsi jeszcze 
chwilowo

125

w szeregi senatorskie wchodzili, ale tu państwo nie było tak dziedzicznem i 
trwałem jak szlachectwo; bo odeń jeszcze więcej wymagano. Rzeczpospolita tych 
starszych synów nagradzała obficie, ale od nich potrzebowała wiele; szkatuła 
senatorska była skarbcem krajowym, nie pytano go o czem jechał posłować, ani za 
co pułki zaciągał, nagrodzono mu potem lub nie, a o fortunę i życie nie mógł się 
targować z matką. Więc inny stan mniejsze ponosił ciężary, inny w celu miał 
wydział pracy, nie chodził w zbroi, nie przelewał krwi, a potu jego nie ważono 
też mało. Ale okoliczności nieszczęśliwe nie dozwoliły nigdy wśród zamętu wojen 
i niepokojów domowych, rozrachować się z młodszym bratem. Któś nam wszakże 
zaprzeczy, że od prastarych czasów ciągle za kmieciem odzywały się głosy, może 
wprzódy i głośniej i śmielej niż gdzieindziej.
Sama kraju wojenna postawa, czyniła szlachtę co na koniu siedziała zawsze: jego 
przedstawicielką i królową jak bywa obrońcą... W niej była walka a więc życie...

126

Może być że znajdą nam mnóstwo wyjątków dla okazania, iż szlachcic ideałowi 
swemu nie odpowiadał, lecz gdzież rzeczywistość stoi na równi z ideałem?... to 
pewna że wciąż szlachcica tradycja, przysięga, przykłady, dzieje starsi pędzą ku 
wyżynom i ku dobremu naganiają.
Tak było — jak jest? obejrzyjmy się...
Szlachcic dziś jeszcze wysoko klejnot swój ceni ale już doń dodać nic się nie 
sili, zasługi stare sterczą mu za wszystko. Nosi on sygnet na palcu, dewizkę 
przy zegarka, wybija insygnia heraldyczne na listowym papierze, na czele domu, 
na guzikach liberji, powozach i fajansach... dmie się że liczny szereg przodków 
wyliczyć potrafi, ale się już przez to wyższym sądząc nad innych, sądzi że tak w 
przeszłości się zasłużył, iż dziś nikt nic od niego wymagać nie ma prawa. Siedzi 
więc na wsi, gospodarzy skrzętnie by mógł błysnąć zbytkiem w domu lub za 
granicą, ale przewodniczyć nie myśli do niczego, ba nawet ideę tę swej myśli 
zabył zupełnie. Dziwi go to i niecierpliwi, gdy się ktoś   

127

od niego jeszcze czynu domaga, jeszcze dowodów że tradycja stara mu nie obcą, że 
znając swe prawa wie i o obowiązkach... A tym czasem sam na siebie dekret pisze 
upadku i wymazania, który codziennie spełnia sama siła rzeczy...
Widziemy tu nietylko u nas, ale na innych krajach, gdzie szlachta trwała tyle 
właśnie, ile jej powołanie się spełniało; zgnuśnienie, spoczynek, używanie 
majętności strawiło ją i zgryzło.
W pojęciu szlachectwa w Polsce była i idea konieczności posiadania własności 
ziemskiej: nie napróżno wcale; szlachcic nie dla korzyści z ziemi ciągnionych ją 
posiadał, ale jako narzędzie do wypełnienia posłannictwa swojego. Mówiliśmy to 
gdzieindziej już, że frymark ziemią nieznany był u nas za dawnych czasów, a 
święta spuścizna ta szła z ojca na syna, jako patrjachalne zwierzchnictwo 
powierzonego ludu, jako wspomnienie dawniejszego jeszcze stanu, w którym Wodzem 
tylko gromady słowiańskiej orężnym był szlachcic. Wyobrażenia dzisiejsze   

128

odmieniły się w tem najradykalniej, każdy dziś nieosiadłą, ba i osiadłą nawet 
nabywa ziemię, a rozrządza nią nie jako powierzonem mu dobrem, ale jako 
własnością osobistą.
Stała się ona towarem, szmatą podzielną, materjałem spekulacji i groszem, czem 
nigdy przedtem nie była. Ciągniono z niej dochody: ale spełniano i obowiązki; 
dziś pierwsze tylko są na względzie.
Ciągnie jeszcze dalej Rej rozprawy swe i okazywanie jako szlachectwo polega na 
cnocie a nie na herbie, który ją przypomina, następnie mówi o szarej pysze jako 
jest szkodliwą. Maluje zaś pyszałka na swój sposób i z fantazją wielką. "A patrz 
jedno na jego postawy, jeśli się nie masz czemu i pośmiać i podziwować, a on 
idzie nawieszawszy dziwnych pstrych chobotów około siebie: na ludzi nie patrzy 
tylko sam na się pogląda, cień upatruje, spluwa choć mu nie trzeba, rękawicę z 
tej ręki na której sygnet zdejmie a w drugiej ją dzierży, kaszle, krząka, choć 
mu się nie chce, z kamyka na kamyk stąpa, kroku strzeże aby go nie zmylił, na 
pachołki się ogląda jeśli je ma.   

129

.....A jeśli gdzie na miejscu między dobranemi towarzyszami usiędzie, tedy jeśli 
co mówi, to już z oną przewłoką, z oną postawą, z onem przekąsywaniem słówek, z 
onem rzekomo zająkiwaniem, aby tak rozumiano iż z rozmysłem mówi. Paznokcie 
ogląduje, czapki poprawuje, a łotrowie mu siedząc pochlebują, a jeden na 
drugiego poglądają, a bardzo go snadnie na wszystko przywiodą, iż im szynkuje 
albo musi posłać po co jedno każą."
"Ale miły bracie czemże się ma pysznić ta nędzna mucha? izaż nie takiż człowiek 
jako inny? a jeszcze w onych swoich obyczajach sprośniejszy niźli inny. Izaż się 
nie tak rodzi jako inny? Izaż nie tak mrze i nie tak że w ziemi zgnije jako 
inny?... Jeśli go pstrocizny albo perfumy do tego unoszą, zawżdy się poczciwi 
tego chronili i za to się wstydali. "
I znowu przykłady po temu jako się to dawni pychą brzydzili i jak pan na nią, 
się gniewał; szlachcicowi zaś szarej pychy się ustrzegłszy radzi natomiast 
zachowanie swej

130

godności przyzwoite, to jest skromną wspaniałość, jak ją zowie.
Wracamy jeszcze do cnót potrzebnych szlachcicowi, o których obszernie traktuje 
moralista: uczuciu sprawiedliwości, pohamowaniu zazdrości i łatwego oszczerstwa.
Znać z wielu w księgach Reja i innych mu współczesnych pisarzy wzmianek, jak 
drażliwi byli w owe czasy na wszelką krytykę obyczaju, czynności, pisma ba nawet 
budowli. Nieustanne tu przeciw tak zwanym szacownikom występy. A jest i dziś w 
obyczaju słówka trafnego poszukać aby nim swój dowcip okazać a drugiego poniżyć, 
aleśmy się dziś z temi wystrzałami wiatrówek otrzaskali i nie tak na nie czuli 
jesteśmy. Rej nas tu w obrazku maluczkim, ale dobitnie skreślonym wprowadza na 
podwórzec szlachecki i prostą bardzo wskazuje czynność, by przy niej żyłkę ową 
szacowania okazał. "Niechaj kto najpiękniej na koń wsiądzie, odzywa się, albo co 
ozdobnego uczyni, to wnet znajdzie sędziego i podsędka koło siebie. Jeden mówi 
iż nie tak ma dzierżeć nogę w strzemieniu, drugi powiada  

131

iż nie tak miał kobierca uwiązać, inny za się powiada iż się to nie koń sprawuje 
źle, ale go on nie dobrze wiedzie... Jakoby rzekł każdy — iżbym ja umiał lepiej, 
a iżby tak
o nim rozumiano, anoby ze wszystkiego nic nie było. A przed się cierpi dwie 
szkodzie
i owego jeśli nie dudek, co mu powiada, iż się z niego dowoli nakugluje, i owego 
co go szacuje, gdy się dowie potem, mało mu za to wdzięcznem będzie."
Tu już wchodzimy w malowanie obyczajów coraz dla nas ciekawsze i w szczegóły 
obfite, jakich żaden inny pisarz nie daje, bo stary nasz Rej, gdy się weźmie 
charaktery wystawiać, tak je odwzorowywa żywo i z takiem bogactwem akcessorjów, 
że zda się patrzysz na nie i z grobu ci wstają jako żyły.
"Ze zbytku mówi, mnoży się łakomstwo, chciwość i niesprawiedliwość. Nawyka się 
rozpuście, a potem ją choćby za sumienie kupić potrzeba.... " Święte to słowa... 
aleć dawniej tak jeszcze źle jak dziś nie było, choć już na dworach Zygmuntów 
poczęły się rozkoszowania i miękkość.
Rej powstaje silnie przeciwko zbytkom      

132

w piciu i jedzeniu, w nastrzępionych a dziwnych ubiorach, w chodzeniu, w 
pojazdach...
"Albowiem patrz, pisze — gdy sobie wspomnisz one dziwne czuby, one falsaruchy. 
one stradiotki, one z dziwnemi kołnierzmi delije, one żupany, one rozliczne 
włoskie, hiszpańskie wymysły, one dziwne płaszcze, sajany, kolety, oburcuchy, aż 
dziwno i straszno o nich mówić, a drugich ani zwać, ani ich sobie rozkazać umie, 
jedno krawcowi poruczy, aby mu uczynił jako dziś noszą. A też słyszę w 
postronnych krajach, gdzie się trefi każdy naród namalować, tedy Polaka nago 
malują, a z nożycami a postaw sukna przed nim.
— Krajże sobie jako raczysz.
"Nuż za się co owych nastało dziwnych pontalików, feretów, smalcowanych 
łańcuszków, pstrych bieretków, z rozlicznemi czentkami. A snać już drudzy nie 
tylko na głowie, ale i na nogach te pontały a te ferety sobie przyprąwuja... 
Patrz za się co się to skarbu Bożego popsuje na owe pozłociste nitki, na owe 
forboty, na owe teperelle, na owe  

133

dziwne tkanice, tak szyte jako haftowane że już i malarze wzorów nie nastarczą 
wymyślać. Także też i owe rozliczne pętlice, strzoki, knafle wymyślne, dziwne 
sznury, a u nich kutasy, a ktoby się tego naliczył a napamiętał. "
"Aby dziesięć krojów na każdy tydzień wymyślił, tedy każdy chwalą. Będzie jedna 
z długim kołnierzem aż do pasa, to powiadają iż tak czyście (pięknie) chłop 
ozdobny, od wiatru się zasłoni kiedy trzeba i kijem we grzbiet nie tak bardzo 
puknie. Będzie za się druga co kołnierza nie ma u niej na palec, a przed się taż 
i tak czyście, wolno mu się obejrzeć kędy chce, i jako chce, a przed się mię 
kołnierz w szyję nie kąsa. Będzie druga z długiemi rękawy, a czasem i ze trzemi, 
też tak powiadają czyście, chłop znaczny na koniu kiedy rękawy koło niego 
trzpiatają. Będzie druga co jedno rękawiki do łokcia, a też tak przed się 
czyście, wolniejszym tak i snadniej mi na koń wsieść. Więc będzie druga aż do 
samej ziemi, to też tak czyście, chłop się zda urodziwszy i pieszo i na koniu, i 
przed się mi wiatr ko-     

134

ło goleni nie tak harcuje. Druga za się będzie mało niżej za pas, a przedsię tak 
czyście i lżejszy człowiek i pieszo i na koniu, i niczem się nie zabawi. Więc 
będą ostrogi na pół łokcia, to też tak czyście, ozdobny chłop na koniu i konia 
się" mocno imie, i wszystko czyście. Będą drugie ledwo je przy piętach znać, a 
przed się czyście, lżej mi tak i Boże uchowaj konia odbyć, tedy mi w trawie nie 
zawadzą, a przed się wszystko czyście. Ja wierzę by kto pozłociwszy rogi na łeb 
włożył, tedy nie wiem by nie powiedali iż to tak czyście, bo wszystko czyście by 
się jedno co dziś pojawiło czegośmy wczora nie widzieli. A co na to czyście 
wynijdzie, to już tam mieszek (worek) niechaj rosponduje. Bo na owe choboty co 
się w nich pośladek jako korzec widzi, co jedno od roboty wynijdzie, ubrałby się 
był za to dobrze pierwej poczciwy szlachcic i z czeladzią. "
Dziś już tych wyrzutów co do strojów nam czynić nie można, w ogóle strój 
któryśmy przyjęli nie tak kosztowny, ale mniej trwały, nie jest nikomu ruiną. O 
kobiecych   

135

toby tam coś i sporo powiedzieć się dało, i dalej o tem że kobiecy strój nie na 
przepychu i koszcie a na smaku zależy; ale to już daremneby były słowa bo paniom 
trzeba być pięknemi, a im się zawsze zdaje, że co drogie a rzadkie to ładne. 
Choć jestże co śliczniejszego nad bieluchną sukienkę, nad skromny czarny 
ubiorek, nad lada wstążeczkę przypiętą, ze smakiem właściwym kobiecie? Za to 
strojem nie grzesząc, w innych rodzajach zbytków, które zaraz zobaczemy, 
dalekośmy prześcignęli pradziadów; posłuchajmy:
— "Nuż za się, mówi dalej pojazdy nasze! Koń za pięćset złotych, rząd za drugie 
tyle. Nuż owe alżbanty, nuż owe kutasy, nuż owe dziwne muchry, strzępki, aż 
dziwno patrzeć na te straszne wymysły świata tego. Bo acz ci nam Bóg ziemię na 
to dał, abyśmy tego używali co się na niej i w niej rodzi, ale bess wymysłów 
dziwnych, a bez płaczu ludzkiego. Bo cokolwiek ze słusznej miary wykroczy, to 
już wszystko grzech a ohyda być musi. Albo też owe rozliczne a dzi-  

136

wnie przyprawne kolebki z wywieszanemi kobiercy, z altembasowemi wezgłowiami 
(poduszki jak dziś) z szarłatnemi poponami z owemi pozłocistemi lewki. A jaki to 
koszt uczyni a co na to wynijdzie jakby kto obliczyć chciał. A jakoż się tu 
proszę cię łakomstwo a łupieztwo zamnożyć niema? a jakoż tu prawda a 
sprawiedliwość spełna zostać może, a jakoż tu żywot wolny a wesoły ma być? bo 
gdzie wziąć to wziąć, fas albo nefas, to już wszystko o tem wnurzywszy łeb w 
ziemie myśleć musi. "
Skutki zbytku też same i dzisiaj i popęd do niego jednaki a nad miaręśmy już do 
niego zwykli, ba i maluczcy. Niech co chce mówi stary, ale tyle co dziś tego nie 
bywało.
Panowie się sadzili może i nad miarę, szlachcic na jednej wiosce, w kożuchu 
chodził zimą, w kitlu płóciennym latem, skórzanym się pasem podpasał, jejmość w 
cycowej spódniczce, a chyba od wielkiego dzwonu dobyły się kontusze i żupany po 
dziadzie i suknie jedwabne, które nazajutrz szły do sepecika.     

137

Kiedy już o tem mowa, niechże mi tu wolno będzie przytoczyć anegdotkę, która 
starą, oszczędność dobrze maluje. U dziada mojego gdym był jeszcze małem 
dzieckiem, dziwiłem się raz ślicznemu ubraniu polskiemu dorodnego szlachcica, 
który w odwiedziny przyjechał bardzo suto i zawiesiście wystrojony. A był ten 
pan Li piński, postawy wzniosłej i oblicza staropolskiego jak z portretu. W 
godzinkę po obiedzie pożegnał się i odjechał i my też za nim z dziadem do 
bliskiego folwarku wprędce wyruszyliśmy. Pod niedalekim lasem i suszarnią 
patrzymy stoi bryka Lipińskiego, ażeśmy się wylękli czy mu się co nie popsuło, 
lub się nie okaleczył, bośmy postrzegli zdala że siedząc na trawie coś koło 
siebie poprawiał. Ale nic się dzięki Bogu złego jegomości nie stało, tylko staję 
odjechawszy ode dworu, jako to był człek porządny i oszczędny, tak usiadł na 
murawie, tłumoczka dobyć kazał, płócienny kitel wdział, a świąteczne odzienie 
poskładawszy porządnie, do bryki je wpakował. I najmniej go to nie zafrasowa-    

138

ło żeśmy go na drodze przebierającego się natrafili, rozśmiał się ochoczo, 
pokłoniliśmy się sobie; i dalej już ze spokojnem sumieniem w podróż się swoję, 
puścił. Dziś oszczędność śmieszną, jest prawie po świecie, gdy z drugiej strony 
skąpstwo samolubne chodzi z czołem odkrytem. I mało nie na dwie połowy dzieli 
się społeczność nasza, na dusigroszów i marnotrawców, a tych coby pośrodku stali 
i wiedzieli co czynią, niezmiernie mało.
W ogóle zaś zbytników jeszcze więcej niż sknerów, ruin też w około siebie 
majątkowych nie policzyć, z wielkich imion co niegdy szerokiemi majętnościami 
władały, zostały tylko niedogryzki smutne i do noszenia ciężkie.
Dalej o przepychu stołowym jeszcze tak opowiada moralista:
"Patrzajże za się na koszt a na dziwną utratę wymyślnych potraw naszych, jeśliże 
to nie jest wielka przyczyna niepobożnego żywota naszego. Przypatrz się jeno 
owym    

139

dziwnym półmiskom a owym sprośnym wymysłom świata dzisiejszego. Patrz na owe 
rozmaite przysmaki co je sapory zowią, a prawda sapory bo chłop po nich sapi 
ożarłszy się jako w barłogu kiernoz. Patrzcie na potrząski rozliczne, patrz na 
pozłotki, na farby, na malowania dziwne, a snaćby ich mógł nie zwać potrawami, 
ale obrazki jakiemi malowanemi. Ano na jednej misce baran pozłocisty, na drugiej 
lew, na innej kur, na trzeciej pani jaka ubrana. Więc dęby z żołędźmi, więc z 
różami pozłocistemi, więc z rozmaitemi kwiatki zewsząd osadzonemi. Więc pozłoty 
rozliczne, one kury pozłociste, one orły, one zające, a potrawa w pośrodku za 
djabła stoi, ona zaprzała a śliska, dalekoby lepsza i smaczniejsza była, kiedyby 
ją z polewanego garnka ciepło na półmisek, wyłożył.
"Druga za się będzie z pozłocistemi uszyma, co jeszcze w piątek wrzała, to ją aż 
w niedzielę postawią. Druga też z chleba a z migdałów a z klejem ulepiona to też 
od kilka dni będzie stała. Nuż jeśli pieczyste    

140

będzie, to też czekając towarzystwa jedno wyschnie niż się drugie upiecze. 
Będzieli też jaka wyborna pieczenia, to z wierzchu jako skorupa, a w pośrodku 
mógłby ją jastrząba nakarmić. A jakież to zdrowie ma być mój miły bracie? a 
jakoż ci tu i mieszek pospołu i z panem rozboleć nie musi? a jakoż się to i 
łakomstwo zamnożyć nie musi: a czasem Da wieczerzą nie zawżdy półmiski z pełna 
będą, przyjmie je żydek bardzo rad chociaż będzie wieprzową pieczenią 
śmierdział, acz od świniny nie jada.
"Patrzajcie jakiego to tu żołądka trzeba na takie zaklejone i zaziębłe potrawy, 
albo też na owe zapalone, co je winy albo rmuszkatellami zalewają. Więc za się 
znowu lać w gardło one soki, one witpachery, one rozekery, one rywuły, małmazje, 
muszkatelle, a jakoż tu chłop zgorzeć nie ma? a jakoż to może być długi żywot 
jego? a on jako pies obżarty ledwo dolezie do barłogu swego, a dobrze jeszcze iż 
chłop tamże zarazem za stołem nie zdechnie.
"Więc już i mniejszego stanu bracia nasi       

141

tak się tego schwycili, że nie znajdziesz już dziś leda na biesiadzie, jedno 
każda potrawa musi przyjść jako kasztelanka albo samotrzecia, albo samoczwarta. 
Już to wżdy jako tako kiedy pieczyste albo co w rosole, coby miało być na jednej 
misie, iż to różno rozłożą, iż będzie gęś na inszej misie, kur na inszej, także 
też mięso albo cietrzew na inszej. Ale owy niewolnice co po niewoli gdzie wziąć 
to wziąć, co mają, potem iż muszą za panem grochem albo za panią kapusta 
wędrować? Więc się tu już pani z panem jeszcze z wieczora radzą, co mają przy 
grochu a co przy kapuście postanowić. Pan powiada iżby dobrze przy kapuście 
drugą kapustą chociaż czarną. Pani zasię powiada, iż dobrzećby ale rozynków ani 
cukru nie mamy. Ale wiecie co, nasmarzę ja ciastka jakiego, albo myszek na 
szałwji. To się już tak smażą, pieką, że masła w garncu na drugą niedzielę 
bardzo mało zostanie, a święty Wojciech wiesz to Bóg kiedy nastanie, niż się 
drugie pocznie zbierać.
"Więc one serwety wyszywane, więc one   

142

tuwalle (ręczniki) z dziwnemi wzory, a już ręczników nie umieją zwać, więc one 
listwy w koło obrusów. A powiedali na jedną, panią, iż ujrzała obrus z listwami 
na stole u ziemianina, i powiedziała onej ziemiance, iż już nie wiemy co mamy 
przed wami wymyślać, już musze dać perłowe listwy u obrusa uczynić, a ziemianka 
stojąc powiedziała.
— Więc my też chociaż drobniejszemi perełkami miłościwa pani, ale przedsie w 
tenże wzór co i wasza miłość."
Opis wytwornego stołu w połowie XVI wieku tę wielką ukazuje nam różnicę jego od 
dzisiejszego, że tamten głównie na schwał był dla oczów, a nasz dzisiejszy dla 
brzucha, tam się sadzono na pokaz i wspaniałość, u nas na osobliwostki i 
przysmaki. A zaprawdę, takeśmy sobie gęby popsuli, że mało już gdzie zobaczysz 
nasze prawowierne stare potrawy szlacheckie, krupnik, kasze, sztukamięs, kluski 
i co pośledniejsze a zdrowe jedzenie, i brzuch i próżność potrzebują 
delikatesów. A tak to teraz umiemy przyprawić, podać, przelać czemś, 
uporządkować,    

143

aby brzuch nieopatrzywszy się przyjął ochotnie choć nad miarę. Gdzież się to 
teraz szlachcic o kilku wioskach obejdzie bez kucharza ze stolicy i przyborów 
zagranicznych, bez pasztetów, konserw, marynat, kompotów, sojów indyjskich, 
pieprzów kajeńskich, syrów w kilkudziesięciu gatunkach, konfitur suchych i 
mokrych, imbiru smażonego it.d. Jest pewien sakramentalny porządek kiedy, co i 
poczem i z jakim podać akompanjamentem, nie tylko w interesie żołądka, ale dla 
okazania że się zna świat i nie z jednego pieca chleb jadło. Znam takiego 
dostojnego urzędnika, który w kancellarji bez sekretarza ani kroku nie zrobi, a 
w kuchni kucharzowi nie da się rozporządzić, bo wie najlepiej co czem 
przysmażyć, i jak obiad ułożyć aby sobie palce oblizywano. Kiedy podać zimne 
przekąski, po czem poncz rzymski i jak przyprawny, kiedy jakie wino lać, 
reńskie, stare, deserowe, kiedy ser przynieść i likwory... Cała to nauka 
tajemnic pełna, jak się należy obiad zadysponować aby gość przejadł się, upił i 
niepoczuł nawet że przebrał miarę...     

144

Zbytek w tych bankietach dochodzi u nas daleko poczwarniejszych rozmiarów niż za 
Rejowskich czasów, kiedy dla oczów były farby i złocenia, a dla gęby sos winny i 
trochę muszkatelowej gałki. Nigdy na ubogich składka tyle nie kosztuje co nasze 
zbiorowe obiady na uczczenie dostojnych urzędników i obywateli, na których 
często jeden człowiek pożera, coby na rok głodnemu istotnie stało.
Sybarytyzm w jadle i przywyknienie do delikatesów kończy się tem, że swoje 
przejadłszy, biedny ów brzuch o dwóch nogach wlecze się dworując komuś ino aby 
jadł nieszczęśliwy, i sprzedaje gębę za kawałek mięsa!! Rodzą się tak owi ludzie 
słabi, wąchający z którego kurzy się komina, mistrze do urządzania obiadów, 
wielcy znawcy sosów i diagnostycy sztukamięsy, którzyby poszli pieszo i boso mil 
dziesięć, dla nasycenia nałogu wstydliwego.
Z caluteńkiego świata zwozić dziś nam potrzeba przysmaczki, latają po ostrygi na 
żelaznych kolejach wagony i przywożą je   

145

świeże, w pudełeczkach cynowych hermetycznie zamkniętych gotowe, zwożą, nam 
potrawki, a wszelkiego kształtu i koloru butelki pełne najdziwniejszych 
preparacji, jadą pomódz nam do strawienia obiadu, po którym istotnie długo sapać 
musiemy niżeli jego ciężaru się pozbędziem.
Gdyby to tylko wpłynęło na stan kieszeni, mniejszaby o to zresztą., choć tyle 
grosza z domu na takie rzeczy... żal zaprawdę; ale jaki był skutek sybarytyzmu 
rzymskiego w owych czasach gdy za barweny po kilkadziesiąt tysięcy sestercji 
płacono, — jakie charakterów osłabienie, upadek ducha, spodlenie, tchórzostwo i 
zamiłowanie choćby sumieniem okupionego pokoju; takie być musi i dziś tej samej 
przyczyny nieochybne następstwo. Człowiek za co wprzód grosz dawał, da za to 
później duszę i poczciwość. A tak maluczko! tak w istocie mało potrzeba 
człowiekowi, i najenergiczniejsze ludy tak właśnie są. wstrzemięźliwe i w życiu 
proste.
Jakże tego nie widzieć, że to zezwierzę-   

146

ca, z bydła i poniża, ze siły wydziera wszelkie i umysł tępi? Wie to i Rej, że 
niejeden nałogowo przywiązany do takich wygódek,.. gdy mu na nie grosza się 
zachce, gotów ucisnąć, i z krzywdą nabyć go ludzką!
Alboż tak u nas nie bywa! bijmy się w piersi, nie takci?
Ale czego szczególniej obawia się nasz moralista to wycieńczenia rodu, bo utraty 
sił żywotnych szlachty przez ono rozpustowanie.
"Tak z tych dziwnych wymysłów powiada, z tych dziwnych różności przysmaków 
rozlicznych, co się ma inszego umnożyć, jedno sprośna utrata, a potem łakomstwo, 
a potem różność wrzodów a przypadków szkodliwych... w ostatku prędka a nieomylna 
pomsta Boża, która za grzechem, jako chłopiec z mieczem chodzić musi...
"I patrz wnet go już z onej biesiady kataras męczy, kolera pali, flegma dusi, 
oczy zasiniały, nogi zapuchły, brzuch jako pudło, sciatyka, pedogra pewna. Ano 
mu syropy w gardło leją, skwarny od trzeciego dnia  

147

w żołądku macają, ano mu w brzuchu pełno, a w mieszku nic nie masz... Więc i to 
czasem stoi za kwartanę, ano dłużnicy u drzwi zaglądają, a on się kryje, a on 
się zapala psiną, oczy zasłoniwszy, a do jutra odkłada, a powiada iż mu pewne 
pieniądze z Gdańska przyniosą, a on tam nie ma ani kwartniczka. A przed się 
gdzie wziąć to wziąć k'wieczoru znowu nalewaj. "
Temu to zepsuciu żywota i wyjściu z prostoty Rej przypisuje mnóstwo wprzódy 
nieznanych chorób szkaradnych, na które dziwacznych lekarstw szukać potrzeba. 
"Dawniej, mówi, na nasze słabości lada ziółko pomagało, byliczka, bukwiczka, 
kopytnik, podróżnik it.p. dziś potrzeba bolum armenum, ira pigra, terra 
sigillata, reubarbarum, hermodaktilorum (sic) alkibwgarum (sic)... lekarstwa, 
które, dodaje, nie tylko je po górach, po skałach szukając świat skryślali, ale 
i pod ziemią i pod wodą już ich zgmerali, a nakoniec ich i tam dostać nie mogą, 
ale je z miedzi i z żelaza, i czasem ze złota palą a dziwnie dystylują... a nie 
usłyszysz  

148

by kto dziś zacny inaczej zdechł, jedno powiedzą., iż byli tam na jednej 
biesiedzie, tamże się rozniemógł, takżeć charlał, ażci poszedł. "
To co tu Rej obszerniej się rozwodząc
o zbytkach i rozpuście stołu, jadła i picia mówi przeciwko obżarstwu i 
pijanicom, zdaje się dowodzić że doszłe do nas wieści o jego własnej niewsti 
zemięźliwości muszą być przesadzone i potwarcze...
Dosadnie on maluje te biesiady pijane, których obrazy i u Kochanowskiego 
znajdziesz, a później mnóstwo ich śladów, bo się one coraz bardziej zagęściły i 
poszły niemal w narodowy obyczaj, którego dziś już przecie znacznie się ujęło...
Jak zawsze, gdy mu życie powszednie odwzorować przychodzi, Rej z niezmierną siłą 
i wyrazistością przedstawia je w rysach trafności i kołorytu pełnych. Smutne to 
ale niezmiernie prawdziwe.
"A tu patrzaj, odzywa się, jak to nadobnym sekwensem idzie. Bo z pychy przypada 
zbytek a obżarstwo, a z obżarstwa za się    

149

co najpiękniejszy klejnotek opilstwo sprośne a obżarstwo.
Abowiem gdy sobie już tych tortów napieką, nasmażą, albo też mniejsi stanowię 
kręplów — aleć i pieczenia z cebulą po prostu, wierz mi iż też to nie zła 
pomocnica do tego, — to już klękają a czasem i krzyżem padają, a po ziemi się 
jako bydło walają, lejąc sobie w gardło. A będzie drugi trzykroć z owym gardłem 
za węgłem, a jeszcze sobie dobrze gęby nie utrze, a już woła: nalej drugą. Owa 
tylko blują aby pili, a piją zasie aby znowu blwali. A to iście jest osobny 
przysmak do dobrej biesiady. I powiadają że z tego zachowanie (przyjaźnie, 
stosunki) roście. A wszak widamy to zachowanie. Bo więc już tam co miał jeden 
przeciwko drugiemu od roku, a iż po trzeźwu sobie tego za nic nie miał, to się 
tam wnet wszystko wspominie, i wnet się krzywdą uczyni, tak iż z onego wielkiego 
zalecenia, a z onego braterstwa wielkiego, wnet pan brat drugiego brata pod ławą 
maca. Więc i sługom, choćby też czasem drugi nie rad nieborak, tedy mu dzbanem 
gwałtem będzie lał    

150

w gardło — spełnisz mi bo to za zdrowie twego pana łaskawego, chocia do niego 
nikt pić nie będzie. A bardzo to panu pomogło, bo pan też gdzieś dawno za płotem 
albo pod ławą dyszy. "
"To też nieborak on dzbaniarz lada gdzie w błocie się powali, tamże i uśnie, i 
suknią pomaże, czapkę straci, ostrogi mu odbiorą,
z mieszka wszystko wydłubią, a on nieborak mniema by w łaźni był, a iżby go 
barwierz golił, ano mu psi gębę liżą. Obudziwszy się,
-więc się tu oskuba, sukmanę ubłoconą za rękaw za sobą wlecze, nogi mu chodzą po 
kolędzie, przedsię na drugiego woła — o Janie, zamieszkałeś czystej biesiady, 
toceśmy tu byli weseli, ba i panowie się podobno po-
 pili, boć ich nie widać. Aleć wesół ano we łbie i w mieszku nic nie masz, 
szczka, zata-
cza się, łeb się najeżył, a snadź daleko weselsi bywają wilcy w lesie..
"A jakież tu zdrowie ma być, mój miły bracie, jaki rozum? jakie baczenie? Ano 
sięwe łbie miesza zawżdy jako w browarze. Ano jeden zgore od gorącości, drugi 
zgnije
od drożdży, dolewając zawsze tej skórzanej    

151

beczki, w której ustawicznie kiśnie, a drożdże się marne w żołądku ustawają. Bo 
patrz, po chwili alić mu leją syropy w gardło, alić mu trą brzuch jak sekapie na 
rupie, alić na łbie rogi, guzy jako u kozła, alić się twarz świeci jako 
karmazyn, a nos jako perełkami osadził, aliści chłopu chrapi w gardle jako 
naręcznej szkapie, kiedy się ku górze zaciągnie., aliścić w mieszku nie masz 
nic, na ścianie nie masz nic, na grzbiecie niewiele, co się wszystko przelało.
"Bo zać tam będzie jakie ochędóstwo u takiego pana. Kufel brudny, garnek o 
jednym uchu, w oknie wiechcie, stół czamletowy bo wszędy wzory po nim kędy się 
piwo lało, kachel gliną, zalepiony, na ławie by mógł rzepy nasiać, pościel 
brudna, izba zimna a nie umieciona, jastrząb ściany popryskał, owa aż się więc 
nie chce z onych roszkoszy do takiego pana... A on chodzi jakoby go teraz zdun z 
gliny ulepił, a nie wie co ma rzec z sobą, chyba potrawy toć już tam rozliczne 
będą."
"A drudzy czasem iż się. im zda krótki    

152

dzień, więc opończami zabiwszy okna to tak aż do drugiego dnia piją Kucharz też 
nie wiele się upracuje, bo to kapustą albo jakim kawalcem zimnej pieczonki 
odprawi. A jakoż tu poczciwym żywotem zwać, mój miły bracie, takie dziwne a 
wymyślne obżarstwa? a on chodząc chrapi, sapi, pod ławę wlezie, a nie wie jeśli 
jest albo był człowiekiem...
"Więc byś go chciał poczciwemi słowy hamować, a co wżdy z nim mówić, a cóż potem 
kiedy mu nie rozumieć, a on klekce jako bocian, krząka jako kiernoz. Więc mu się 
tu zachce śpiewać, aliści jako ciele ryczy. Więc mu się zachce w tanek, aliści 
się ślizga jako kozioł po lodzie. Więc mu się zachce miłować, aliści drzemie 
albo uśnie na stole...
—"A czegóż się ty chcesz na takiej biesiedzie nauczyć? a czemuż się chcesz 
przypatrzeć? ano nietylko taka bestja, ale nic zacnia mędrzy ludzie w takim 
sprośnym przypadku upadali. "
Piękne jest jeszcze porównanie duszy takiego człowieka nieprzytomnego dla 
nałogu, do więźnia, który w chwilach opamiętania   

153

przemawia do gospodarza swego —- "ten nędzny a smętny więzień to dusza święta, 
chociaż bardzo zbolała w tem plugawem więzieniu swoim, przedsię stara się a jako 
może przestrzega swego gospodarza, gdy się też kiedy obudzi, aby się uznał, aby 
się obaczył w tej plugawej sprawie swojej. "
Dziś, dzięki Bogu, wyjątkowo nawet obraz ten nie jest prawdziwym, rzadziej u nas 
niż kiedy owe biesiady szkaradne i popisy opilstwa i harce sprośne około beczek. 
Ale za to wnijdźmy no na obiady i uczty nasze, jaki zbytek innego rodzaju 
kosztowny i wymyślny? ile rodzajów win potrzeba, jakich napojów aby gęby popsute 
zadowolnię? To co dawniej piwem a miodem lub się węgrzynem odbyło, dziś choć 
mniejszą ilością, daleko większemi opłaca się pieniędzmi. Musi tedy być i 
francuskie dwojakie albo trojakie, czerwone i białe, różnych lat i pochodzenia, 
i reńskie i węgrzyn z myszką fabrykowaną" i hiszpańskiego coś i włoskiego i 
szampan i likwory z Martyniki. Często jedna flaszka po sto złotych, to jest 
właśnie tyle ile pa-   

154

robkowi za cały rok pracy się daje lub dawać powinno; czasem drożej jeszcze przy 
smak ów oceniony i naturalnie żadnej też kieszeni nie stać na to. Ale próżność 
każe postawić nie co najsmaczniejsze i najzdrowsze ale co najdroższe. Opowiadano 
mi o jednym spanoszonym szlachcicu, do którego komisant przyjechał aby sobie win 
u niego wybrał i li kworów. Gdy doszli do tych ostatnich, powiada przybyły: To 
bardzo drogie! nie wiem czy pan mieć zechcesz!
— Drogie! zawołał obrażony, a to mi wać pan przyślej sto butelek.
Otóż jak się to dziś dzieje. Dawniejsze pijaństwo pochodziło z hulaszczej 
natury, z popędu i krewkości, dzisiejsze z pychy aby się popisać, że się tem 
upiło co najkosztowniejsze, choćby się opłacić miało uczty ruiną,
 i dzieci. Zastaw się a postaw się! Ta tedy różnica główna, że my na próżść 
więcej chorujemy niż kiedy i zbytek nasz w niej ma główne źródło. Nie tyle on 
nam jeszcze potrzebny dla ciała, któreby się obeszło bez niego, co dla umysłu 
skrzywio-

155

nego, który wielkość zakłada na tem co jest śmiesznością, a pozorem. Ztąd nieraz 
dziś spotkasz człeka co w domu sobie skąpi, ludzi głodzi, żonę ciemięży 
niedostatkiem, a gdy mu przyjdzie wystąpić, niepożałuje nic, byle go sąsiad i 
pan nie przepisał.
Z tych to złych nałogów a zbytków, stary moralista wyprowadza łakomstwo godzące 
na krzywdę ludzką, i opisuje nam znowu łakomych a chciwych, co zbierają a 
używaćnie mogą sami, porównywając ich trafnie do baranów między owcami, którym 
rogi miedzy drabiny głowy włożyć i siana dostać nie dają, więc muszą zdala 
stojąc gnój z pod siebie przegryzać.
Kończąc ustęp o łakomcach a chciwych przywodzi wreszcie anegdotkę następującą o 
sile darów i przekupstwie.
—"Powiadali o jednym panie, iż gdy ubogi kmiotek przyszedł do niego w jakiejś 
po-
trzebie swojej, nastawszy się długo u drzwi, poszedł do domu, nie chciano 
puścić. Po
i tem po chwili przyszedł wziąwszy za się barana, a stanąwszy u drzwi począł 
baranowi   

156

ogon łamać, a baranisko też poczęło wrzeszczeć, i kazano go wnet. puścić i 
sprawił sobie wszystko co mu było potrzeba. Potem przyszedłszy do gromady 
żartował sobie z tego powiadając. — Już dawno panu służę, dzień pilno robię, 
nigdym nie zamieszkał, a wżdym żadnego urzędu nie wysłużył. A mój baran skoro 
przystał, tejże godziny został odźwiernym u pana. "
 Dziś tę powieść zastąpiono ową żydowską głową cukru, która przez drzwi 
odemknięte na pół, wsuwa się naprzód przed proszącym i za nim przemawia. Zwyczaj 
wiejski chodzenia do dworu zawsze z podarkiem kurą, jajami lub t. p. jeszcze się 
nawet utrzymuje, a co gorzej, że trudno go wykorzenić, bo chłopek się 
odrzucaniem ofiary ubogiej obraża.
 Jak chciwość zysku jest siłą potężną i gdzie nie wiedzie człowieka, wymownie tu 
opisuje wskazując, że ani śmierć nawet odstrasza ani niebezpieczeństwo hamuje, 
ani strach przeraża, byle coś zyskać a zarobić. — "Już za pieniądze otruć, 
zdradzić, we   

157

śpiączki zabić, matka dziewkę w sprośną niewolę zaprzedać, już hycel najdzie 
sługę, co psa za ogon pod sukiennicą wlecze, już drugi za katem drabinę niesie. 
A snać niemasz takiej niecnoty, czegoby nędzne pieniądze a marny, a krótki 
pożytek, aby ci dwaj panowie nie sprawili:
"A jako jeden zacny dworzanin mówił: — Nie mogę tego u siebie znaleźć czegoby 
rai nie dostawało; pójdę do skrzyni, wedle mojego stanu wszystkiego dosyć, pójdę 
do stajni, wedle mej potrzeby koni dosyć, do kuchni wszystkiego dosyć. Owo w 
który kąt kolwiek pójdę tedy mi się tak zda, że niemasz wedle mego stanu czegoby 
mi nie dostawało. A wżdy na każdy dzień obieżą wszystkie pany, obieżę trzykroć 
rynek, szukam jeszcze czegoś, a sam nie rozumiem czego. "
"A patrz baba zdechła już na poły, będzie nosiła pieniędzy macharzynę w 
zanadrzu, a nie ruszy ich by miała zdechnąć od głodu, i także z niemi czasem w 
barłogu gdzie zdechnie, a przed się będzie albo zwodziła, albo   

158

czarowała, albo w gnoju gdzie wrzeszcąc, na mrozie żebrała, aby jej co jeszcze 
do onej macharzyny przybyło. Plebanisko będzie łyse, oprzałe, siwe, ma plebanją 
na którejby się mógł dobrze mieć, i spokojnego żywota uźyć — dajże mu drugą. A 
iż mu w niej kto przekaża, aliścić się on wlecze do Rzymu, jakoby bocian w 
jesieni do cieplic, a czasem tamże zdechnie a do plebanji się nie wróci. ''
Starych to czasów obrazki, ale podobnych im, tylko inaczej przebranych i terazby 
nie brakło. Owszem sądzę że chciwość grosza jest większą niż kiedykolwiek była, 
tylko znowu nieco różną w tych, którzy na nią u nas chorują. Dziś grosz już nie 
na to się zbiera by się trzymał, ale jako siła i narzędzie uznanej skuteczności.
Mówiliśmy gdzieindziej jak straszną i niebezpieczną ta gorączka złota wydaje się 
nam dla tego właśnie, że ducha w nas gasi i wytrzebia, że z nas czyni ludzi 
nowych a zaprzedanych jednemu tylko — zyskowi. Nadało to nawet naszej epoce 
charakter zupeł-     

159

nie odmienny od poprzedzających, którego bezstronnem okiem łatwo dopatrzeć.
Dawniej najwyżej w szacunku ludzkim, w poważaniu u świata stali ci, co dali 
dowody siły ducha wytrwania, ofiary i niezależności od grosza, zaparcia się 
siebie dla prawdy — dzisiaj najmocniej szanowani ci, co grosz robić umieją i 
dobić się go potrafili. Charakter największy nawet, blednie przy pieniądzach.
Rycerz, żołnierz, duchowny, ludzie co ze swego stanu nie mogli się ubiegać za 
zyskiem, stali, w hierarchji społecznej na czele i u szczytu, dzisiaj bodaj nie 
najwyżej stoją ci co jakimbądź sposobem dorobili się miljonów i wynaleźli środek 
pomnożenia mienia, choćby cudzą pracą, a swoim sprytem.
Przesąd szlachecki i rodowy ustał niemal lub żyje jako spuścizna stara siłą 
nałogu tylko, przesąd bogactwa jest w całym blasku i rozwoju. Najwyższym dla nas 
mądrości dowodem nabita kieszeń, przed nią ustępuje wszystko. Złotemu cielcowi 
kłania się świat bałwochwalczy. Widzieliśmy najpoczwar-     

160

niejsze sceny rozbijania się o bryłkę złota w kopalniach kalifornijskich, orgją 
może najbardziej poniżającą jaka kiedykolwiek miała miejsce na świecie, a 
bursowe zapasy, gra na papiery i demoralizacja straszliwa wielkich giełd 
europejskich, napełnia obrzydzeniem i wstrętem. Jak dalece ta choroba zniżyła 
ogólnie pojęcia o moralności, o godziwem i niegodziwem, o uczciwem i podłem 
odwołuje się do tysiąca przykładów.
Znaleźli się panegiryści co dowodzili i dowiedli wedle siebie, że nawet 
poczciwym, rozumnym ani silnym duchem być nie można bez grosza i całe narody 
poszły tym gościńcem frymarków i zabiegów po zdobycze, których szkodliwości nie 
widzą.
Ubrano tę chęć zysku w szaty przyzwoitej i powinnej zapobiegliwości, staranności 
i ładu, usiłowano okazać że kraj szczęśliwym być nie może, ani wielkim, jeśli 
nie zapisze się w tę niewolę spekulacji i handlarstwa.
Przyszłość dowiedzie rychło, zwłaszcza tam gdzie łakomstwo doszło już uznania, 
poszanowania, i stało się życia narodowego cha-    

161

rakterem, jakie skutki wyrodzi, jaką zaszczepi moralność, jaką naukę wyda na 
gruncie tak przygotowanym.
Więc tu znowu z powodu łakomstwa a chciwości, przypowiastka stara o wójcie, 
której pominąć się nie godzi.
"Jest on łakomca jako wójt we wsi co mu gromada mówiła.
— Miły wójcie, co ci też po tem, że się do tego dwora ciśniesz, masz się jako 
człowiek, masz wszystkiego dobrego z łaski Bożej dosyć, i jeszcze byś się lepiej 
miał, gdybyś swego domku był pilen, a przecież tam leziesz, więc też tobą robią 
jako osłem na każdy dzień, a doma siedząc dzień odrobiwszy miałbyś już sobie 
pokój. Więc tam rychlej nałają, a czasem i we grzbiet się dostanie. Powiedział 
wójt, jest ci to wszystko prawda, ale mi przecie miło, bo się z panem namówię, a 
też mi miło, że mnie panem wójtem zowią. "
Często się na takich zabiegach nie więcej nad ten czczy tytuł wójta zyskuje, a 
spokoju postrada. — "Nic to wolność stracić, mó-   

162

wi Rej, nic to ustawicznej prace używać, nic to w każda się trudność wdać, 
opuściwszy onę wdzięczną wolność i swobodę swoję, byle by nas wójty zwano, 
bylebyśmy z tego trochę szarej pyszki zażyli. A zaś drugi nie rozstawia brogów 
(stert) na szyrzą, aby się ich więcej zdało, a w drugim dziury aż do ziemi; azaż 
nie nawiesza kołnierzów lisich pachołkom na szyi, a w tyle baran dyszy; azaż 
gdzie wziąć to wziąć, szuba kunia być musi, a w kalecie przecie cyrografów z 
minutami pełno. Ale to nic byleby nas wójty zwano.... "
I dobrze stary powiada, że często nie o to rzecz by wójtem być, byle wójtem 
sienazywać.....
Niewolą to świata on mieni, wystawując razem jak kruche i małoznaczące te 
nabytki, które otrzymujemy ofiarą, duszy i sumienia; przez brak wiary w cnotę i 
obietnice Boże, mieszcząc wszystko tu na ziemi, i Daj wyższem dobrem mieniąc, co 
jest znikomoscią największą.
O cnoty i rozum wołając znowu i napominając w duchu wiary, przechodzi potem    

163

do pychy i wszeteczeństwa, znowu na nie nastając, jakoby je ze swego poczciwego 
człowieka przepędził......
Nie brak tu ciągle tych obrazków trafnych i żywych, w które całą swą księgę 
ustroił na podziw pięknie stary gaduła. Na każdej niemal karcie coś zastanawia, 
więcej jeszcze od rozumowań jego i narzekania, a to właśnie te wizerunki znikłej 
epoki, nieoszacowane barwą jaką nam przechowały.
Ten obraz naprzykład pysznego człowieka.
— " A cóżci po tem nędzniku że siedzisz jako malowana opona za kęsem kamienia 
wykowanego? albo za jaką malowaną ścianą, albo za jaką upstrzoną kobierczyną 
nadawszy nos swój, albo podniósłszy gębę, a no choć ci kęs w oczy pochlebują a 
odszedłszy wszyscy się śmieją, wszyscy o tobie szepczą" wszyscy tobą choć nie w 
oczy gardzą... a ty niedbasz kilobyś (bylebyś) wąsatych chłopów z lisiemi 
kołnierzmi przed tobą stało, a iżby ci czterej ręcznik dzierżeli, abyś jedno 
chrapał, spluwał, na stronę poglądał, z postawą mówił, a ludzie aby się  

164

dziwowali, a ośrniawszy aby cię szli szacować....
— "Zapomniałeś pono onych świętych przodków swoich a wielkich miłośników 
pańskich, jeśli tez tak w górę podnosili głowy swoje, albo jeśli tak sprośnie 
nadymali twarze swoję przeciw bliźnim, albo jeśli tak szukali a zabiegali 
pożytkom świata tego dla nędznej a tej szarej pychy jego. Mało ci znali 
alabastrów, marmurów, złota, srebra, pstrych opon i innych dziwnych przysmaków 
ku temu u Boga sprośnemu grzechowi; kwiateczki a piękna traweczka to było obicie 
ich, namiotek albo chróściana budka, to były marmury i alabastry ich, 
podpłomyczek na węglu upieczony a kawalec baraninki to były półmiski ich, miłość 
wierna, powinność życzliwa, sprawiedliwość, bogobojność, pomierność to były 
wszystkie ubiory ich, wszystkie klejnoty. A zwali się sługami Bożemi i sługami 
bliźnich swoich, a patrz jacy tam byli wielcy stanowię. "
To wspomnienie dawnej prostoty obyczajów tak piękne, dziś już nikogo nie wzru-   

165

gzy, nazywa się to postępem że więcej potrzebujemy, że ciało bez wielu wygód 
obejść się nie może... ale zaprawdę, — duszy z tem gorzej, bo jej ciało też 
przodkuje i gna ją, jak służebnicę kędy samo chce...
Już w XVI wieku powoli to zepsucie się szerzyło, ale to co Rej wymawia swoim 
czasom, poszanowanie grosza i bogactwa a nie ozieranie się na ubóstwo i 
sprawiedliwość które przodkować powinny... nie tak jeszcze było urosło jak za 
czasów naszych.
— "A patrz jeno, pisze, gdzie się kolwiek na jakiem zejściu albo na jakiej 
biesiadzie być przytrafi, by tez siedział najpoczciwszy i najbaczniejszy 
człowiek, gdy przyjdzie choć największy nikczemnik a łańcuchów nawiesza na 
sobie, już się ty pomknij szaraku, siądźże ty pozłocisty. Przyjdzie do jakiego 
prawa, do jakiego sądu, kędy chcesz — ano sprawuje swoją rzecz ubogi, lisi 
kołnierz, a jako soból przyjdzie, pomknij się wierę lisie — siądź że ty tu 
sobolu. Już twoja akcja do jutra musi trwać, a sobola odprawić, bo ma pilną 
potrzebę chociaż nic      

166

nie będzie. A ubogi baran ten musi za piecem czekać, aż się i tchórze pierwej 
odprawią. 
"Patrzajże, iż onego pozłocistego by też, jako ono stara przypowieść, — nie 
umiał i kozie ogona zawiązać, alić go na urzędy sadzają, alić go już z rady nie 
wyganiaj, ustąpcie wy szarzy, ale ty panie łańcuchu możesz zostać, a czasem go i 
w radzie posadzą. "
Kiedy on narzeka że warsztat cnoty spustoszał cóż nam już mówić, cośmy o imieniu 
jej zapomnieli tak, że cnotą zowiemy co wcale na nią nie zasługuje, że mianujemy 
wielkiem co jest najmniejszem.   

167

Część druga.

VII.

Rej tedy wraca ku temu, żeby się rządzić rozumem, a w miarę wszystkiego używać i 
z zastanowieniem, dowodząc że nawet złe rzeczy są po świecie, których pomiernie 
biorąc nikomu nie szkodzą. Całe to dowodzenie nie zbyt mocne wszelako, bo rozumu 
nie starczy człowiekowi, a co złą to nie dobre, i w świecie moralnym trudno 
pozwolić by kruszyna złego miała wyjść na wcale nie złe, gdy toż samo w większym 
rozmiarze      

168

złem jest. Rej to po swojemu przykładem popiera, że zły jest kat, a przecie 
potrzebny, że zły miecz, a jednak się przyda ku dobremu.
Zapomniał wszakże iż z cnotą jest inaczej, a trocha występku zawsze występkiem 
bedzie, choćby go najmniej było; i trocha pychy, jak on tu chce, równie nie do 
rzeczy. A to co on tu odrobiną pychy zowie, dozwolonej i uczciwej, nie pychą 
nazwać, ale uczuciem godności swej.
Wskazujeć tu mądrość wszędy za przewodnika życia i mistrzynie, ale za mało ją 
oznacza, i słabo jej posady stanowi, także trudno zeń wiedzieć, kędy ono 
przebywa i jak się jej dorobić.
Z pychy dalej rodowodem koniecznym prowadzi Kej pogardę ludzką, a z niej zwadę i 
nieprzyjażń, i niewolę w jaką kuje zwada i narażenie się ludziom. Stan ten 
człowieka skłopotanego powaśnieniem maluje się tu równie żywo jak inne obrazki — 
bywaj zdrów pokoju! nie może go mieć nigdy pyszałek, który na cały świat patrzy 
z ukosa.

169

— "Ano cię już przyjaciele nawiedzać pojadą, już sług z krzywemi wąsami musisz 
więcej chować niżeli potrzeba, już ci onych kur, czegoś nie doskubał, ostatek 
pobiją i kłódkę do piwnicy stłuką, już baran wrzeszczy a wełna na nim trzeszczy, 
już będziesz miał zawżdy świeże nowinki, choć to jako żywo nie było, bo cię będą 
na urząd straszyć, abyś im dolewał, już musisz z niemi kozerę grać choćbyś nie 
rad, folgując onej potrzebie swojej. Już ubijosz li kogo tedy źle, ubiją li też 
ciebie, tedy jeszcze gorzej. — "Więc i wójt we wsi nie obejdzie się bez tego, 
aby do pana z nowinką nie przyszedł, bo to pospolicie ich święte przyrodzenie 
jest, aby pany wadzili, nie wiem co też na tem wygrają, bo się panowie 
pojednają, a chłopu w tem rozterku zawsze w łeb. Bo tak pospolicie powiedają. 0 
stłukł on mnie jednego, aleć ja mu pewnie stłukę trzech. A cóż ci chłop krzyw? 
czemu onego nie tłuczesz, co ci winien?"   

170

W tem obyczaje nasze znacznie się już różnią od starych i tego co tu opisuje ani 
widać, jedno nie wiem czy jest lepiej. Waśniono się tam i bito, ale nieprzyjaźń 
była jawna i oczewista, wojna jak na pograniczu, napadali się, rąbali, a kiedy 
potem przyjaźń nastała, to już do śmierci i serdeczna jak była wojna. Teraz nie 
mać prawda bójek i zajazdów, wszyscy bez mała przyjaciele sobie okrutni, 
kłaniamy się nizko, pijemy i jemy, ale po cichu i za oczy psy na sobie wieszamy.
Przyzwoitość nie dozwala nawet ostatniemu łajdakowi drzwi zamknąć, burdy zrobić 
lub ręki nie podać choćby powalanej dłoni, nie zarzynamy się jawnie, ale za to z 
uszczerbkiem charakteru, za oczyma i plecami gryziemy się brat brata.
Otóż bodaj czy nie lepiej było waśnić się i zajadać niż udawać przyjaciół, a w 
sercu mieć skrytą nienawiść. Pochodziły tam owe zwady, o których Rej pisze, z 
pychy często i wynoszenia się nad drugich; dziś i duma przybiera postawę pokorną 
do zbytku, a go-    

171

rzej, że nikomu prawdy powiedzieć, ani mu wręcz pokazać co o nim trzymamy nie 
śmiemy. Do zwady rzadko przyjdzie otwartej, za to na kogo dziś liczyć można? 
Najserdeczniejszy przyjaciel kąsa cię delikatnie za oczy, a jeśli broni to w 
taki sposób, że wolałbyś potępienie. Odwagi wypowiedzenia co kto myśli, cale nam 
braknie, ztąd tak mało godności w spółeczeństwie naszem, charaktery tak starte, 
indywidualności nie wybitne; a opinja publiczna po kątach się kryje nie śmiejąc 
wystąpić jawnie. Aby się o niej dowiedzieć, potrzeba jej szukać, śledzić, 
dochodzić, bo często i prawie zawsze inaczej się trzyma dla oka, a inaczej dla 
sumienia.
Zamiłowanie spokoju, które tu zaleca Rej nam aż nadto dziś drogie, wszystko mu 
aż do przekonań poświęcamy. Rzadki człowiek, któryby śmiał powiedzieć co myśli, 
a jeśli wyszepnie po cichu, jak mu uwierzyć, kiedy co godzina inaczej i z każdym 
różnie się spowiada?
Ta stara rubaszność, grubjaństwo nawet   

172

już lepsze były, bo przynajmniej niezłomny okazywały charaktery; dziś 
niezmiernieśrny grzeszni, ale z tą polityką przedpokojową Wyglądamy na lokajów.
Nie ma dziś tych niedźwiedzich igraszek, które tu Rej opisuje, ale nie ma i 
niedźwiedziej siły w nas.
"Ale to nic u naszych panów kiedy się rozgrzeją, powiada stary, jeden drugiemu 
oczy zalać, kampustem albo czem tłustem gębę zamazać, czapkę zrzezać, suknia 
zdrapać, pod nosem świeczkę zgasić. Więc łża (fałsz) zadać, więc nie poczciwych 
słówek namówić, a pospolicie charci takie krotochwile miewają. Więc się tu po 
omasku gonią, więc przez się skaczą, jeden drugiego obali, a z onej krotochwili 
to idą w się, aż  jeden z chromą nogą, drugi z rozdartem u-chem wrócą skowycząc 
do domu."
No — takich rzeczy dziś już się nie widzi, ale inna krotochwila natomiast, 
językiem się odprawiamy nieprzytomnenii.
— Co to za poczciwy, zacny człowiek ten B... gdyby nie to, że trochę...     

173

— Ba trochę, łaskaw jesteś! — powiedz bardzo?
— Nie sądzę żeby bardzo.
— Ale jakże, stryj jego żony opowiadał wujowi mojego dziada.... I tam dalej w 
ten sposób.
— Wiesz co mówią o tym biednym C?
— Słyszałem, nie bardzo wierzę...
— Upija się do poduszki.
— Nie do wiary! co za szkoda! alem zawsze uważał, że miał pociąg do butelki.
— Słyszałeś o D. ? zaręcza X., że depozyt sierocy złożony u niego nadwerężył...
— To nic, jaka to nieszczęśliwa słabość charakteru! najzacniejszy człowiek, ale 
słaby!!
— O E. prawią jego najbliżsi, że oszukał niegodziwie familją.
I tak dalej przez wszystkie litery alfabetu przechodziemy najserdeczniejszych 
kąsając przyjaciół, wśród pochwał mieszając uajbezzasadniejsze potwarze, a trafi 
się, że B. C. D. lub E. wnijdzie wśród rozmowy, to się rzucą ku niemu ściskać i 
całować i oświadczać mu z przyjaźnią gorącą, a on im po-     

174

może dalej czernić pp. J. K. L. M. nie domyślając się iż mu się dostało wprzód 
dosyć, lub gdy za drzwi wysunie, nie minie.
W spółeczeństwie jeszcze tak świeżem a prostych obyczajów jak było za czasów 
Reja, często musiały mieć miejsce wybuchy, i mało kto swe uczucia hamował, 
wolałbym jednak ową nienawiść i gorącość nit dzisiejsze wyblechowano twarzyczki, 
na których ciepła ni zimna nie poznasz. Ślicznie opisuje nasz moralista 
wrażenia, które za lada przyczyną na obliczach się rysowały: 
—" Jeden się zapłonie ze wstydu a drugi z gniewu, jeden się śmieje z prawej 
szczerości a drugi się śmieje kiedy ma uderzyć, jeden płacze z radości albo z 
wesela jakiego, a drugi kiedy się rozgniewa. A wszakoż na każdej biesiadzie albo 
na każdej sprawie, to jest najpotrzebniejsza, abyś się cisnął do człowieka 
statecznego."
Teraz spojrzyj po twarzach, nic na nich już nie postrzeżesz: ani gniewu, ani 
radości, ani smutku, ani zapalczywość! — wszystkie jedną maską przyzwoitości 
pokryte, jedna-  

175

kie na pozór i jak pobielane groby kryją głęboko co się w nich dzieje. Człowiek 
wypracował na sobie pozór obojętny i chłodny, przemiany jednak natury swej na 
lepszą otrzymać nie mógł — ba i nie myślał.
Całujemy się wszyscy i ściskamy, ale nielepiej kochamy niż dawniej.
Obłuda rzadki grzech towarzyski niegdyś, dziś jest cnotą, powszednią, a człek co 
się nawet z poczciwem uczuciem na wodzy trzymać nic umie i wybucha z oburzeniem, 
grożąc zamieszaniem drogiego spokoju — uważa się za źle wychowanego. Wychowanie 
bowiem całe zasadzono na jednych warunkach dla ludzi i piesków pokojowych — 
napierać się nie wolno, szczekać nie można, siedzieć spokojnie należy. Musisz 
ukrywać w sobie co myślisz, pobłażać złemu nawet dla świętego pokoju, a 
indeferentyzm i chłód są najwyżej cenionemi towarzyskiemi zalety.
W tym względzie dalekośmy na innej drodze, i niepodobni do starych owych 
zadzierżystych i skorych do waśni a zwady      

176

przodków, którym aż przestrogi dawać było potrzeba jak się pokiereszowania 
uchronić. My to teraz po cudzoziemsku odbywamy cichaczem, a gdy dopiecze, wyzwą 
cię po cichu na rękę, strzelą dla ceremonji, obleją szampanem na zgodę i znowu 
pokój święty między panami, którzy po cichu jedzą, a w oczy sobie się kłaniają.
Ta święta zgoda byłaby bardzo piękną, gdyby była nie malowaną a istotną, i gdyby 
nie okupywała się często przypuszczeniem do towarzystwa i spółki ludzi widomie 
skalanych, dla których surowszemi sprawiedliwość być każe.
Nic u nas pospolitszego nad potępienie skore niewinnych, i szybsze jeszcze 
przebaczenie wczoraj odepchniętym i potępionym, jedne i drugie bez podstawy i 
zasady. Opinja nie ma hamulca i kierunku stałego, i na jednej często szali 
kładzie oplarnionych z najczystszemu
Dawniej przed zhańbionemi, obrusy rzezano u stołu, i nikt z niemi do jednej misy 
nie usiadł, dziś ich uczty, byle mieli czem   

177

płacić, najwybrańsze towarzystwo obsiada. A! gdybyż to czyniono w duchu 
nawrócenia i chrześcijańskiej wyrozumiałości, w duchu zgody i pokoju! Nie — 
dzieje się to przez lekkość, i zarówno potępienie jak oczyszczenie, przychodzą 
często bez słusznego powodu,
Upadek charakterów smutny i widoczny, męztwa społecznego brak, a za prawdę i dla 
przekonania nikt walczyć nie myśli — byle sza! byle cicho!
Ale niechże tylko interes własny załaskocze, niech idzie o kieszeń, o grosz, o 
zajęte przez miłość własną stanowisko, dopiero komedja! Już ci ten wczoraj 
obojętny na wszystko człowiek, swoją prywatę przebrawszy w sprawę publiczną, 
uczyni z niej wojnę zasad i społeczny interes. To świętokradztwo tak się u nas 
zamnożyło, iż niemal w każdym hałasie przybierającym pozór rzeczy ogół 
obchodzącej, poszukawszy znajdziesz li tylko interes osobisty. Nieprzyjaciel 
jegomości staje się wrogiem kraju, już ci go wskazują jako niebezpiecznych zasad 
i tendencji człowieka — a w tem wszystkiem — patrz ba-   

178

cznie — o własną, skórę krzykaczów graidzie.
Nie było tego dawniej, bo imię sprawy ogólnej szanowano, bo się nie ważono 
poniewierać jej na lada co, i fałszować opinji dla dogodzenia chwilowemu 
interessowi Dziś w lada współzawodnictwie posłyszysz zaraz wywołane wielkie 
wyrazy — dobra powszechnego, przywiązania do kraju, zgubnych dążności it,p. i na 
lep tych deklamacji biorą, się umysły płoche. Najłatwiej tak pozbyć się 
niewygodnego współzawodnika krzykiem i hałasem — ale powtarzam nie jestli to 
świętokradztwo? W średnich wiekach gdy kto miał urazę a chciał się pomścić na 
wrogu, zadał mu czary i konszachty z djabłami, wzięli go na tortury i musiał 
wyznać, że się z kulawym całował; teraz obrzucą potwarzą ladajaką, byle za 
niebezpiecznego krajowi wysiawić człowieka, i rzecz skończona.
To posługiwanie się szumnemi a nieokreślonemi wyrazy na ogóle czyniącemi zawsze 
wrażenie, już tak nadużytem zostało, żeby      

179

go się powstydzić należało; środek toniechybny wprawdzie, ale nieuczciwy.
Gdyby z takich rzeczy śmiać się można, strona krotochwilna dostarczyłaby 
obfitych obrazków w Rejowskim rodzaju. Fabrykant fortepianów, któremu 
przeszkadza handlujący wiedeńskiemi instrumentami, obwołuje go za nieprzyjaciela 
krajowej industrji i wroga postępu; szewc, któremu lakierowany but 
współzawodnika zawadza, dowodzi, że to jest cudzoziemczyzną i wynarodowienie nie 
juchtowe nosić obuwie; cukiernik w imię pomyślności kraju dopomina się by nie 
zjadano paryzkich konfitur it.p.
Zajrzyjcie tylko proszę w rozsiewane czernidła i roznoszone potwarze, w wołania 
usłużnych ulicznych plotkarzy, a po nitce dojdziecie pewnie, że je rodzi, ale 
miłość siebie, co burzy, jątrzy i szczuje.
Dotknęliśmy tu tak, według mnie, ważnej a drażliwej strony obyczaju 
współczesnego, że godziło by się jej dłuższy ustęp poświecić, — na nieszczęście 
łacniej to poczuć niż żywo odwzorować, zbyt wielu by się w wi-  

180

zerunku poznali, i dopieroż w irnie kraju, wiary i dobra publicznego wznieśli by 
— Larum! o swoje fizjognomie! Bóg z niemi, słuchajmy co dalej Rej prawi.
Wywodząc konieczną ułomność ludzką, stary nasz bajarz stwierdza to przykładami, 
że każdy i najczystszy ma sobie coś do wyrzucenia, a bez skazy być nie może; i 
byleby starał się pohamować i poprawić, już dosyć.
Tu wskazuje jak potrzeba panować nad sobą. W pierwszej chwili, powiada, nie 
jesteśmy mocni byśmy się oparli wrażeniu strachu, gniewu, ale cała ta sztuka na 
tem, by rozum zaraz za czuprynę schwycił namiętność, i szerzyć się jej nie dał.
"Powiadają o rycerskich ludziach, pisze, że kiedy ku bitwie, jeden zblednie, 
drugiemu się noga w strzemieniu trzęsie, bo to są pierwsze przypadki, a nie są w 
naszej mocy, ale skoro się obaczy a uciecze się do rozumu, do sławy, a do cnoty 
o radę, wnet wszystko snadnie ominie. "    

181

Tak też radzi rycerzowi chrześcijańskiemu hamować smutek, radość, gniew i 
wszelkie namiętności, a stać wedle zasady starożytnych, w mierze: Medium tenuere 
beati.
Nie żąda zeń mieć anioła bez namiętności i uczucia, ale rnęża ćwiczonego, który 
czuje co powinien, a panem jest siebie by wrażenie góry nad rozumem nie brało.
Dowodzi to jeszcze dobitniej pisząc, że pan niechce nas mieć kartuzami, 
"albowiem i biesiada poczciwa nie wadzi, chociaż ją. kto z niemałym kosztem swym 
uczyni ku swej poczciwości, byle nie wszeteczna, nie sprośna, nie owa obżarta. 
Także też na drugiem miejscu pismo powiada, że ochotnego szafarza dóbr swych 
miłuje Pan Bóg. Ale pewnie nie owego co z bębny a z dudami, tłukąc się po 
ulicach szafuje te dary pańskie."
Więc zawsze to ne quid nimis, jest zasadą moralności Reja, w gruncie, jeśli 
ściśle weźmiemy, pogańską raczej niż Chrystusową. Zarzucić byśmy mu mogli, że 
zakochawszy się w pogańskich filozofach, ani pisma no-      

182

wego przymierza, ani ducha jego nie pojął. Dobre było to ne quid nimis, ten 
półśrodek na grecko-rzymską filozofją, która się na gruntowniejszy pewnik i 
oparcie zdobyć nie mogła, ale dziś nie tylko nie starczy, — jest zupełnym 
fałszem:
Cale inaczej gorliwy chrześcijanin mówić musi, owszem, niema miary w dobrem, być 
nie może, dążyć potrzeba do jak najwyższej doskonałości, bez miary i końca, bo w 
cnocie przesadzić nie można. Z drugiej strony miary nie ma w występku godziwej, 
potrzeba złe w sobie wyplemić. Chrześciaństwo wiedzie do ideału i niepozwala na 
pośrednim szczeblu zatrzymać się w drodze, nie pobłaża zdrożności też, choć 
pojmuje słabość i legalnie miary w złem przyjąć nie może, nie powinno. Złe 
ścigać do końca, dobre doprowadzać musiemy do najwyższej doskonałości. Tak 
naucza wiara Chrystusowa, bo wie gdzie prowadzi i jakiemi drogami, filozofja 
pogańska zaś stawała w środku niepewna, bo się obawiała posunąć, nie rozpoznając 
jasno zadania i celu życia. Rej dobił się do    

183

tej wątłej średniczki filozoficznej, do tego ogólnika oklepanego, nie mając 
stalszej posady religijnej, obałamucili go nowiniarze. Łatwo zda mi się dowieść, 
że umiarkowanie o którem mowa, ze zdrową pojętą zasadą chrześcjańską wcale się 
nie zgadza, i niema ogicznego związku z wyraźnem prawem ewaigelji, zalecającem 
nieograniczone dążenie do doskonałości prawie Boskiej mającej na z bóstwem 
zjednoczyć. To medium. zużyte odarte, które się i dziś jeszcze trafia u wielu 
vcale drogi życia nie ukazuje. Założywszy sobie jako cel moralny jakąś średnią 
miarę człowiek by do niczego wielkiego dojść nie mógł. Podobieństwo ewangeliczne 
o wierze, która góry przenosi, wskazuje siłę jaką daje przekonanie człowiekowi o 
doskonałości której dosięgnąć może.
Mówiąc dalej Rej o panowaniu nad sobą, przychodzi do gniewu i oszalenia 
zapalczywego, malując je jako zwierzęcą namiętność, niegodną człowieka i 
ukazując fatalne jej skutki. Rozróżnia dosyć trafnie gniew od rozgniewania, to 
jest mimowolne porusze-      

184

nie w którem jeszcze samo poznanie udziału nie ma, od nawyknienia i nałogu, 
pierwsze (rozgniewanie) wedle idei swej uzrając niewinnem, drugie niegodziwem 
skoro się. w niem trwa, i w bydlę zmieniają człowieka.
Znowu tedy rozum radzi się tu jako lekarstwo, i dozwala gniew pomierny, a Rej 
nie rozróżniając ściśle co właściwie jest gniewem, dochodzi do swej ulubionej 
formułki, że gniew pewien jest dozwolony i powinny, że jest pomsta poczciwa. 
Brak Rejowi w tej rzeczy zdania sobie sprawy ze znaczenia wyrazów i fenomenów 
psychicznych, gdy sprawiedliwą karę mięsza w jedno z gniewem i zemstą, które są 
wcale czem innem. Nastaje na to, że człowiek często rozgniewać się musi, ale 
gniewać się musi z rozumem, długo o tem rozprawiając i obszernie. Znać w tem 
wszystkiem człowieka który subtelności wyrażeń i głębokiego na sprawy ludzkie 
poglądu nie miał, a gruba i z prosta na świat patrzał — po lachecku sobie 
sądząc. Aleć oburzenie i występek gniewem    

185

nie jest, ani wstręt do złego i ściganie go, zemstą nazywać się może.
Przywiedziemy tu ustęp z powodu gniewu o zepsuciu ówczesnem i wizerunek 
obyczaju, który lepiej ukaże jak się Rej na to zapatruję.
"Rzadki ptak jest między bracią zgoda. Azaż nie widziemy mąż z żoną w jakiej też 
czasem zgodzie mieszkają? azaż nie widziemy iż syn ojcu lata liczy? a pyta się, 
dawno li już Wołoskiej wojnie? a zaż gość pewien na drodze swej albo także w 
gospodzie? Azaż kmiotek pewien doma? pewien na targu? chociaż nikomu nic nie 
winien, jedno iż jedzie albo idzie z pobożną robótką swoją. Wszędy a wszędy 
wilków pełno, wszędy a wszędy nasadził się jeden na drugiego, aby go w czem 
podejść, a podstąpić mógł. Wszędy a wszędy łakomstwo a swawola tak szeroka 
rozbiły sieć swoją, że trudno i niewinnemu aby się kto z niej wybić miał. A tak 
złość a przewrotność ona, szczerość szlachetną na tera świecie przytłumiła, że 
prawie zatonęła jako dziurawa łódź na głe-   

186

bokich wodach. A tak potrzebny jest głos poczciwego człowieka, aby roztropnem a 
pomiernem upominaniem, a czasem i pocziwem karaniem niszczył, zacierał, a ku 
dobremu końcowi przywodził te sprośne wszeteczeństwa ludzkie. "
To co tu Kej niewłaściwie gniewem poczciwym zowie, jest odwagą powiedzenia 
prawdy i stania przy niej w brew wszystkich i przeciwko wszystkiemu światu. 
Surowej tej cnoty i nam, i nam, o! jakże brak bardzo, mówiliśmy już o tem, 
powtarzamy — bo milczemy na złe jako na dobre dla spokoju i przyzwoitości a 
komedją gramy jeno, żeby walki uniknąć.
Jest przecie wielki i święty choć zapomniany obowiązek, stawania za prawdą i 
dania gardła za nią, a kto jej nie śmie powiedzieć, niewart ją czuć. S. Augustyn 
powiada, że nie skłamałby dla zbawienia duszy, my kłamiemy dla obiadów, dla 
światowych przyzwoitości, dla ukazania dobrego wychowania i obyczajów, w których 
wybaczą występek a nie darują odwagi i szczerości.   

187

Myli się tu Rej tylko w nazwaniu rzeczy, oburzenie święte gniewem poczciwym 
zowiąc. Wymaga on od człowieka mądrego, napominania surowego, srogiej postawy 
przeciw występnym, tej cywilnej odwagi chrześcijańskiego rycerza, której i 
dawniej nie wiele na świecie bywało, a teraz może mniej jeszcze niż kiedy. 
Porównywa swojego uczciwego człowieka do lekarza i wzkazuje mu, jak ma 
społeczność ratować.
Od doktorów takich uciekają daleko, a w towarzystwach naszych jeno się pokaż, 
gdy cię znają za surowego obrońcę prawdy — omijać cię będą jak szkodliwe 
stworzenie. Ciężkie też życie tych rycerzy ducha!
Lepiej i wygodniej daleko pochlebiać złemu nawet, ust nie otworzyć choć każe 
sumienie i na szkarady pobłażająco się uśmiechać — ale człowiekowi 
chrześcijańskiemu czy się godzi?
Zwyczajem było w Jerozolimskiej świątyni targować, nikt na to słowa nie mówił, 
obawiano się zapewne gminu sobie narazić, przecież Chrystus wygnał frymarczących   

188

z kościoła. Myśmy powinni być naśladowcami Chrystusa, a fałszowi się nie 
kłaniać, choćby wdział najbogatszą suknię i uśmiechał się nam jak najsłodziej — 
kto nie ma męztwa do walki, nie szkosztuje godów zwycięzkich, ani włoży na skroń 
wieńca tryumfatorów.
Niewyczerpany w obrazkach, Rej tak znowu maluje ludzi posądzających i 
drażliwych. "Jeden gdy kto czapki nie zdejmie, chociaż się nie baczy, wnet 
mniema aby to z gniewu uczynił. Czasem też między inszemi przywitać zapomni, a 
iż się w tem nie obaczy, też więc powiadamy: Cóż albo się na mnie gniewa? 
Towarzyszów prosi na obiad, a drugiego zapomni, też mniema aby się nań o co 
gniewał. Drugi też gdy przykro na kogo wejrzy, choćby rad cudnie ale nie umie, 
tedy się też będzie drugiemu zdało, że z gniewu uczynił. "
Dalej jeszcze tak wystawia sierdzistego człowieka: "Znajdziesz drugiego co się i 
na nieme rzeczy i na Boga gniewać będzie. Utknie się pod nim koń już bije, 
tłucze, ja-  

189

koby niebożątko chcąc to uczynił. Da mu gałąź w gębę, to już łaje, przeklina, a 
gałąź co winna? on sobie winien, że jej nie obaczył! Uderzy się o kamień w nogę, 
kamieniowi łaje. Więc będzie łajał gradowi, deszczowi, śniegowi, błotu kiedy się 
upluska.... a owszem jeszcze bardziej słudze choć mu nic nie będzie krzyw, jeśli 
przykro kaszle, jeśli śpiąc chrapi, albo mu słoną potrawę przyniesie, albo 
umywając się iż sobie w rękaw wody naleje — a co sługa krzyw? Więc talerze; 
świeczniki za nim ciskając potłucze. Albo gdy mu but szwiec ciasny przyniesie, — 
obudź go nie może, tedy i szewca stłucze i but zrąba. A bardzo łacniuchne 
lekarstwo na to jest, jedno maluczki czas ścierpieć. " Szeroko się nazbyt może o 
tej passji rozwodzi Rej stary, ale nie bez pewnej przyczyny. W narodzie wojennym 
a bitnym, musiała panować wyrobiona walką nieustanną drażliwość charakteru i 
skłonność do zadzierżystości. Wiemy to z ostatnich czasów, żeśmy do swaru i 
bitki nawet ladą o co skłonni byli, ale czas to bardzo uśmierzył.   

190

Dziś pozostało nieco w słowach i huczkach starej buty i swarliwości, ale się to 
zwykle kończy jak poczęło pustym szumem.
Liczy tedy moralista na gniew lekarstwa, przestrzegając aby ich w aptece nie 
szukać. Pierwsza powiada, uciec się do rozumu, druga znając siebie unikać powodu 
do zwady, "albowiem kto czuje blizkie zimno wczas na się kożuch wlecze, kto 
widzi szpetną chmurę przed sobą a nadziewa się prędkiej pluty, w czas sobie 
opończę obwiązuje. " Trzecia, mówi dalej — rozgniewawszy się od porywu trzeba 
wstrzymywać i z ręką nie spieszyć — "albowiem zaśpi czasem służka nieboraczek, 
iż omieszka posługi, wierci się, boi, żal mu bardzo tego, a zażby go za to bić 
albo mordować obaczywszy, że to nie ze złości uczynił? Każą nędznemu kmiotkowi 
na jaką robotę, — a on wołka albo konika naleść nie może, płacze szukając go, 
boi się niebożątko — a już go też bić albo mordować, albo sadzać za to? Albo 
takież sąsiadek albo kto inszy, iż mi co z niechcenia abo z nieobaczenia uczyni, 
a już wnet siodłać? a już się wnet mścić?"  

191

Czwarte wreszcie i ostatnie daje lekarstwo jeszcze na gniew, — cierpliwość i 
znoszenie obelg wytrzymałe.
Zwracamy tu uwagę na to, że Rej ilekroć mu przyjdzie wspomnieć kmiotka, 
czeladkę, ludzi podwładnych, czyni to z czułością, z ojcowską pieczą, o nich i 
serdecznością niezwykłą- W tym względzie jest on jak i w innych, doskonałym 
przedstawicielem uczuć ogółu, i maluje dobrze stosunek prastary patrjarchalny 
pana i kmiotka. Z wyrwanych pojedynczych faktów, ze smutnych wyjątków 
pospiesznie i lekko sądząc, nieprzyjaciele nasi i my sami częstokroć nazbyt 
czarnemi barwami malowaliśmy te stronę przeszłości naszej. Znalazłyby się jednak 
dowody, że cały, dla nas dziś niezrozumiały ustrój przeszłości, jakkolwiek z 
postępem czasu nie dość dający rękojmi ludowi, i widocznie będący stanem 
przejścia tylko — nie był wcale tak nieszczęśliwym, tak w uciski obfitym, jak 
się niektórym wnosić podobało. Jeżeli brakło zabezpieczających praw pisanych, 
wypełniały niedostatek tradycje, oby-   

192

czaj i religijne zasady. Nie dobrze dziś pojmujemy ten stan przeszły, gdyż 
podania zaginęły, zwyczaje się zmieniły, stosunek wyrobił inny a pozór pozostał 
tylko hieroglyfem niezrozumiałym.  

193

VIII.

Ukazawszy wady po trosze, i te właśnie, na które w owe czasy chorował szlachcic 
najpospoliciej, Rej przychodzi do cnót jakie mu zaleca, a na czele ich położył, 
— świętą prawdę!
Ale nawet, jako Piłat, musiał się zapytać: Co jest prawda?
Nie szukajmy u niego mądrej definicji — wiedział Rej, że tej dać nie jest w 
sile, że łacniej poścignąć prawdę uczuciem niż ją rozumem określić, że ją mieć w 
sobie potrzeba, choć się z nią wyrazić trudno. Praktykę prawdy zasadza on na 
tem, by przekonaniu swojemu wbrew nic nie czynić, ani mówić.
"A iście, dodaje, nie darmo oni zacni a święci przodkowie nasi ten obyczaj mię-    


194

dzy się puścili, a pewnie iż potrzebny, że czyń co chcesz, wszystko to może być 
dworskiemi obmówkami poczciwerni zakryto i obmówiono — ale jako się kto z 
nieprawdą na na plac wyboczy, już tam dalej od gęby żadnej apellacji nie masz."
Tego obyczaju świętych przodków oddawna już nieznainy, a trefny i piękny fałsik 
tak nam smakuje, że wolemy człowieka co prawdy nie mówi, niż gbura poczciwego co 
ją w oczy rzeże wszystkim bez żadnego względu, choć Rej to cale inaczej 
pojmował.
"Nie może być szkodliwsza rzecz, jako gdy kto nadobnemi farbowanemi słówki a ona 
anielską, postawką pokrywa prawdę święty a fałsza onego nieszlachetnika chce 
prawdą uczynić. Jeszcze to snać szkodliwszy niźli on pies co się idąc do ciebie 
łasi, a marda ogonem, a gdy się nie obaczysz alić on za nogę cap. Bo wżdy ów co 
szczeka jeszcze wżdy przestrzega, że człek nań sobie kija szuka albo sobie korda 
poprawi. Albowiem taki człowiek onemi takiemi obleśnemi słówki ucukrujeć tak 
potrawkę, iżby naj-       

195

słońsza tadyż się słodka będzie widziała, podać te piękne a zafarbowane słówka, 
żebyś ty przysiągł, że to szczera prawda."
"Bo patrzaj, mówi dalej, na owego sprosnego a przemierzłego chłopa, co się więc 
słówki owo niewieściemi pieści, wiec się to umizga chocia mu nie trzeba, więc tu 
powstawki dziwne stroi, wiec słówka rozlicznemi przysmaczki cukruje, jeślić mu 
to pochwalić masz albo nie? Albowiem wierz mi, iż tam ledwie trzecie słówko 
prawdziwe będzie."
Dalej tedy idą po temu stare przykłady, jako to słówka kraszone nie wiele warte, 
i jakim sposobem z pod nich prawdę rozeznawać.
Na pierwszem tedy miejscu kładnie prawdę, której bronić, którą wyznawać i 
pilnować jej poleca.Światowa dzisiejsza przyzwoitość i moralność, wcale się w 
tak surowe nie wdaje przepisy — a toby człek pokoju nie miał gdyby z prawdą się 
milczeniem, omówieniem, postawą i uczynkiem nie mijał!       

196

Męztwa też do wypowiedzenia prawdy mało kto znajdzie, a drogi ten klejnot choć w 
zanadrzu chowa, pokazywać się na świat nie spieszy?
Mówiliśmy już o tem z innego powodu, — świat nasz nie ma apostołów i mieć ich 
nie może, dla świętego spokoju i gnuśnego odpoczynku, dajemy wszystko, nawet 
cześć wiekuistej prawdy. Walczemy jeszcze czasem o nią przy rozdrażnieniu 
wątroby z mniejszemi od siebie, z większemi nie śmiemy, potakujemy im tylko. 
Słabszy nie będzie się bronić, więc z nim szermować łatwo, a w mocniejszym 
bojemy się zemsty, lękamy zakłócenia spokojności. Ztąd dziś ta niepewność i brak 
przekonań, ten sceptycyzm ogólny, bo nikt nie stanie w obronie prawdy, a 
najprzekonańszy zwątpić o niej musi, niewidząc, by siłę miała, by natchnąć 
potrafiła. Zobojętnienie, na które wymowne usta skarżyły się przed ćwiercią 
wieku w rzeczy wiary, dziś jeszcze jest chorobą, epoki, jest trądem, który ją. 
zjada. Nie na jedną wiarę, ale na wszystko co nas otacza jesteśmy zi-     

197

mni i obojętni. Siły, tonu, energji brak całej naszej epoce, nietylko u nas, ale 
w ogóle ludzkości.
Wszystko zbywamy tem: — Co mi tam! i obojętnem ramion ruszeniem, które się stało 
hasłem naszego kwietyzinu XIX wieku.
Rozumie dobrze Rej, że słaby nie może dać świadectwa o prawdzie, zaraz więc po 
niej kładzie stałość i moc w człowieku, wymagając ich od swego szlachcica "żeby 
go ani strach, ani dobrodziejstwo żadne od jego poczciwej przystojności nie 
odwiodły."
Chrześcjański rycerz jego ma stać tak wysoko aby go niepożył żaden frasunek 
ziemski, żadna trwoga o przyszłość, pomnąc, że ma aniołów Bożych przy sobie na 
straży. Ale gdzież dziś wiara w one anioły i pomoc z wysoka??
Męztwa i słabości daje nam tu przykład Rej, w powieści następującej.
— "Czytamy o jednej pannie hetmańskiej dziewce, gdy jej ojca zabito, który był 
Hetmanem w oblężnem mieście i już nieprzyjaciele w bronę (bramę) się łamali i 
mury   

198

ubieżeli. Ta wnet skoczywszy, popadła ojcowski miecz i przyłbicę na głowę 
włożyła i krzyknęła na ludzi, którzy już poczęli byli uciekać. — Opomnijcie się 
źli ludzie, co czynicie? a gdzież ucieczecie? a chociaż Hetman zabit, hetmańska 
dziewka żywa! Za mną kto cnotę miłuje? Bo jaki to wasz wstyd i lekkość będzie, 
jeśli mnie ubogiej (biednej) dziewki nie ratujecie? Skoczyła na mury a za nią 
wszyscy jak wodą lunął. A tam jej Bóg poszczęścił, iż i miasta obroniła, i 
wielką szkodę w owych ludziach uczyniła, tak iż musieli od miasta odciągnąć."
Takiego to wielkiego serca (jak to dawniej zwano), wielkiego charakteru i 
heroizmu od poczciwego człowieka swojego wymagał moralista, stałości, męztwa, 
ofiary i wytrwania na duchu.
Nie daje mu się frasować, troskać, obawiać lada czego, ale za prawdę życie dać 
każe, bądź co bądź! niedozwala mu być " zaziębłej myśli," ale wesołego oblicza, 
jasnych oczów i gotowości na wszystko nieustraszonej a swobodnej.  

199

Żaden wypadek nie ma go trwożyć, żadna strata boleć zbytecznie, żadne cierpienie 
uginać "zawżdy wesół, z przespieczną, myślą być winien i stać jak ono mocne 
drzewo, które się wiatru żadnego nie boi."
Nie możemy wymagać od staruszka gaduły, za którym poszliśmy tą drogą zarosła a 
nieuczęszczaną by nas metodycznie prowadził; — idzie ona jak bywało szlaki 
odwieczne, które górę często okrążą, niziny mijają, do lasu zaglądną i suną się 
jako im wygodniej, nie koniecznie by do celu prościej.
Owszem, takeśmy gwoli spokojowi którego szukamy, ze wszystkiemi jakoś dobrze i 
serdecznie, że z nikim wyłączniej do pary się nie dobieramy. Z każdym być chcemy 
niezgorzej i na stopie przyzwoitej, dla serca nam nie brak druha. Sądzę, że do 
charakterystyki naszego wieku należy i to, że gorących owych przyjaźni przez 
całe życie ciągnących się do mogiły, chętnych do ofiary, poświęcenia pełnych, 
dziś już nie widać. Samolubstwo nas porozpraszało, potrzeby serca nie czujemy, a 
bojemy sie coś dać, wy-     

200

rzekając tego co nam danem być może, żeby na rachunku nie stracić.
Zdradzamy się wzajemnie z najzimniejszą krwią, i zdrady oczekujemy, jako rzeczy 
naturalnej i koniecznej. "Przyjaciela mu tedy potrzeba, mówi dalej Rej, albowiem 
kto go niema, już wiele niema, a jest jak malowany jaki obraz na ścianie, co na 
wszystkich patrzy a z żadnym nie mówi, albo jak ów żubr odyniec co go od siebie 
stado wybije, iż jedno sam pustopas chodzi, a żadnego spółku z innemi 
zwierzętami nie używa."
Tak i Rej, którego dzieło po trosze stare przypomina gościńce.
Od owej prawdy a stałości, które dobrze z sobą powiązał, nagle przeprowadza nas 
w sferę nową, do serdecznej potrzeby poczciwego człowieka, której chce dogodzić, 
każąc mu sobie przyjaciela szukać.
O takiej przyjaźni jaką pod tem imieniem rozumiano w starych czasach, o owych 
Orestach i Pyladach, dziś ani słychać — potrzeba nawet przyjaźni zwietrzała dla 
nas, i ry-    

201

chlej się kto obawia mieć przyjaciela niż go pragnie. Widujemy wielu 
przychylnych sobie, w dobrych żyjących stosunkach, ale o związku takim coby z 
dwu ludzi czynił jednego, o idealnej przyjaźni o jakiej marzyli poeci, ani 
słychać.
"Możeż być rzecz wdzięczniejsza jako przyjaciel? który już wszystko a wszystko z 
tobą społu niesie i smutek i wesele, i szczęście i przygody, złe i dobre i 
wszystką majętność swoją, czasu, potrzeby jakiej radby z tobą. zawżdy na poły 
rozdzielił. Już dwie skrzynie za jedną, dwa domy za jeden, dwie stajni za jedną. 
Już gdy się zjadą wszystko miło."
Ale gdzież to takie stare przyjaźni wielkie, wylane a dożywotnie — pokażcie mi 
je proszę?
Nam ta szeroka rzecz o przyjaźni i przyjaciołach, dziwno wygląda, bośmy i 
potrzebę podobnego związku czuć przestali. Od stu lat, zda mi się, nie mamy i 
jednej o tem książki, może jednego rozdziału, tak się to uczucie wygluzowało z 
regestru społecznych potrzeb.   

202

Wylicza Rej różne rodzaje przyjaciół charakteryzując ich po swojemu dobitnie — 
przyjaciel dobry a cnotliwy, przyjaciel zalecany, który pieknemi słówki a 
przysmaczki ci się zaleca; przyjaciel pochlebny mało od tamtego różny, godzący 
na korzyści jakie ma ciągnąć z ciebie, a ośmiewający cię za oczyma. Weżmyż ten 
Rejowski obrazek, bo to klejnoty, te jego wizerunki ludzi." A poznasz go snadnie 
(pochlebcę) i ze słówek i z postawek jego, a on tu dziwnem anszlaki będzie na 
cię zachodził, więc to wszystko co się jedno około ciebie dzieje będzie chwalił 
a wysławiał, więc się tu będzie umizgał, więc się tu będzie uśmiechał, chociaż 
mu nie trzeba; więc będzie powiadał jako tam was na jednem miejscu wszyscy 
bardzo wspominali, jako za wasze zdrowie pili, jako jeden pan was wsławiał, jako 
powiadał że szkoda owego człowieka iż się domem zabawił, bo by się dworem parał, 
byłby owo godny człowiek. Ano tego jako żyw nie słyszał, przyjdziesz z nim do 
stajni, to się rzkomo będzie dziwował onemu porządkowi, to już konie będzie wy.

203

sławiał, iż takich tu żaden pan w tej okolicy iście niema. Będzie pytał — "ten 
młody czy jego stada? a kiedy by był w dobrych ręku byłby to cudny koń, ale 
dajcie go do mnie, ujrzycie co to za koń będzie, wszak go wam wolno za się 
będzie wziąć odemnie kiedy jeno raczycie. A wiem pewnie że tylo by go widział."
"Przyjdziesz za się z nim do komory, to znowu bodzie po ścianach upatrywał, to 
się znowu wszystkiemu będzie dziwował, to tu będzie na wszem porządek chwalił, 
to będzie szaty wysławiał, dokładając: Iż to husarskie szaty prawie wspaniałe! 
ku waszemu wzrostowi, już byście kuse niemieckie mogli rozdać, bo zaprawdę, iż 
się już dziś nie dzierżą. To arkabuzik porwie na ścianie, to siekiereczkę, to 
czapeczkę, to pióreczka, a przed się bez tego nie będzie aby czego nie oberwał."
Obok zaraz równie trafny kreśli obrazek przyjęcia u zalecanego przyjaciela.
"Gdy do niego przyjdziesz albo przyjedziesz, toć się już będzie wierciał, 
skakał,    

204

biegał, na czeladź, na żonę będzie wołał. Nuże mila Anno, staraj się pilno co 
będzie pan jadł, boś jako żywo takiego gościa w swym domu nie miała.
"A no wczoraj takuchnyż drugi był co mu takżeż mówiono.
"Więc tu nie siędzie, więc tu sam będzie u stołu służył, więc tu dzban wziąwszy, 
poklęknąwszy i Anna, to weń łeb wnurzy aż mu mimo uszy pociecze za zdrowie 
pijąc. Ale ma wygraną na poły, bo już pije i za się i za Annę. To potem podżara 
głodnego każe do izby puścić ubłociwszy go — to będzie wołał — Hahau! pożar! 
hahau. Toć będzie powiadał iż dopieruczko z lasu przybieżał, a jest to taki pies 
by nie był postronny a niewiem za co by stał, bo na każdy dzień wyciecze, to tak 
długo goni aż mu chłopięta leda z charciskiem gdzie zabieżą, to już też pewny 
herab (charap) bo jako z rękawa tako przed nim poszczują, bo już tam wszystko na 
oko, ale młody pies nadziewam się że się jeszcze postanowi.
"A tego podżara ledwo czasem kijem za panem wybiją.   

205

— A wszakoż, powiada, jeśli się WM. podoba, by miał złotą sierść na sobie, tedy 
ja WM., każdego dam.
"Więc, potem chudą szkapę przywiedzie, więc tu po izbie każe im w koło krążyć, 
powiadając, by temu koniowi nie jedna wada, byłby to taki koń, żeby mu to w tej 
okolicy równia nie było. A jest takiego stada, że ledwieby mu u króla brata 
znalazł — a no by takuchnego cioteczno-rodzonego leda gdzie na polu uchwycił — 
jedno, iż mi się z bystrości puścił inochodą, ale młody koń jeszczeby mu to 
odjął. A szkapę ż bystrości ledwo kijem do wody dopędzić.
— A wszakże jeśli się WM. podoba racz go WM. kazać wziąć. A jeślibyś ukazał 
postawę iżbyś miał wolą wziąć, to wnet na chłopa kinie (skinie).
— Nu, wiedźże Janie do stajni, kiedy się panu nie podoba. A jeśli weźmiesz, tedy 
w tydzień po lepszego pośle, a nie daszli, tedy cię pozowie."
Wygląda to, jakby na malowidełko z natury, jakiego sąsiada pana Reja; i na 
istotną,   

206

przygodę, rzekłbyś żeś na to patrzał, tak wybornie odwzorował.
Obok dwóch malowanych przyjaciół, zalecanego i pochlebcy, stawi zaraz 
prawdziwego i szczerego, maluje poświęcenie jego i przywiązanie stateczne we 
wszystkich życiu przygodach. Nie wyczerpany w kreśleniu charakterów, trafiwszy 
na żyłę obfitą, nie prędko ją opuszcza, i tu znowu epizodycznie wtrąca z powodu 
rozmów, jak to się ludzie obrażają, gdy ich wad tknie kto choćby nie umyślnie — 
do siebie zaraz biorą przymówisko.
Prawego tedy przyjaciela wylicza obowiązki, mówić prawdę i prowadzić ku cnocie. 
To pierwsze jego znamię, omylne słówka pieszczone nie przystały mu.
Następnie przywodzi przykłady idealnych przyjaźni, bez którychby się był obejść 
mógł. Pytiasza i Damona, Orestesa, Pylada i Brutusa z uwagą, że przyjaźnie u 
pogan stalsze były niż dzisiaj.
Teraz już o przyjaźni takiej mowy nie ma, — w obyczajach naszych jest forma   

207

przyjazna dla wszystkich, w sercu nie czuje się potrzeby podziału; cały ten 
ustęp w Reju, wedle myśli pisarza do ważnych życia prawideł należący, nam się 
wydaje dziwaczny, jak o bazyliszku lub fenixie.
Gdy rak już postanowił człowieka swojego, Zawarowawszy od wad, uposażywszy w 
cnoty, na straży postawiwszy przy nim przyjaciela wiernego, idzie dalej 
wskazując mu jak ma urządzić życie i darami od Boga danemi dla drugich szafować, 
rozumiejąc przez to nie te tylko co w skrzyni, komorze lub oborze, ale dary 
ducha, na czele obowiązków kładnąc pomaganie bliźniemu wszelkiemi sposoby 
możliwemi.
Rozdziela tedy dobrodziejstwa na kilka rodzajów, na takie, które są, wspólne, to 
jest obu stronom temu co daje i co bierze pożyteczne, a po prostu mówiąc 
opłacane i na dobrodziejstwa przymuszone, które się pełnią z obowiązku stanu i 
także wypłacają, — wreszcie na dobrowolne, serdeczne i jedynie imienia tego 
warte.
I dalsze jeszcze wskazuje dobrodziejstw    

208

rodzaje, mało kosztujące a wielkiej zasługi; — zwierzęce, co wprost ciału się 
czynią szkodliwe, jak gdy opilcowi wódki, a graczowi karty, lub zwadliwemu 
miecza poddasz.
Ostatecznie mówi o obowiązkach społecznych, z miłości bliźniego wypływających i 
utrzymujących w jedności ludzkość całą, narody i rodziny. Natchniony ideą 
miłości powszechnej, wpada w marzenie jakby świat mógł wyglądać, gdyby się 
wszyscy kochali jak należy i pomagali sobie nawzajem, jakimby był rajem i 
niebem. Aniołowieby po nim wędrowali, a djabeł zblednąćby musiał.
Ale djabeł czerwony jak był do dziś dnia, i ta wielka miłość chrześciańska, 
któraby cudów dokazać mogła, dotąd jest czczeni słowem tylko. Niewierzym w jej 
cudowne skutki i maluczko jej zażywamy. Czy przyjdzie kiedy jej panowanie na 
ziemi? czy ludzkość wzniesie się do pojęcia skutków, jakieby ona sprowadziła na 
ziemię i rozpłomienić nią potrafi?? Bóg jeden raczy wiedzieć. To pewna, że 
jakkolwiek wielki i niezaprze-     

209

czony uczyniliśmy postęp od XVI wieku pod względem materjalnym, wyżyna moralna 
wcale się nie podniosła. Od lat kilkudziesięciu zwłaszcza po przechorowaniu na 
niebezpieczne utopje, ludzkość wszystkiemi drogami wraca do pogańskiego realizmu 
i unika ideałów. Hasłem epoki jest utrzymanie się w możliwych granicach na 
czysto ludzkiem polu, za pomocą środków czysto ludzkich.
Ostatnie kilka lat dowiodły, że nauka Chrystusowa zupełnie zapomnianą została, 
gdyż całkiem przeciwne jej w zasadzie prawdy, uznano i przyjęto za prawidła. Nie 
możemy tu skreślić całkowitego obrazu pojęć dzisiejszych wbrew chrześcjańskiej 
idei przeciwnych, napomknijmy tylko o kilku.
Chrystus wznosi sztandar ducha przeciwko ciału, nakazuje umartwiene jego, 
pogardę zdobyczy cielesnych, staranie się o podźwignienie moralne, a zapomnienie 
o ziemskiem, które ma być przydane synom jego; my za zasadę pierwszą przyjmujemy 
użycie i zaspokojenie ciała. Jakbyśmy zrozpaczyli o     

210

pokonaniu w sobie smoka, postanawiamy go karmić aby milczał. Karmiemy też, 
wszystkiem możliwem opychamy, pieścim, a głodna jego paszcza wciąż się na nową 
pastwę otwiera.
Dawniej prawdą było, że pokonanie namiętności jest drogą do oswobodzenia ducha i 
nadania mu potęgi  —  dziś walki z ciałem nie przypuszczamy nawet  —  a granice 
namiętności zakreśla tylko druga, cudza, obok rozpościerająca się; —  pogodzić 
obie, zadaniem wieku.
Nie chodzi o poskromienie, idzie o pojednanie i uniknienie boju, o pomieszczenie 
wszystkiego tak, aby jedno nie zawadzało drugiemu.
W potęgę anachoretów, których duch wzmagał się umartwieniem dobrowolnem, 
prostotą życia, cierpieniem, tem najdoskonalszem udoskonalenia narzędziem, 
wierzyć przestaliśmy. Nie przemódz ciało myślemy, tylko je upaść i uciszyć w 
śnie gnuśnem.
Czemże więc wyżsi ci Anglicy Chrystusowi od bałwochwalczych Indjan, jaka między   

211

niemi zasad różnica, gdzie lepszość wiary, jeśli obu w tym boju wolno jednego 
używać oręża? Co przyniosą ci zdobywcy pokonanemu krajowi? naukę siły i przemocy 
a nie przebaczenia, miłosierdzia i miłości!
I temi to środkami chcą dla Chrystusa nawrócić pogan! Nie dziwię się jeśli 
Indjanie odpowiedzą, że wolą Bramę i Wisznu! Jakiż postęp? jaką prawdę przynoszą 
z sobą wojującą? w imie jakiej walczą idei? jest li taka wojna godziwą?
Taż sama Anglja rozczulała się nad nieszczęściem uciśnionej przez Turków Grecji, 
ale tam miała interes własny, i naówczas wielkie słowa posługiwały jej do 
upieczenia swojej grzanki; gdyby długie wyspy Jońskie zabrać mogła w imie 
Ewangelji, nie wątpiemy, że towarzystwo biblijne najmocniejby tę prawdę 
Chrystusową popierało.
Wejrzmy nareszcie na społeczne prawa tak jasno wyłożone w Ewangelji! Gdzie się 
one spełniają? gdzie Mateuszowe: miłuj bliźniego jak siebie samego; gdzie jego: 
wy wszyscy jesteście bracia; (22) gdzie Janowe: kto   

212

nie miłuje trwa w śmierci, gdzie owo: jedni drugich brzemiona noście, i gdzie na 
ostatek wiara w tę prawdę, że kto daje ubogim ma skarb w niebie.
To braterstwo pierwszych czasów chrześciańskich tak wybitne w wiekach walki z 
pogaństwem, dziś jest imieniem tylko; nieuznajemy braci tylko w tych, którzy nam 
chlubę przynieść mogą lub pomocą się wywdzięczyć; zapieramy się tych, dla 
których myśmy potrzebni. Braterstwo! czcze i wyśmiane słowo, gdzież ta rodzina 
Chrystusowa? gdzie węzły coby wszystkich łączyły? Ten bratem nie jest, bo źle 
wychowany, tamten że obcy, inny że ubogi, a i rodzony brat nie zawsze bratem, 
jeśli ci nie po myśli.
Mamy mnóstwo sofizmatów i formułek na wytłumaczenie się z zarzutów, a Ewangelią 
samą tak subtelnie wykładamy na powszednie potrzeby, że jej każemy nawet 
świętokradzko egoizmowi naszemu posługiwać.
Ale dość o tem; bo rozszerzywszy się na książkę by starczyło dowodów, żeśmy na 
nowo w pogańskie błędy popadli, — a zakrawa     

213

We dnie też czasu nie ma obowiązków gospodarskich, na to jest ekonom, a gdy 
przyjdzie chłop ze sprawę" godziny u progu darmo marnuje, bo się pan nie ruszy 
od rozmowy dla owego biedaka, któremu każda chwila droga. Wieczorem pójść lub 
pojechać trudno gdyż obiad był późno, a zaraz po jedzeniu zdrzemać się jest we 
zwyczaju, i chyba byś mu karetę zaprzągł, która po miedzach nie dojedzie bo 
wózek trzęsie a konia dosiąść potrafi. Dla wielkiego owego pana, zbyt o są małe 
rzeczy!
Zeszły też gospodarstwa nasze i dobytki na lichotę, a szlachta stęka na 
niedostatek — ule jakże ma być lepiej, kiedy sami o swoje nie stoim i miejski 
gospodarz ani wie co u niego na polu, w stodole, w szpichrzu i oborze się 
dzieje.
Czytałem listy z przeszłych wieków Radziwiłów, Lubomirskich i Potockich, 
najmajętniejszych w Polsce posiadaczy ziemi, dowodzące, że znali tak swoje 
folwarki, stada i mienie, jakby jeden tylko mieli, dziś niewiem czy się podpanek 
nasz na parze wio-

222

sek przyzna do tego, by chudobę swoją i jej pochodzenie rozeznał. Zda mu się to 
za małą rzeczą, bo magnatami idzie o lepszą przepychem, i sto dusz we wsi, musi 
być rządca, coby jegomości zastąpił. Już ten nie zgrzeszy zapobiegliwością 
zbyteczną.
To co tu Rej w czterech porach roku poleca czynić swojemu szlachcicowi, robią i 
dziś, ale rozliczni oficialiści pańscy, gdyżsam pan nie ma czasu charując na 
magnaterją. Wszyscyśmy dziś strasznie wielcy ludzie, i genjusze, o poziomych 
niemogące myśleć sprawach. To państwo nas zabja; spójrzcie tylko jak się to 
dmie, wytęża i wysoko głowę nosi, choć nie wiedzieć zkąd. wyszło, a co gorzej 
niema z czem chodzić po świecie! Szlachcic na zagrodzie równy był Wojewodzie, 
ale dziś to już on sam Wojewodą być musi, nie dość mu być równym wszystkim 
godnością człowieczą, uznaniem swej poczciwości i praw ludzkich, trzeba 
nadewszystko być równym powozem, końmi, winem, liberją, domem i tem na co mu nie 
sta-

223

je. Może on, mogę i ja! woła podpanek, i wytrwa lat parę, a potem ruina i kręci 
się w długach i wykłanmje wierzycielom, i narzeka, na losy, a to nic losy tylko 
jegomościne głupstwo wszystkiemu winno.
Różnicy stanów nie dopatrzysz dzisiaj, gdyby na umyśle i duchu zawisło to 
panoszenie; się, niechby każdy lazł jak najwyżej a piął sio do góry — ale cała 
rzucz to pić i jeść, tak chodzić i tak szumieć jak drudzy. Brak prostej 
arytmetyki, ale miłość własna zawsze dwa razy dwa dziesięć rachować zwykła, nie 
ma na to rady.
Wiejskie też proste życie Ziemianina, które tu tak świeżemi maluje się barwami, 
dziś prawie nie widziane — choć ono miało zaprawdę swój urok i roskosze, swój 
wdzięk, dziś dla nas zakryty.
"Gdy przypadnie wiosna, mówi stary, azaż nie rozkosz z żonką, z czeladką, po 
sadkach, po ogródkach sobie chodzić, szczepków naszczepić, drobne drzewka 
rozsadzić, gałązki obcinać, mszyce pozbierać?"
Dalej życy i wineczka i różyczek sobie    

224

nasadzić, ku czemu nawet przepisy daje, znać sam lubił ogród i koło niego 
chadzał, bo się rozwodzi jak grządki urządzać aby nie zbyt były kołpakowate, i 
co na nich siać i jak je starannie opielać, i jak się o drzewka starać. Gniewa 
się też na niedbałych, którzy ogrodem, sadem i wesołym wirydarzykom są, 
przeciwni, mając to za trudną rzecz — woleliby gnoju nawieść na to miejsce i 
jęczmienia posiać.
Znać z sadów musiały być i wówczas pożytki znaczne, bo oprócz przyjemności jaką, 
ukazuje z tego, że wonna roślinka lepiej pod oknem niż śmierdzący łopuch lub 
pokrzywa — dowodzi i zarobku jaki mieć można z tej uczciwej pracy.
Za tem wychodzimy w pole z nauką jak koło niego gospodarzyć, ba nawet co posiać, 
i żeby się w drobne rzeczy nazbyt nie puszczać, bo grunt żyto, pszenica, jęczmyk 
miły i owies, z których grosz przychodzi, a z tych tam groszku i tatarki a maku 
niewiele wziąć i rozlezie się to łacno.
Dziś by przepisy gospodarskie mogły być    

225

inne, ale nad wszystko jeden postawić należy  — prace własną a niespuszczanie 
się na ludzi; ci co około roli sami chodzą, swojem jej okiem patrzą i własną 
uprawiają myślą, zawsze dobrze wychodzą.
Od pola przechodzi do gospodarstwa rybnego, bo to dawniej u nas także ważną 
gałąź stanowiło; oczyszczać każe stawy i sadzawki, zarybiać je choćby kupnem. 
Wszędzie Rej nie tylko samą korzyść materjalna upatruje, ale się po szlachecka 
lubuje i cieszy widokiem wzrostu, porządku, ładu jaki zaprowadza. Dla niego znać 
to gospodarstwo jest miłośnictwem, jest. prawie namiętnością, jest powołaniem 
prawdziwem, tak się każdą, najmniejszą rzeczą raduje i cieszy, i od sadu idąc do 
stawu, od sadzawek do czyściuchnej pasieki, do chlewka, na których wszędzie -
zysk poczciwy pracą zdobyty ukazuje.
Tylko nie trzeba leżeć wiele a biesiadować, powiada, ale pilno około tego 
chodzić. Cała tajemnica — praca. Pan też żonie przepisuje zajęcie w ogro-    

226

dach, około lnów i konopi, koło przędziwami koło gąsek i wszelakiego drobiu. 
Ej! ej! tak ci to bywało! a dzisiaj!
Zlitujcie się — pani u toalety, nimże się ubierze, potem musi kartkę francuzką, 
wczo, raj poczętą dokończyć, bo niewie czy kameljowa dama dała serce brunetowi 
czy blondynowi i w wielkiej jest o to niepewności; później powietrze wyjść nie 
dozwala piecze lub wieje zbytecznie; dalej goście nad-, jechali i klucznicę ma 
od tego, która w jedwabnej sukni chodzi i dziewką się wyręcza; sama już pani nie 
siądzie u kołowrotka z służebnemi, nie naznaczy im nawet roboty — bo jakże by to 
jej przy francuzczyźnie, fortepianie i krynolinach przystało?
W najbiedniejszym domku szlacheckim pod pozorem wyższego wychowania i dobrego 
tonu, praca obowiązkowa nie smakuje, wstydają się jej jak barbarzyństwa. Żle to 
jest, bo można wybornie pogodzić ukształcenie istotne, gruntowne i zajęcia 
najprostsze a konieczne, które zresztą bardzo zbawienny wpływ wywierają, i na 
samego człowieka   

227

i na tych co go otaczają. Fałszywy polor okrywa nas śmiesznością, a próżnowanie 
do niczego dobrego nie prowadzi. 
Z najbielszemi rączkami można pójść do spiżarni, z najartystyczniejszą duszą 
policzyć... motki, z najszlachetniejszetn sercem karmić kury i gołębie, z 
najliryczniejszą poezją zadysponować obiad. Panie, które się boją prozy życia, 
grają komedja sentymentalną,; ale im brak uczucia, bo w prostocie szukałyby 
ideału i poezji, bo by się nękały pokazać zbyt prozaicznemi, i nie myślałyby o 
tem jak wyglądać będą, ale czem być mają.
Minęła tedy wiosna, nadchodzi lato i owoce tego co się z wiosną przysposobiało. 
Rej z uczuciem smakosza unosi się nad obfitością ogrodowin i przysmaczków pracą 
i zapobiegliwością przydbanych.
— Używaj miła duszo, masz wszystkiego dobrego dosyć! woła — ale ostrożnie, ale 
po-
miernie!
Pojedziesz sobie z krogulczykiem na pieści do żniwa, a tu ślicznie żną 
dzieweczki śpiewają, wołają drudzy wesoło, snopki  

228

układają, i miło im robić kiedy sam pan widzi, ale nie taki co z maczugą 
(kijem,) lata a po grzbiecie kołacze.
Tymczasem szlachcic sobie przejeżdżając się przepióreczkę ugoni, nie czyniąc 
wszakże szkody w biednem pólku chłopskiem, ani się tam popisując na schwał przed 
ludem — nie tak aby wszyscy stali dziwując się i wołając: Owo padła panie! 
padła!
A pan się przed niemi pyszni, że chróściela ugonił, a oni stoją tymczasem sierpy 
porzuciwszy.
Jedzie dalej, a patrzy czy nie mokre siano mu w progi składają, czy czas 
przeszłe snopy wozić do stodoły, a obiegłszy tak gospodarstwo, milo mu do domu 
powrócić na
spoczynek.
Jesienią znowu do siewaczów, ziemia zorana pachnie, a ziarno w nią rzucają, 
błogosław Boże na przyszłe lato! Zaleca tu nasz Hej głęboką orkę bo nie od dziś 
dnia wiadomo, że zbawienną jest polu, i dobry wyrobek roli, na, której się znał, 
sam każe bryły       

229

dobrze rozbijać, a w czas ziarno rzucić, żeby się przed zimą miało porę 
rozesłać.
Rankiem wolnym nie broni psy zapuścić i w lasy pójść za zwierzem — "ano 
rozliczne głosy jako fletniczki z puzany krzyczą, ano myśliwiec wrzeszczy, trąbi 
dojeżdżając za niemi. Wypadnie zajączek, a zaż go nie roskosz poszczwać, za nim 
sobie pobiegać, a jeszcze lepsza do łęku (siodła) go przywiązać i do domu 
przynieść — ano choć i dobra myśl rośnie, ano się krew dobra mnoży, ano żołądek 
przechowywa, ano wszystko zdrowo, wszystko miło. Przyjedziesz do domu ano się 
jeść chce, ano już wszystko nadobnie gotowo, ano grzybków, rydzyków nanoszono, a 
ptaszków nałapano. Bo i to niemała krotofila i pan sobie czasem w budzie bardzo 
rad posiedzi. Ujrzy po chwili ano miody podbierają, ano owieczki strzygą, owoce 
znoszą, zakrywają a drugie szuszą, ano rzepy, kapusty do dołów chowają, 
układają, drugie też szuszą, ano wszystko miło, wszystko się śmieje"
Zdaje mi siecze choć ten Opat, który tak      

230

wszetecznie obżarstwo Rejowe opisał, mocno musiał przesadzić — jednakże miał 
powód Onówić o niem, bo i z żywota tego widać co chwila, że staruszek dbał o 
gębę. Pilno on zaleca swojemu wychowańcowi, aby niezapominał żadnego zapasu, 
uczy go ćwikłę przyrządzać, powidła smażyć, owoce suszyć, przysmaki różne 
gotować, pędzić wódki it.p.
Wszystko to teraz rzadko gdzie znajdziesz, bo i z używania wyszło, bo bez 
zagranicznych konserw, pasztetów, blaszanych puszek i trufli mało się który dom 
obejdzie; a choćby kto ogórek lubił, to się go prawie wstydzić będzie, że i tani 
i swój i ten sarn co w piekarni — pochwalić się z nim nie można, a tu się gwałtu 
czemś chwalić trzeba.
W końcu gdy tak na zimowe leże apteczka i spiżarnia już zaopatrzona" każe Rej 
myśleć o tem c; o i groszby przynieść mogło, "bo to święta kopa, powiada, co du 
ie za sobą przynieść może. "
Inaczej zaś me przyniesie tylko pracą, bo martwa kopa groszy, gdy jej rozumne 
użycie nie ożywi, nie poruszy, gdy trud nie. za-      

231

płodni, nic uczynić przez się nie może. Zawsze wiec zaleca jedno: pracę 
wytrwałą" a użycie poinierne; dziś zasada jest całkiem przeciwna, praca jest 
najpomierniejsza, a używanie wytrwałe, i to spełniamy też święcie.
Kopa zaś smakuje nam tylko gdy ją strwonić mamy, gdy cudzym zdobyta potem, 
niedaleko tem zajechać!
Nadchodzi wreszcie zima, polowanie znowu, ale już inne, rybołóstwo po stawach, 
żelaza na lisy, zabaweczki myśliwskie i gospodarskie. Jakbyś patrzał na to życie 
ziemianina naszego: maluje nam je żywo, ale tak ono od dzisiejszego odmienne, że 
chyba co podobnego po zakątkach poleskich jeszcze się gdzie da znaleść. 
"Nakoniec, mówi, że roskosz z charty się przejechać, na cietrzewia sieć 
zastawić, kuropatwiczkę rozjazdem przykryć, a przejeździwszy się a obłowiwszy, 
do domu przyjechać."
"Ano izba ciepła, w kominie gore, potraweczek nadobnych nagotowano, grzaneczki w 
czaszy w rozkosznem piwie miasto kara-     

232

sków pływaja... Po obiedzie się do gumienka przechodzić, dopatrzeć jeśli dobrze 
wymłacają, jeśli słomę dobrze układają, plewki, zgoninki chędogo chowają. '
Skrzętny nasz szlachcic, może i co mu potrzeba mieć a grosza za to nie dać, 
radzi mu bowiem Rej uczciwego handelku sprobować, wina sprowadzić beczek 
kikanaście, trochę odprzeda z zarobkiem, a resztę sobie darmo zostawić; tymże 
sposobem może i baranów kupić, a co się okroi po sprzedaży, na swoją, potrzebę 
użyć, toż z piwem it.p.
I widać, że to za dawnych onych czasów szlachectwa nie psuło, gdy się kto takim 
frymarkiem bawił, bo na Zachodzie inne były w tym względzie wyobrażenia, a ci co 
nasze szlachectwa na tamten kopyt chcą nabijać, grubo się mylą; żadna praca nie 
plamiła u nas ziemianina, ktory i końmi z Turczech i winem z Węgier, i korzeniem 
z Gdańska kupczył, a nikt mu tego za złe nie miał. Czynili to najwięksi panowie, 
póki się nie i zaczęli uczyć pojęć nowych za granicą. Dopieroż gdy mądrość cudza 
za swoją stała,        

233

nie rzezano już obrusów przed temi  co sę z faworytami żenili, jak dawniej 
bywało, bo we Francji to  szło i chwaliło, sie ale za to plwano na ichmościów, 
co odnasawszy kord, jęli sie pracy jakiejkolwiek.
Tu włożył Rej śliczny obraz, jako się biedni ludzie małem czem, z zarobku 
lichego żywić zwykli, i przedstawia nam jak wyglądał podówczas ów rynek 
krakowski.
"Kto się chce tym dziwom przypatrzeć, jako się chudzina (biedota) żywi, idź na 
krakowski rynek, tam się nadziwujesz, ano jedna kiełbaski smaży, druga grzelce 
przedaje, druga wątrobę pieczoną z octem a z cebulą, druga tez zwodzi, druga z 
opłatkami po rynku i po ulicach biega, druga z wieńcy (wieńcami), druga z ziółki 
i z czerwoną maścią siedzi. Więc i u krup, u śledzi, u masła, u świec, u 
sklenic, u jabłek, u żemeł, u butów, u ryb, u żaru, u barszczu, u ogórków, u 
rozmaitych ogródnych rzeczy  —  a ktoby się ich naliczył. Więc co ich po 
smatruziech, po kramikaeh, pod krzyżmi siedzi, —  jedna z żelazem, druga  z 
płótnem, trzecia z bac-      

234

chanem, z leczeni, z goźdźmi, i z rozmaitemi przyprawami, a ktoby się tego 
napumiętał już nie licząc rozmaitych a rozlicznych rzemieślników co się swemi 
robotami żywią, dziwnych a dziwnych kwestów między ludźmi się napatrzysz. A wżdy 
się żywią, i w dobrych szatach chodzą, cóżby poczciwy człowiek nie miał sobie 
pożytków nawymyślać?.. Wskazuje to Rej naumyślnie, aby dowiódł, że gdy tak 
maluczkiemi środkami, z zarobków lichego handelku życie utrzymać można, cóż 
dopiero temu, który ma wszystko po temu co ino wieś daje?
Byle praca i zabiegłość a oszczędność przytem, czego się tu dorobić nie można?
Prawda to wielka i dziś — a pomimo to nie mamy się lepiej, i powolny upadek 
wiej-
skich gospodarstw i majętności widoczny. Czemu? bośmy do zbytków nawykli, a od,
pracy się odzwyczaili. Za czasów Reja pańskie oko patrzało wszystkiego, dziś 
najemne
i takie co swojego pożytku szuka; obyczaje
były proste i potrzeby niewielkie, teraz państwo straszne i nałogi wykwintne. A 
nie    

235

może być żeby na co nie stało, zwłaszcza gdy próżność wymaga — musi być.
Idzie zatem ruina niechybna.
Kończy się ów opis czterech pór roku na wsi, zwrotką, czysto Rejowską, która nie 
inaczej tylko jego własne życie maluje, bo nadto do niej powraca często, aby to 
miał być wymuszony obrazek.
"Nachodziwszy sie po swem pobożnem gospodarstwie, już tedy sobie w ciepłej izbie 
usiędziesz albo sarn albo z przyjacielem. A jealić jeszcze pan Bóg dziatki dał, 
toć już jako błazenkowie kuglują, żonka z panienkami szyje, toż się z tobą, 
rozmawia, albo też co powiada, pieczenia się wieprzowa dopieka, cietrzew w 
rosolku, a kapłon tłusty z kluskami dowiera, więc rzepka, więc inne potrawki. A 
czegóż ci więcej potrzeba."
Dzisiejsze życie szlachcica na wsi, caleby się inakszemi rysy odwzorować musiało 
— obyczaj odmienny, zatrudnienia inne i nie w smak to stare a poczciwe żytko 
naszę tak ciche a święte.
Z wiosną, szlachcic myśli czy       

236

szy się z resztek zboża będzie mógł wyruszyć za granicę, bo mu żona cherla i 
onby sam rad się przewietrzył. Już tedy i stodoła i spichrze i ogrody i sady na 
rękach pana ekonoma, który byle duża wieś, panem rządcą się zowie. Skoro maj 
gaje ubieże, pakują się i wybierają w drogę, albo razem lub każde z osobna, 
porzuciwszy dzieci na najemnych rękach, czyli je z sobą na próżnowanie 
niepotrzebne ciągnąc od gospody do gospody. Lato tedy całe upływa kędyś u wód, w 
Spa, w Ems, w Wiesbaden, Karlsbadzie lub gdzieindziej — a nie bez tego żeby się 
i Paryża nie zachwyciło, a po drodze i niemieckim nie pokłoniło stolicom. Tu 
zwyczaj każe oglądać galerje i państwo wierni mu wloką się, szukając coby na 
wiarę cudzą pewno już uwielbiać mogli — o czemby powróciwszy, szeroko sąsiadom 
rozpowiadali. Już tych tam sądów powtarzać nie myślę, jakie się trafiają na 
widok arcydzieł, bo żeby i piękna dopatrzeć się, trzeba się do tego przyuczyć i 
przygotować.     

237

Z początkiem jesieni po rodzinnem błocie, zwlekamy sie do pustego dworu, do 
zimnych i zapylonych izb, do opuszczonego gospodarstwa, do nudno wydającej się 
okolicy, która przeraża osamotnieniem.
Jakże tu zimę przetrwać? niepodobna, wiec jeśli nie do Warszawy to choć do 
mniejszego jakiego miasteczka, aby tylko jak najmniej w domu.
Po kilku leciech takich peregrynacji i wycieczek, do reszty opada dwór, zapomina 
się ludzi, obojętnieje do gospodarstwa, i już nie ma tu co czynić.
Przyjdzie gromada zachwyciwszy pana między jedną a drugą podróżą, twarzy nie 
przypomnisz, nie zrozumiesz co mówić będą, a związek serdeczny, który dziadowie 
pielęgnowali między tym ludem a dworem — na wieki zerwany.
Pan narzeka na chłopów, wieśniacy na pana. Rządca się panoszy, anarchja 
rozpościera i po kilku leciech sprzedają ojcowiznę z licytacji.
Z tych co na wsi siedzą, maluczko też ta-     

238

kich coby staroszlacheckim trybem życie prowadzili. We dworzec państwo, ale ich 
na wsi nie słychać, — pan jeździ do sąsiadów i do miasteczek, ekonom na folwarku 
gości przyjmuje, pisarz umizgami zajęty — a robota idzie jak Bóg dał. Jedno 
zgnije, drugie na pniu poopada lub z pokosami w ziemię wrośnie — wszystkiemu pan 
Bóg winien; a grosza nie ma i chwast pola zapienia. Pani ma także swoję zajęcia 
więc nie wyjrzy, a strój, a muzyka, a nerwy, a wychowanie lepsze, nie dają jej 
znijść do tych mizerji, które spuściła na klucznicę. Cztery lub pięć razy do 
roku uczty z muzyką, tanami, lampami. Co niedziela goście lub państwo w cudzym 
domu, dosyć, że tak bez nich jak z niemi.
I szlachta musi podupadać powoli.
Zaleca jeszcze Rej, gdy tak już życie swe urządzi, poczciwemu szlachcicowi, aby 
sobie pracę i wypoczynek mieniając, używał wczasti; a naprzód ażeby czytał i 
starał się oświecić.
Jak gdzieindziej tak i tu nie pragnie on     

239

zaprzątać mu głowy rzeczami próżnemi, do stanu jego nieodnoszącerni się, nie 
radzi fabuł trudnych a niepożytecznych. Owidjusza ani Horacjusza, ale głównie 
zaleca księgi moralne kształcące lub mogące się do życia codziennego zastosować. 
Czytania nie uważa on wcale jako rozrywkę, i zabawę ale jako naukę, 
przedewszystkiem każąc w niem szukać przykładów cnoty, a potem tego, coby się 
szlachcicowi do jego gospodarki i rzemiosła rolnika przydać mogło.
Moraliści, podróże, historją przyrodzenia stają na czele; czczych poezyjek i 
lekkich ksiąg, nie życzy Rej wcale. Nie było ich też naówczas w języku polskim, 
a mało i w innych, musiano szukać w literaturze bujniej rozkwitłej, starożytnej, 
od której Rej wszędzie odciąga niesłusznie, może dla tego, że sarn w niej nie 
smakował, bo niewiele jej znał.
Inny rodzaj życia, przedewszystkiem czynny, nie dopuszczał wówczas ludziom 
rycerskiego i szlacheckiego stanu, bardzo daleko w naukowe puszczać się 
rozdroża; nie było.    

240

na to czasu. Dziś gdy zdawszy na ludzi wszystko, niczem się sami nie zajmuje my, 
do zbytku jest chwil wolnych, z któremi nie wiemy co zrobić. Gospodarstwem 
trudni się ekonom z wójtem, ogrodem ktoś drugi, spiżarnią i folwarkiem 
klucznica, interesami plenipotenci, dziećmi bony i guwernerowie, końmi stajenni 
— więc się życie zostaje całe, nieużytkowane prawie, chyba na zabawy i rozrywki, 
a na książki stanie go bardzo. Jednak porachowawszy tych co czytają, nie wielką 
stosunkowo liczbę znajdziemy.
Książka sie kupi od czasu do czasu, leży często na pokaz na stoliku i przywozi 
do domu jak sprzęt dla przyzwoitości, ale jej nikt nie tknie, dopóki nie 
przejdzie do przedpokoju, do garderoby, i folwarku.
Niepowiem żeby wszystek rozum w książkach siedział, dużo go też po świecie 
chodzi, ale książka szlachcicowi by nie zawadziła. Cóż on, jeśli nie przednia 
straż cywilizacji? trzeba mu wiedzieć kędy dalszych braci prowadzić, trzeba 
więcej umieć nad nich i jeśli nie rękami to mózgiem pracować.       

241

Obchodził się bez ksiąg wielu rejowski wychowaniec, dla czego? że czynem i 
praktyką, żywym głosem je zastępowano, uczył się prawa w trybunale, sztuki 
wojennej na koniu, gospodarstwa koło roli, i potrosze wszystkiego w pocie czoła; 
dziś życie naszę, krom przyzwoitości i form chłodnych niczego nie uczy; trzeba 
by się wiec choć do książki uciec, zwłaszcza gdy ich jest tyle o wszystkiem i 
dla wszystkich. Ale — idźmy dalej ze starym szlachcicem.
Po książce konik i zbroiczka — to było pierwsze i stary nasz, nigdy o tem nie 
zapomina. sadził na koń młokosa, każe nań i starszemu znowu.
"Nuż gdy się trafi czas po temu i pogoda, azaż to nie jest rzecz potrzebna 
człowiekowi poczciwemu na konika wsiąść, zbroiczki sobie przypatrzeć, słudze też 
na drugiego kazać wsieść, albo jeśli by się przytrafił dobry towarzysz jaki, 
więc tu sobie pomiernie pobiegać, spytać go jeśli umie obrócić, albo zrazu 
wyskoczyć (pomknąć) albo się zastanowić gdy tego potrzeba, albo jeśli mu się      

242

takie wędzidło podoba, jeśli w niem łbem nie trząsa albo jeśli nie nabożny jeśli 
w niebo nie patrzy łeb wzgóre podniósłszy. Wiec też nie wadzi, jeśli po temu 
zdrowie i drzeweczko (kopją) wziąć, nadobnie sobie z niem poigrać, albo też do 
pieszcionka albo do czapeczki pomierzyć, bo ztąd i krotofila (zabawa) i 
ćwiczenie uróść może. Ale gnuśność naszą a tępość wszystko nam snadnie odejmie. 
Bo będzie drugi wolał gdzie w cieniu pod dębem leżeć, albo w kufel naglądać. I 
dąbci nie zamieszka i kufel nie zając, wierz mi iż się doczeka aż z przejażdżki 
przyjedziesz.
"Przyjdą trwogi albo potrzeby jakie, jakoż świat bez tego być nie może, już siła 
będziesz miał przed onym chwastem co ni koniczka dosiąść ni drzeweczka w rękę 
wziąć, ni zbroiczki na się włożyć nie umie. A czasem z przestrachu zadni piach 
(tylna część zbroi) na przodku sobie zawiesi, a mniema że tak bardzo dobrze. "
Rycerska wprawa ciągle na myśli i oku u Reja i że ją pilno zaleca swemu 
szlachci-   

243

cowi, jako obowiązek, niema się czemu dziwić, wszyscyśmy wówczas żołnierzami 
byli, wstyd było nie umieć tego do czego się rodził każdy, bo cały naród 
szlachecki do wojny i konia był przeznaczony.
Ale już w XVI wieku pod wpływem włoskiego obyczaju, cywilizacji zachodniej i 
miekszych nawyknień, znacznie się było rycerstwo nasze zmieniło, i nasz 
moralista nieustannie na gnuśność i niedbalstwo narzeka nie bez powodu.
Nie będziemy zbytnie obwiniać samych siebie o zgnuśnienie, wielki w tem udział 
miały wypadki. Nagle z rycerskiego zastępu, z żołnierzy chrześcjańskich 
stojących na kresach, weszliśmy w rodzinę ludów innych bytem żyjących, w 
exystencją odmienną i inaczej obwarunkowaną. Ta przemiana musiała spowodować 
reformę, przerobienie się obyczaju. Jak ciało w biegu siłą przeciwną wstrzymane 
i ciśnięte innym kierunkiem, musieliśmy na chwilę stanąć w miejscu; lecz i 
natura nasza przyczyniła się do przedłużenia momentu niepewności.   

244

Dziś jeszcze się to czuć daje, i szlachcic przestawszy być onym rycerzem 
Chrystusowym, jeszcze sam nie wie czem będzie, a jest istotą nieokreśloną, 
troche z przeszłości, trochę z nowych pierwiastków złożoną.
Zadaniem czasu właśnie, czem się staniemy.
Jedni chcą byśmy całkiem nowe i idealne poczęli życie nie patrząc tradycji i 
przeszłości, byśmy się z gruntu przetworzyli; drudzy teraźniejszość pragną z 
obłatnków starych sklecić, przy wiejskiem życiu, przy roli, i zachowaniu 
pradziadowskiej spuścizny, trzymając.
Ci z nas pół-niemców, pół-anglików, owi niedobitków upłynionej epoki tworzą.
Jedno jak drugie nie spełna dobre, przedewszystkiem nam sobą pozostać należy i 
związku z tradycją prastarą niezrywać. Nieuchronna zapewne przemiana obyczajów i 
żywota, ale niechże nie będzie taką by dosięgła natury naszej, by co u nas jest 
szlacheckiego i dobrego, a naszego własnego, z nas wygluzowała. Zatrzymajmy z 
dawne-     

245

go co się tylko da, szanujmy stare szaty ojcowskie.
Nowemi się stać a na cudaków się przeistoczyć bardzo łatwo, ale się nas zaprze 
historją, jak my się jej zaprzemy. Wszystko więc co może nas wynaturzyć a odjąć 
nam starą cnotę, choćby dawało korzyści mnogie i drogie, nie na dobie dla nas. A 
co z drogiego obyczaju pradziadowskiego zmieści się w ciasnej naszej torbie 
podróżnej, nieśmy dalej drogą od Boga przeznaczoną.
Bądźmy jako oględne pielgrzymi co niewiedząc gościńca nowego, niosą z sobą i 
wodę i chleb i sprzęcik, który w przypadku przydać się może, choćby zaciężył na 
ramionach.
Gnuśność zarzuca Rej, ta jeszcze dziś w nas trwa, ale mamy obok niej wadę, o 
której on lekko napomyka tylko, równie szkodliwą jak zobojętnienie; jest nią 
brak siły ku wytrwaniu.
Pierwsze poruszenie nasze zawsze święte i dobre; nie żałujemy życia ni mienia 
gdy krew zagra na skorym razie, ale pędem    

246

a skokiem nic się nie dzieje, wszystko się dokonywa powoli, a nam właśnie na 
cichą, skromną, stałą i wytrwałą czynność brak mocy. Życie nie jeden da całe w 
chwili, ale go zdawkową monetą godzin pracy długiej nie potrafi poświęcić, a tu 
właśnie kroplami się kamień dziurawi, i cedry po włosku rosną przybierając, i co 
nagle to po diable. Po pierwszej owej gorączce ofiary, dla której byśmy i 
koszule zdjęli i skórę sobie obedrzeć dali, następuje zniechęcenie łatwe, 
niemoc, i ręce opadają. We wszystkiem cośmy kiedy przedsięwzięli, to najwięcej 
szkodziło a na drodze stało, żeśmy z jutrem rachować nie mogli, bo jutro inny 
człowiek, ani go poznać; i wczorajsza ochota mieniła się w zwątpienie, a zapał w 
niewiarę.
Kończą się drugie księgi rozpoznaniem co jest chwałą prawdziwą a omylną, i 
jakiej człowiek służyć a dorabiać się powinien.
Tą sławą jako wędą długie wieki brano człowieka, pracuje i dziś się na nią, 
aleśmy przyszli do poznania wyższej prawdy, że można się i na niesławę dla 
sumienia ważyć,     

247

i sławę poświęcić dla obowiązku i w oplwanej sukni chodzić dla poczciwości, że 
nie dla sławy winien się święcić człowiek ale dla prawdy. Sława u ludzi tyle 
tylko warta jeśli ci orężem jest i narzędziem do czynienia dobrego, jeśli 
drugich do naśladowania cnoty bodzie, jeśli jej używasz na poczciwe, a jako 
nasycenie i nagroda, małą rzeczą, w sobie i nikczemną. Dziś ją masz, jutro 
straciłeś, a opiera się niewiem na czem i wydrze ci ją lada kaprys.
Uganianie się za popularnością, i dorabianie uznania powszechnego z umysłu, 
pochlebstwem tłumowi, pobłażaniem złemu, zaparciem swojego przekonania, 
występkiem jest i podłością. Zyskuje się w ten sposób chwilowy oklask a śmiech 
pokątny, i dorobi popularności ale nie szacunku.
"Albowiem patrz kiedy kogo wedle świata chwalą że czysty pan, czysty porządek 
około niego, czeladzi dosyć, koni dosyć, na stole pysznie, więc tam w każdy kąt 
nalewają, więc tam zawżdy pisk, huk, krzyk aż do północy, to się więc ta chwała 
każdemu po-     

248

doba i bardzo mu smakuje, i co się kolwiek około takich ludzi broi, iż się 
wszystko dla tej próżnej chwały broi, i za wielką rozkosz ludzie poczytują, iż 
takich żywotów używają. Ale to wilcza pociecha."
Rej pozyskanie takiej popularności i chwały, porównywa do owcy przez wilka 
pochwyconej.
Nie jeden u nas urzędnik dobija się tak uścisków serdecznych panów braci, i 
godzi tylko, aby pozyskał oznaki miłości, a nie na cześć i miłość zasłużył. Więc 
często okupić przyjdzie kochanie owo ofiarą przekonania, a po leciech kilku, gdy 
się oczy otworzą, owa wielka popularność pełznie, jak farbowana firanka na 
słońcu.
Uznanie u ludzi nie kupuje się a zasługuje, kto się o nie stara, najłacniej 
straci, bo już to że go pragnie, dowodzi, że nie wart.
Dla prawdy zaboleć miło i święta powinność, a średni wiek człowieczy tem 
prawidłem życia, które jest walką, skończyć najwłaściwiej.  

249

IX.

Trzecią księgę przypisał autor Spytkowi Jordanowi panu na Melsztynie 
Kasztelanowi Krakowskiemu, którego zowie się dawnym a prawie domowym sługą. Że 
tu więcej mu przypadało mówić o poważnych rzeczach tyczących się całej 
Rzeczypospolitej, słuszna była pierwszemu jej senatorowi księgi te dedykować.
Przyszliśmy tu już do ostatnich lat, do starości naszego szlachcica, która 
wszakże nie na spoczynek, ale do różnej nieco pracy go wzywa. Łacniej, powiada 
Rej, zrozumieć drogę, którą, wąż włazi, jaka ryba płynie, kędy ptak leci, niżeli 
kędy leci myśl a sprawa człowieka młodością uniesionego; nie. mniej zamięszania 
i niespodzianych okolicz-      

250

ności w średnich leciech człowieka, aż dopiero na starość nieco spokoju i 
odpoczynku. Wszakże starych a szalonych także dostać! woła moralista: na rynku 
świata i to się znajdzie za niewielkie pieniądze.
Ci rozbójnicy duchowi, jak ich tu zowie, którzy przeciwko cnocie się zasadzają, 
sa to zawsze niedogasłe namiętności, nienasycone lub dopiero na schyłku życia 
rozwijające się najbujniej. Ale ma cnota dworzan co ją bronią, tam marszałkiem 
łakomstwo, tu pobożność, skromność, poczciwość, tam gniew, tu pokora i pokuta, 
tam zwada, tu pogarda świata, tam lenistwo tu czujność.
Przynajmniej takimby wodzom starość oddać potrzeba, bo stary a szalony, powtarza 
Rej — nie ma nic poczwarniejszego; a wiek dojrzalszy łatwiejszy ku cnocie, do 
której i od zadawnionego występku zawrócić się czas zawsze. Tu się tedy wskazuje 
jak Bóg starców i sędziwe lata opieką swą okrywał, jak karał starość, która 
własnych siwych włosów szanować nie umiała; nareszcie jak chrześciański starzec 
sprawować się ma.    

251

Nim do tego wizerunku przyjdziemy, powiedzmy nawiasowo, że dziś, zwłaszcza w 
świecie większym, całkiem starców nie mamy. Tej powagi starości, tej świętości 
jaką ona okrywała, a zarazem dojrzałości w obyczajach i umyśle, wcale się nam 
dziś nie chce, a cała sztuka jak najdłużej, choć pozór młody zachować.
Ztąd owe istoty osobliwsze z pofarbowanym włosem, wyciągniętemi marszczkami, 
malowaną twarzą, i sztywną postawą, kaszlące a usiłujące biegać i swawolić, 
istne pajace, na których patrzeć litość bierze i wzgarda dobrowolnego ich 
poniżenia.
Kobiety i mężczyźni chorują równie na tę chętkę przedłużenia młodości 
nieroztropną i śmieszną, która nie odmładniając ich wcale, odejmuje im tylko 
powagę i zacność, jakiej się siwym włosem zapracowanym uczciwie, dosłużyć mogli.
Tych matron majestatycznych, i starców poważnych, gdzież dziś szukać? Chyba 
gdzie pod słomianą wiejską strzechą; w pałacach wiekuista panuje młodość, a 
włosy, zęby,    

252

rumieniec i figurę i wszystko sprowadzić można z Paryża; to tak mało kosztuje! a 
młodość tak wiele warta!
Za czasów Reja zwały się takie postacie chimerami ludzkiemi, a nieszczedzący 
wyrazów moralista, wprost je błaznami nazywa.
Obok tronu starości, który jako nagrodę lat wysłużonych wysoko stawi autor, 
wiarę, nadzieję i łaskę jako posągi wznosi, ukazując co sprawia nadzieja i 
wiara, a łaska. Wiarę porównywa do szczepu, łaskę do kwiatów na nim 
rozwinionych, nadzieje do majowego deszczu, który je skrapia.
Wyścigiem późniéj wystawia życie ze S. Pawłem, i biegiem do mety, od której 
odbieżéć sromotą.
Więc choć starość siły odbierze, nie ustawać w biegu, i nie spoczywać ci 
gnuśnie; dalej a dalej do końca.
W pokoju ducha i białej szacie młodości wdzianej na spoczynek stary, iść a iść 
ku udoskonaleniu, ku rozwiązaniu ze światem, z ludźmi, a podniesieniu myślą ku 
wieczne mu. Czas jako złodziej okrada, mówi daléj    

253
wiec chwil policzonych użyć na dobre, gdy ich mniej codzień zostaje; nie szukać 
pokoju, którego świat dać nie może, ale pokoju Bożego i skarbów, których rdza ni 
mol nie gryzą.
A że świat bez przygód być nie może, radzi ich opatrznie unikać i zapobiegać im 
zawczasu, i przedewszystkiem szwanku na duszy nie dopuścić, a stałe w sobie 
serce urobić, dla którego nie ma nic strasznego.
— "Człowiek poważny jest nieco ku Bogu podobny sprawami swojemi, a tak one 
pańskie dary czynią mu jakaś powagę w oczach jego, że się go wszeteczny zawżdy 
wstydać musi i w poczciwości go mieć. A wszyscy zasię by najwięcej złota nań 
nawieszał, togo mieć nie może. A czemu? Że się w nim dary pańskie nigdy okazać 
nie mogą. Bo nie pomoże szkapie pozłocista uzda, ani złemu mieczowi nowe pochwy, 
ani spróchniałemu domowi skrzypiące powietrzniki... przed się złe złem być 
musi.... Bo gdyby położono grono wina nadobnie dojrzałego a podle niego drugie z 
drewna urze-  

254

zane choć nadobnie pokoszczone albo urientówkę pięknie dojrzałą a drugą także z 
drzewa albo z kamienicy ustruganą i pomalowaną — zda mi się, iżby się każdy 
wolał do tej prawdziwej rzucić."
Wiek człowieczy, powiada jeszcze, jest jako rok bieżący zbieżała wiosna 
kwitnącej młodości twojej, zbieżało lato one gorące, przypadła na cię chłodna 
jesień, kiedy wszystko dojrzewa i do spiżarni się chowa, niczego nie czekasz 
jeno spokojnej zimy, abyś po pracy odpoczął."
Starość więc, to już przygotowanie do śmierci głównie, do drugiego żywota, — do 
godów, na które w bieli stanąć mamy; a my tu równie jako krawczycy co wędrują od 
miasta do miasta, aż potem ku starości szukają warstatów swoich, gdzieby już 
usięść i żywota dokonać mieli" — z tą różnicą, że nasz ostatni warstat nie z 
tego świata.
Przedłużając to porównanie stare żywota do podróży, Rej i drogi i towarzysza i 
celu patrzeć każe, o każdym mówiąc sobie powoli z osobna, nieco się już 
powtarzając z tego   

255

co w średnim wieku powiadał. Ton tej księgi poważniejszy, a obrazków w niej dużo 
mniéj i zda się, że mając starość opiewać, poczuł, iż się do jej harmonji 
nastroić było potrzeba. Wszystko tu też jakby kazanie natchnione a proste, 
płynie strumieniem szerokim a spokojnym.
Dalej o prostowaniu drogi żywota, i owe boskie błogosławieństwa ewangeliczne, 
obiecane ubogim w duchu, cichym, zasmuconym, pokrzywdzonym, miłosiernym, serca 
czystego, pokój miłującym, a uczciwym dla sprawiedliwości. Wykład 
błogosławieństw jest chłodnawy i nie poczuł starzec jak nowy świat one 
zwiastowały, rozległszy się po raz pierwszy na rynkach rzymskich, wśród świata 
Cezarów, uświęcając cierpienie, ucisk, pokorę, ubóstwo i wszystko co dotąd miane 
było w pogardzie.
Nowe to prawo i zakon niosły z sobą błogosławieństwa dla tych przeznaczone, 
którym dotąd tylko Vae victis! się rozlegało grobowym jękiem, a i dziś jeszcze 
jedyną pociechą tych co jej od nikogo nie mają,       

256

jest błogosławieństwo wszystkim boleściom, wszystkim uciskom, wszystkim łzom i 
cierpieniu, wszystkiemu, co poniżone i sterane.
Treścią nowego zakonu sa te błogosławieństwa tak pełne znaczenia, w które świat 
zwycięzki nie wierząc szanować je musi przecie.
Rej zamyka ten ustęp poważny, błogosławieństwem uciśnionych dla sprawiedliwości, 
cierpiących dla prawdy, — ale sąż jeszcze męczennicy, którychby boleść nie 
złamała i coby cierpieć umieli??
Niech każdy z nas obejrzy się i powie mi, kogo zobaczył wytrwale bolejącego dla 
sprawiedliwości? Kto się w końcu jej nie zaparł choćby milczeniem?
Jak w wieczornej rozmowie u komina co to się powoli toczy z przedmiotu na 
przedmiot przechodząc niepostrzeżona, tak tu dalej idąc spotykamy coraz nowe o 
świecie i ludziach, mało się z sobą wiążące pogadanki: jako w każdej pszenicy 
kąkol być musi, i między dobremi złe się zamiesza, jako hamować zmysły i 
cielesność; jak biedny ten         

257

co panem siebie nie jest, a przez pół do djabła należy to jest do świata i 
namiętności" ludziom ni Bogu nie służąc jedno sobie a sobie.
Malując ten obraz statecznego męża doszłego lat bezpiecznych, zaleca mu autor 
wciąż myśl wyższą nad przygody i wypadki, serce wielkie a niedostępne trwodze, a 
zarazem i umiłowanie rozkoszy, stoicką wytrwałość, wolę żelazną i umysł coby 
niczem zachwiać się nie dał.
Te rady nacechowane są moralnością, raczej filozoficzno-pogańską choć czystą i 
piękną niżeli chrześcijańską, rzekłszy prawdę, a choć Pismo święte przywodzi 
często, w ogóle ideał starca, jaki tu maluje, wystawia więcej filozofa 
rzymskiego, niż pokorne dziecię miłości Chrystusowej. To oderwanie się od 
świata, które poleca, jest wszędzie jeszcze napiętnowane trocha samolubstwa 
starego, a poszukiwanie chwały, większą gra rolę niż wewnętrzne uspokojenie. 
Barwa ta w Reju pochodzi bez wątpienia z jego no winiarstwa i jest wypływem 
reformy, której zachwycił.      

258

Cale inny jest ton i duch pism czysto katolickich tej samej epoki, choć w nich 
toż samo poszanowanie dla przedchrześcijańskiej filozofii panuje.
O mądrości, roztropności i fortunie, o zachowaniu się na świecie starca i 
wybiciu z zależności od względów ludzkich, o oku Bożem, o dobroci wreszcie mówi 
jeszcze, i tej pragnąc żeby nie było zanadto, bo według jego zdania, wszystko 
złe co nazbyt. Dalej że człek poczciwy ma być jako zwierciadło, wszystko co 
najpiękniejszego jest w sobie ukazujące; że ma wspaniałą myśl mieć i układność, 
że wreszcie w przygodzie dopiero i ciężkim wypadku okazuje się charakter 
człowieka i jak z dola walczyć, jak smutek daremny hamować, jak rozumem 
przyrodzeniu gwałt zadawać.
Może sam przedmiot tej księgi, czy też usposobienie piszącego sprawiły, że w 
pisaniu jej znacznie ton odmienił i spoważniał, barwisty styl ów nawet choć tu i 
owdzie po staremu się ukrasi, uinka jaskrawości którą wprzódy szafował. Wiele 
się tu już powta-    

259

rza z tego cośmy wyżej widzieli i znać bardzo że autorowi brakło wątku, bo się 
ogólnikami szeroko łata nalegając na jedno, a zbrojąc cnotą przeciw przygodom i 
fortunie odmiennej, której koleje bolesne wylicza. Walka z losem szczególniej go 
tu zajmuje, i nie trudno mu też o przykłady stałości a męztwa, jakie chce wlać w 
swój ideał poczciwego człowieka. Naostatek postawiwszy go w obec śmierci, chce i 
przeciw obawie jej silnie go zbroić, aby się krótkości życia i końca jego nie 
lękał; dowodząc przytem, że człowiek sam sobie życie skraca, niepomiernem jego 
używaniem, i siedmią grzechami głównemi, które są jakby siedmią oręży 
samobójczych. Prostotę życia uważa za najlepszy sposób przedłużenia go. "A 
przypatrz się, kto chce, powiada, temu, nie więcej li najdziesz siwych, łysych a 
przedsię i tłustych i nadobnie rumianych między ludźmi prostemi, którzy acz 
grube potrawy jedzą, ale tylko do sytości, a brzucha jak wańtucha nie natkają, 
ani jako śmierdzącego bukłaka nie naleją, niźli między zacnemi ludź-     

260

mi. Bo acz go też i ten czasem naleje, ale z rzadka, i to ktemu chłodnem piwem, 
a potem wszystko wypracuje z siebie. Albo także patrz i między mnichy jako 
więcej tłustych i rumianych najdziesz niźli między naszemi braty, którzy 
ustawicznie z podpuchłemi oczyma a zbladłą twarzą po światu chodzą."
Niemożna zaprzeczyć by nie miał słuszności, bo życie jakie prowadziemy wcale do 
zdrowia nie wiedzie, a im bardziej się pieścim, tem mniej w nas siły. Trudności 
też i frasunek resztę biorą.
"Bo jeśli jest człowiek na jakim urzędzie, już go zawżdy pilnować musi, a co 
którą gogzinkę zegar uderzy, to łbem miece by szalony, pilnując aby czasu swego 
nie omieszkał. Jeśliby też na wyższy stan rad wstąpił, to za nastołkami błoto 
depcąc biega, przed progiem stoi, a czasem się na nim i prześpi. Nie je aż w 
nocy i to na zimne, bo mu bardzo przestygło czekając pana. Nuż za się żona, nuż 
dzieci, nuż słudzy, bo tam trzeba aby było zawżdy pstro, gdzie wziąć to wziąć, 
bo

261

się tym ozdobić ma kto tytułów dostawać chce, a czasem więc drugi na ten szanc 
szczęście i wszystko wysadzi, jedno to jego co na grzbiecie a na szyi zostanie, 
acz czasem wygra, czasem też po arendach u mnichów włócząc się żywota dokona." 
Jest to wizerunek nie jednego ślachetki, który dwora dla chleba pilnował.
I jeszcze o nauce życia i o tak zwanem zabijaniu czasu, którego krótkości bywają 
ludzie radzi, choćby go raczej przedłużyć pragnąć trzeba, bo i tak mało go 
bardzo mamy. "Są drudzy, mówi, co jakby z radością czasy swe wyliczają, aby im 
rychło zbiegły.
Bo go usłyszysz jeszcze w mięsopusty po onej rozstrojonej biesiedzie, a on sobie 
dobrze tuszy, iż nam dali Bóg prędko post zbieży, bo na krótki dzień wyszedł. 
Potem z Wielkiejnocy liczy Ciziojanus (kalendarz) daleko li do św. Jana, tusząc 
sobie dobrze, iż go nam dali Bóg prędko zbieży, bo tam też już potem rychło 
żniwa i owoce nastaną. Potem liczy do świętego Marcina, też także          

262

sobie tuszy, iż też to dalibóg prędko minie, bo już tam nam czynsze przypadną. 
Wiec potem za się kto ma długi wyciągać, liczy daleko li też do God (do świąt), 
a też sobie winszuje iż to dalibóg nam prędko zbieży, bo będą pieniążki. A tego 
nie baczy, iż też sam pan za temi czasy bieży, a nie baczy gdzie mu podkowa 
odpadnie, a gdzie aa szyję utknąć ma."
Znowu tedy do malowania życia wracamy. Rej od marnego próżnowania odwodząc, do 
pracy i książki zachęca, przestrzega aby się za lichemi nie ubiegać pożytki, 
"albowiem chociaż kto doczeka i wzmożenia jakiego, a już go zajdzie zima 
starości, a cóż mu potem? z jakąż tego rozkoszą na łóżku, a jeszcze blisko pieca 
postawionym kaszlając zażywie? ano już flegma w piersiach skrzypi, ano już 
dychawica mówić nie dopuści, ano już jednego kłopotu zbył drugiego napytał, bo 
zbył pracy, biegania, a nabył frasunku myślenia, a ludzkich szacunków, a 
przymówek. Bo o nim sobie szepczą, a trzebaż mu tego było? a co potem na starość 
iż się znie-   

263

wolił? a na co się to już dobrego przywodzi? A to ma w zysku, iż mu one 
wdzięczne czasy marnie upłynęły, których mógł w roskosznym pokoju a bezpiecznym 
a pomiernyrn żywocie użyć, które mu tak marnie zbiegły jako na wiosnę woda gdy 
gorące słońce śnieg zaziębły prędko roztopi — tak go ani znaczku zostanie, a nie 
wiedzieć się gdzie podzieje.
"Więc sobie tu na starość dopiero groby kują, alabastry, marmury, i insze 
rozliczne kamienie łamią, herby pozłacają, tabliczek nawieszają, i mniemają aby 
onych swych nikczemnych a zaziębłych czasów a żywotów mieli tą pamięcią 
nadstawić. O nędznaż ta pamięć twoja patrz długoli trwać może." I pyta gdzie 
jest grób Alexandrów, gdzie Achilla lub Hannibala?
Nie o graby się więc starać, ale o pozostawienie po sobie pamięci uczciwej.
Ani starości ani śmierci, dodaje niżej, lękać się nie powinniśmy, bo starość 
niesie doświadczenie i przyda się na świecie jeśli nie ręką to głową, — "małoż 
że kto powrozy    

264

targa albo podkowy łamie, a dalej ani sprawy ani rady w sobie nie ma."
To tylko nieszczęście że najlepsze doświadczenie starości na nic się nie 
przydało, bo go niesłuchają i każdy się sam sparzyć musi niżeli uwierzy, że 
garące.
Dziś zwłaszcza nie w takiej powadze starość i nie tak się do niej uciekają jak 
przedtem, aleśmy już ukazali po części przyczyny dla których szanować jej 
niechcą, bo szanowaną być przestała i za pan brat chodzi pod pachy z szaloną 
młodzieżą. 
Obawę starości dla jej nieużyteczności odbiwszy, moralista dowodzi że i dla tego 
jakoby siły odbierała i ciało zemdliła lękać się jej nie trzeba, bo zbytek 
żywota a niepomierna żywość też nic potem. Tu mu przyszło odmalować tego, co my 
zowiemy wiercipięta, a którego on zowie wierciprochem. "Zaprawdę jeśli co komu 
przystoi, mówi, to nadobny statek młodemu człowiekowi. A zową go poważni ludzie 
panienką, powiadając iż czysty stateczny młodzieniec by miał być panienką. Ale 
nasz poskoczny nazbyt, a na    

265

cóż się jego figle przydadzą? i sobie szkodzi i ludziom. Bo jeśli na szkapie 
siedzi tedy się wierci, biega, darmo nigdy nie postoi. Więc albo co potłucze, 
albo poprzewraca, albo kogo zdepcze, a sam też albo o tragarz w łeb albo o gałąź 
w gębę weźmie, albo i z szkapą padnie, a potem modrym płatem nogę uwija. Jeśli 
też pieszo to albo przez stoły albo przez ławki skacze, jednego nogą w bok, 
drugiemu szpadą po gębie, a sobie też albo w bok, albo w goleń, albo sklenicę 
potłucze. Owa niewiem ani rozumiem nacz się one figle jego przygodzą."
Jako sprzeczność opowiada życie poczciwego staruszka. "Ubogi starzec może sobie 
nadobnych a statecznych a spokojnych przechadzek użyć około stawków, albo po 
sadeczkach swoich, albo też po polu, patrzając nie maszli w pszenicy kąkolu. A 
polem przyszedłszy, siadłszy sobie u chędogiego stolika smacznych a pomiernych 
potraweczek się najeść, a potem na swym przyrodzonym jednochodniczku, który na 
nogach pan, na białem a nadobnem łóżeczku się   

266

przejeździć, z czeladką sobie pomówić, pożartować, pokrotofilić. A jeśli też 
jaki dostateczny, może też sobie i jaką cichą muzyczką główkę naszychtować, a 
potem się smaczno przespać, a potem się przebudziwszy to sprawować, co też już 
jego stanowi należy."
Pragnąc dla swego starca pokoju, wielce jednak rozróżnia go od gnuśnego 
wyrzeczenia się wszelkiej pracy, chce by miał pokój od burdy, od prawa, od 
zbytków, od innych świata zaprzątnień, ale nie od zajęć poważnych około dobra 
rzeczpospolitej, by leżąc jako niedźwiedź, mrucząc a łapę ssąc w barłogu, nie 
gnuśniał, ale krajowi, przyjaciołom i sobie służył póki sił.
Upewnia przy tem że starość całkiem nie wyczerpuje i odbiera mocy, ale tylko 
zmienia role i z tego co sam młócił czyni dozorcę przy młóckach. I lepiej, 
powiada, patrzeć jak młodzi szaleją niż samemu się trzęść i brykać; zresztą i to 
szaleństwo młode, kto go wie? azali tak roskoszne jak się widzi? "I szkapa się 
będzie cudna zdała pod      

267

cudnym pokrowcem, a gdy go odkryjesz, alić kłapołuchy albo jaki przeciągły."
Naostatek obawa starości przybliżającej śmierć, wprowadza nas na dowody, że 
nieuchronnego końca lękać się niepotrzeba i próżna. Tu już znane nam dobrze 
występują argumenta, jak śmieszna bać się tego czemu zaradzić niepodobna, jak 
poczciwemu ostatnia godzina straszną być nie powinna chyba by nazbyt do świata 
się przywiąza i przylgnął, jak śmierć wreszcie nigdy duszy nieśmiertelnej 
dotknąć nie może. Tu mnóstwo przywodzi przykładów starych, jak poganie nawet 
śmierć sobie mało ważyli.
Piękne tu przychodzi porównanie człowieka który z wysokości ducha na świat po 
glada, do Xerxesa przypatrującego się mnogości wojsk swoich i płaczącego nad 
niemi "Gdybyśmy i my też dzisiejsi Xerxesowi weszli na wysoką górę, a pomyślili 
sobie wejrzawszy nie na wojsko ale na wszystek świat, jako marnie ludzie 
schodzą, a częste giną, że ich ledwo trzecia część w małych czasiech zostanie — 
mogli byśmy też zapła-    

268

kać a pomyśleć sobie, że tu czas nasz krótki a omylny jest, a nic się w nim nie 
kochać."
Więc czuwać a czekać z lampą wiary nie zagasłą, rychło li pozwą na gody do pana 
— a tymczasem pociech jakie Bóg dał używać — boć są pociechy późnego wieku, 
które nam tak Rej maluje:
"Azaż ty niemasz czem tego przyczerniałego domku swego, tej starości swej 
oczyścić a nadobnie zafarbować? pociechami rozlicznemi, gdy będąc w pokoiku 
swoim, opuściwszy rozliczne burdy, frasunki, a kłopoty świata tego, będziesz 
używał roskoszy, patrząc na one sprawy swoje, któreś sobie postanowił za czasów 
dużości swojej. Ano sobie siędziesz w nadobnym domku któryś zbudował wedle myśli 
swojej, ano łóżeczko nadobnie usłane stoi dla odpocznienia twego, anoć synowie 
służą, jeślić je pan Bóg dał, i ze żonkami swemi, wymyślają ci potrawki wedle 
czasów swoich, anoć jeden przynosi ptaszków, drugi zajączków, białe głowy kurek, 
owoców rozlicznych, że bez-   

269

piecznie możesz rzec w owym wdzięcznym pokoju swoim: Używaj miła duszo, bo masz 
wszystkiego dosyć.
"Przechodzisz za się do sadków swoich, do rybniczków twoich, którycheś sobie 
namnożył za możniejszych lat swoich, ano rozlicznie owoce wiszę, przed oczyma 
twemi, ano rybki skaczą, ano jagniątka, koźlątka igrają, ano wnuczątka za niemi 
przed oczyma twemi jako wdzięczne kurczętka skacząc biegają, anoć gruszeczki, 
jagódki zbierają, przynoszą, jako mogą się przysługują, ano stada bydła 
rozliczne jako od Jopa z wrót twoich pędzą, ano się pola one zielenią coś sobie 
rozkopał za możniejszych czasów swoich. A przeczże ty sobie, masz mierzić 
starość swoją?"
Gdzież dziś taki obraz starca wnuczęty otoczonego, w gromadce rodziny? gdzie ci 
dziadowie siwowłosi, którzy na dom błogosławieństwo sprowadzali.
Dziś gdy do tego przyjdzie, że dzieci dorosną a postanowią się, ojciec i matka 
najczęściej im miejsca ustępując, z domu ucie-    

270

kaja gdzieś do miasta i jak na wygnaniu żywot pędzą. Boby tam może ich starości 
nie poszanowano, boby się synowa krzywiła, lub zięć koso patrzał, a wreszcie 
starzy także chcą jeszcze używać świata.
Więc wyfryzowany dziadunio, udając młodego kawalera z laseczką po mieście się 
uwija, i drogo opłaca fawory tancerek, które się z niego uśmiechają, a babunia 
uróżowana szuka dystrakcji w gronie próżniaczej gawiedzi, nad francuskiemi 
romansami lub w wiejskich ploteczkach.
Staremi być nie umiemy, ani żyć po staremu; a jeśli gdzie w głębi wsi pod 
słomianą strzechą, trafi się patrjarchalnych obyczajów rodzina, z jakąż 
ciekawością, cisną, się dziś ją. oglądać i dziwować temu, co niegdy było 
powszedniem!
Jakkolwiek ostatnia księga Reja nieobfituje w obrazy i chłodną, jest w miarę 
innych, a więcej dogmatyczną, i nauczająca niż odwzorowującą. życie XVI w., z 
samych rad, ź ich toku, z kilku oderwanych rysów po-    
271

znać łatwo, jak inną była społeczność owa, do której się stosowała.
W inne innych prawd, innemi argumentami i jeżykiem do dzisiejszych ludzi pisać 
potrzeba, dla tego tak nam tu pusto, tak to żadnego związku niema z 
teraźniejszością, że się treścią suchą i kilką uwagami ograniczyć musiemy. Jest 
to świat którego nam braknie, wiek któregośmy się zaparli. Młodzi zawczasu 
starzeją, starzy młodemi chcą być na zawsze, świat nie jest ni szczerze młody, 
ni zupełnie stary, wszyscyśmy jednego wieku, dzieci i ojcowie, w smutnym jakimś 
stanie pośrednim, który ma boleści wszystkich lat, chce mieć wszystkich wieków 
roskosze, a w istocie dźwiga tylko ciężar całego żywota zawcześnie i zadługo.
W piętnastym roku już dziś ludzie skończeni, w sześćdziesiątym trafiają się 
fircyki i umizgusy poczernione; jakieś chaotyczne zamięszanie, biada tylko, że 
godność na tem traci a nie zyskuje szczęście!
Na czele ksiąg, które stary ma czytać kładnie Rej mędrców i filozofów, potem 
opisy    

272

spraw rycerskich ludzi poważnych, dalej jeszcze zabawne fabuły i krotofilne 
facecje, naostatek pismo święte.
Radzi nawet temu coby sam czytać nie umiał, jak to się w one czasy wielu 
trafiało, aby sobie na głos czytać kazał, i muzyką się też rozweselił, "na 
lutence lub na jakim symphonaliku kazawszy sobie nadobnie zagrać, a pocieszyć 
zafrasowaną myśl i serce swoje. "Ostatnia wreszcie rozrywka z przyjacielem 
rozmowa wesoła, o wesołych czasach młodych!!"
Wstawił tu Rej jako dowód niezbadanych dróg a sądów Bożych, powiastkę najdłuższą 
w całem dziele, zkąd inąd znaną, której pochodzenia dobrze wyjaśnić nieumiemy, 
ale ją wszyscy znamy od dzieciństwa, bo się nie jeden raz powtarzała w różnych 
zbiorach.
Nie będzie ona nowością dla czytelników, ale musiemy dla sposobu w jaki jest 
przedstawioną postąpić sobie jak pan Jowialski i wiedząc, że je znacie, 
zacytować całą, aby pokazać jak wyglądała w szacie XVI wieku. Porównacie ją 
sobie do przerobień później-     

273

szych. Stara ta bajeczka, bodaj czy nie jest wschodniego pochodzenia....
"Była stara przypowieść a pewnie, iż byli w jednej wsi dwa szlachcicy, jeden był 
dobry, cnotliwy a wierny i na wszem pobożny, drugi łakomca, łupieżca a na wszem 
złośliwy a nie pobożny. Temu cnotliwemu potem urodził się syn, i już był dla 
onego syna odmienił onę stateczność i pobożność swoją, i począł był jakoś 
przyłakomszym. nabywać a przyczyniać onej majętność swej, i już one jałmużny i 
ine miłosierne uczynki jakoś były ustawać poczęły u niego. A byli niedaleko onej 
wsi dwa pustelnicy w lesie, jeden był święty a doskonały "człowiek, który był 
odo trzydzieści lat na puszczy, nigdy z niej nie uchodząc, drugi był nowo 
nastały. Ten nowo nastały czytając Pismo Święte napadł na ono miejsce u Pawła 
S., gdzie tam mówi: O dziwneż są sądy twoje mój miły panie, a nigdy są żadnym 
obyczajem nie poścignione rozliczne drogi twoje. Także czytając ono miejsce 
wszystko sobie rozmyślał co to Są za dziwy w tych sądziech.       

274

pańskich i w tych niepoścignionych nigdy drogach jego:
"Pan kto się o nim pyta, iście żadnego w żadnej wątpliwości nigdy opuścić nic 
raczył, posłał do niego anioła swego, aby ono miejsce rozważył a wyłożył. A gdy 
anioł do niego przyszedł, też pod figurą, pustelnika, pytał go, co to czytasz? 
powiedział mu:
— Iżem napadł na miejsce u Pawła Ś. gdzie powiada, iż dawne są. sądy twoje mój 
miły panie, a żadnym obyczajem nie poścignione są dziwne drogi twoje. I myślę 
sobie co to za sądy, a co to za drogi, iżby ich nikt żadnym obyczajem, rozumem 
dosiądź nie mógł. Anioł mu powiedział pański:
— Pójdziejż ze mną, ukażę ja tobie dziwne sądy pańskie, a nigdy nie poścignione 
sprawy jego.
A gdy szli pospołu, wiedział dobrze anioł o onym drugim starym a świętym 
pustelniku niedaleko i prosto szedł do niego, i ujrzał go, a ów na okrutnej, 
wysokiej skale siedział zwiesiwszy sobie na dół nogi, a patrzył sobie u a ono 
miasto, w którem się był     

275

urodził, i pomyślał sobie, aby tam był szedł a pożegnał przyjacioły swoję już w 
starości swej. Anioł spytał onego pustelnika coby to był za człowiek, acz o nim 
dobrze wiedział; powiedział mu pustelnik, iż to jest tak święty człowiek, iż ten 
żadnego grzechu za. żywota swojego nie winien, a już też odetrzydzieści lat 
mieszka na tej puszczy. I rzekł mu anioł?
 — Postójże tu mało, pójdę ja też sobie co z nim pomówię.
A potem anioł cichuchno przydybawszy do onego człowieka świętego, pchnął go nogą 
że. z onej srogiej skały spadł na dół, tak iż się w nim wszystkie kości 
popadały.
On drugi począł uciekać, anioł nań zawołał: A czemu uciekasz? Wszakżeś chciał 
widzieć sądy pańskie? pójdzijże jedno dalej, ujrzysz tego więcej. Pustelnik 
potem ostraszywszy się doczekał go i szedł z nim tam gdzie on chciał.
Przyszli potem do onej wsi, tam gdzie oni dwa sąsiedzi byli; jeden dobry a 
cnotliwy, a drugi bardzo zły a wszeteczny. I przy-  

276

szli pierwej do onego dobrego, który je z wielką poczciwością i z wielką 
wdzięcznością przyjął tu i z żonką i z onym synem, który już był podrósł, im 
służył, karmił, poił i wielką wdzięczność, tak jako pielgrzymom bożym ukazował. 
I miał kubeczek srebrny w skrzynce, po który bieżawszy wina im weń albo co miał 
nalewał. Potem po onej biesiedzie anioł się wezbrał precz dalej iść, 
podziękowawszy gospodarzowi wstał z za stoła, a on kubeczek gdy nikt nie widział 
jedno on pustelnik w zanadrza włożył. A potem wyszedłszy przed dom prosił onego 
dobrego człowieka, aby onemu synowi swemu kazał je przez wieś przeprowadzić, a 
była w pośrodku wsi rzeka głęboka, na której były ławki, co przez nie na drugą 
stronę, ku onemu złemu przechodzono. Gdy byli pośród ławek a ono dziecię z 
ochotą na przód przed niemi idzie, anioł upatrzywszy gdzie największa głębia, 
także ono dziecie pchnął nogą, iż spadło i utonęło, a pustelnik za się w nogę 
tak iż go ledwie anioł ukrócił, powiadając, iż to sądy pańskie, iżby  

277

dalej z nim szedł, bo mu się już bardzo ony sądy nie podobały i oprzykrzyły.
Przyszli potem do onego złego a wszetecznego łakomca, chciał anioł rzkomo do 
niego w dom iść, a on wyrwawszy się począł im szpetnie łajać. A już włóczęgowie 
się włóczycie, mam ja teraz co innego czynić, niż się z wami bawić. I począł już 
był psów wołać, aby je był poszczwał z domu swego. Szli precz. Odszedłszy mało 
dalej, potknęli pastuche, a on bydlę pędził; pytał go anioł: — Czyjeby to było 
bydło? powiedział iż tu z tego dwora bliższego. A wyjąwszy on kubeczek co był 
dobremu wziął, dał onemu pastuchowi powiadając: Daj to miły bracie panu swemu, 
bochmy to przedewroty znaleźli; musiały podobno dzieci igrając tam tego odejść. 
Nowy za się dziw i nowe sądy przypadły na pustelnika onego.
"Anioł go potem już nie chciał długo na słowie dzierżeć, odwiódłszy go sobie na 
stronę, a siadłszy pod drzewem, pyta go, jeźliby się był przypatrzył sądom 
pańskim a dziwnym drogom jego. Powiedział pustelnik:       

278

— "Ba przypatrzyłem się, ale mi się bardzo nie podobają. Anioł mu potem 
powiedział:
— "Otóż tak wiedz mój miły bracie, iż pan Bóg nigdy nic bez przyczyny nie czyni, 
a wiele jest rzecz, co się bardzo dobrze ludziom podobają, a przed Majestatem 
jego, bardzo za złe bywają osądzeni. Otóż tak wiedz, iżem ja jest anioł jego do 
ciebie na urząd (na umyślnie) posiany, abych ci to rozwiódł, czemuś się dziwował 
i w czemeś wątpił. Ten się znowu bardziej zlękł i począł sobą trwożyć. Anioł 
rzekł: Nie lękaj się nic a słuchaj sądów Bożych. Otóż tak wiedz, ten pustelnik, 
któregom ja ze skały zepchnął był to wzięty człowiek przed oczyma pańskiemi, a 
pilnie nań patrzyło święte oko jego, ale widziałeś, iż siedząc na owej skale 
poglądał na miasto ono, gdzie się był urodził, i miał pewnie wolą tam iść a 
pożegnać przed śmiercią swoją przyjacioły. Pan obawiając się aby się był tam nie 
zgorszył, a iżby nie musiał był rozciągnąć jakiego sądu swego nad nim, kazał go 
wziąć w nie-   

279

winności ze świata tego, nasyciwszy go dosyć laty, a teraz już używa przed 
oblicznością pańską wielkiej rozkoszy. Tak że wżdy on był zafrasowany pustelnik 
po części pocieszon.
"Powiedział mu zasię anioł: podobnoć tez to będzie dziwno, żem owemu dobremu 
człowiekowi co nas wdzięcznie przyjął i kubek wziął i syna utopił, powiedział 
pustelnik. Ba bardzo dziwno i bardzo się bał. Powiedział mu anioł: — Nic się 
nieboże żadnej takiej rzeczy nie dziwuj na świecie, bo to wszystko są 
sprawiedliwe sądy pańskie. Bo tak wiedz, że owo był tak święty a pobożny 
człowiek, póki mu się był ten syn nie urodził, a pilnie nań patrzyło oko 
pańskie. A gdy mu się syn urodził, już był począł lichwić, i innemi kształty 
łakomemi nabywać dobrego mienia, rozmyślając się na onego syna swego. Pan mu go 
kazał wziąć w onej niewinności jego, który też już i z onym pustelnikiem teraz 
stoi w wielkiej radości przed majestatem pańskim. A ojciec jeśli się uzna u 
przyjdzie zasię znowu ku    

280

onej niewinności, pewnie go pan Bóg pocieszy, i inszego mu syna da, i rozmnoży 
szeroko dobro jego. A iżem mu kubeczek on wziął tak wiedz, iż gdyby był albo na 
modlitwach swoich, albo na innych pobożnych sprawach, tedy zawsze myślił aby mu 
go kto nie ukradł, albo iżby mu jako nie zginął. A tak pan kazał mu go wziąć, 
aby nie trwożył myśli swojej, a nie myślił o tem czego mało potrzeba, a owszem 
aby strzegł powinności swojej a wierz mi, iż już oko pańskie teraz pilniej nań 
będzie poglądało.
"Będzieć też podobno przydziwniejszem, żem ten kubeczek owemu złemu posłał, co 
nas psy mało nie poszczwał: To pewnie wiedz, iż ten pan darmo nic ni od kogo nie 
chce. Ten chociaż go widział złym, wżdy bez tego nie może być, aby też kiedy 
imienia pańskiego nie wspomniał, albo też paciorka nie zmówił, albo czego 
dobrego nie uczynił, a też wżdy jest ochrzczon w imie święte jego, a tak pan tym 
doczesnym ludziom za ich dobre uczynki też doczesnemi rzeczami płacić raczy. A 
tak nic się temu   

281

niedziwuj iż się czasem szczęści złościwemu, a iż frasunki przypadają na 
dobrego. Bo już pan temu złemu nie winien, zostać nie chce, ani sprawy żadnej 
mieć z nim na sądzie swoim. A owemu zasię dobremu, jeśli mu statacznie wytrwać w 
stałości swojej, szuka zawżdy takich dróg, jakoby mu było sowicie wszystko 
nagrodzono, a ktemu iż go ustawicznie czeka z rozmaitemi pociechami jego jako 
wdzięcznego gościa swego. A tak toć są dziwne sądy pańskie a dziwne drogi jego, 
a już się o nich więcej nie pytaj.
"Potem anioł zniknął od niego, a pustelnik się też zumiawszy szedł do miejsca 
swego. I był potem święty człowiek i wielki kaznodzieja z niego."
Portem spoczynku zowie Rej starość pogodną, której godziny szczęśliwemi maluje 
barwami, jeszcze raz dowodząc, że śmierci się lękać nie potrzeba, i rozkosze 
przedstawując a majestaty niebieskie, do których poczciwi dopuszczonemi będą.... 
Na tem kończą się te trzy księgi żywota, które zamyka następującemi słowy:  

282

"Przyjmijż to odemnie, proszę cię miasto regestru poczciwych spraw swoich, jako 
od prostaka. A gdy się tu jako z regestru zobaczysz w sprawach swoich, snadnie 
potem znajdziesz między mędrszemi, czego dalej w sobie poprawować, i jako się 
sprawować będziesz miał. Jedno nie leż darmo, czytaj, szukaj, biegaj, a dowiaduj 
się o powinności swojej. Bo i pan Bóg na nas woła, abyśmy się dowiadywali o 
piśmiech, na których zależy i sława, i poczciwość i zbawienie nasze.. A zatem 
cię panu Bogu poruczam trojakiemu w staniech a jednemu w Bóstwie, który króluje 
bez początku i będzie bez końca na wieki wieków Amen."
Do tych trzech ksiąg dodał Rej czwartą, o przypadkach rozlicznych czasów 
dzisiejszych, której jako żadnego już związku z obecną chwilą nie mającej, 
rozbierać i przywodzić nie będziemy.
Szło w niej nie o żywot jednego człowieka, ale o sam byt Rzeczypospolitej 
niedbałością powszechną zagrożonej; a stary gaduła tak się o tem odzywa do 
Stanisława Szafrań-   

283

ca z Pieskowej Skaty, pana na Secyminie, przypisując mu ową księgę ostatnią.
— "Dokonawszy tych książek — zdało mi się też trocha wspomnieć o naszej 
porządnej niedbałości polskiej. Do której mało piórka potrzeba, bo się jej 
jaśniej oczy każdego przypatrzeć i uszy przysłuchać mogą, kto jedno kęs jakiego 
rozważnego baczenia u siebie znaleść będzie mógł. Bo acz to nie mojej głowy 
rozmyśl, na takie rzeczy głębokie równie jak bez wiosła na morze się puszczać. 
Aleć już i kowale kując i stolarze piłując gęsto o tem mówią, już nielża jedno, 
iż i kamienie wołać musi, czego się w rozmowach ludzi rycerskich poczciwych i w 
innych staniech wielkich często nasłuchamy — iż wszyscy powiadaią źle, źle, źle 
— a tego nigdziej nie słyszy, ktoby do tego drogi podawał, jakoby temu źle 
zabiegać."
A bo też to zawsze łatwiej było złe ukazać, niż na nie zaradzić, tak i dzisiaj 
jest, a póki jeszcze uznajemy, że nie jest dobrze, nic ostatecznie złego nie ma.

284

X.

I na tem niech będzie koniec obrazowi przeszłości z jej własnych dobytemu 
szczątków, do któregośmy tylko kilka uwag o dniu dzisiejszym dołożyli. Zdali się 
na co to wejrzenie po za siebie i porównanie wielce odmiennych czasów? nie wiem; 
ale kto wie! wśród naszej drogi nierazby zdrowo było obejrzeć się w tył i 
przypomnieć, jako niegdyś bywało.
Z tych ksiąg starych, wieje jeszcze dawna obyczaju i myśli prostota, wiara silna 
i woń własna nasza, od której do zbytku odwykliśmy.
Poważny zwrot do przyszłości wśród zaprzątnień teraźniejszych, odezwanie się do   

285

podań i obyczaju starego, częstoby nam za skazówkę posłużyły, jakiemi drogi iść 
mamy.
Mogliśmy ten obraz uczynić daleko pełniejszym, dodając z innych źródeł co brakło 
Rejowi, ale chcieliśmy zarazem, by dziełem odwzorowała się tu jedna z 
najcharakterystyczniejszych postaci swojego czasu.
Zdaje mi się żeśmy ja tu lepiej poznali, niżeli dotąd z maluczkich i szybkich na 
nią poglądów; bośmy dłuższą przebyli chwilę na tej ze starcem rozmowie, i 
wywnętrzył się przed nami do dna serca swojego.
Zaiste ciekawa księga i człowiek, choć w obojgu dzisiejszy tryb myślenia nie 
zasmakuje może. Jest tu wiele powtarzaniny i gadulstwa, ale wiek równie temu 
winien jak pisarz; widziemy i dziś u ludu, że mu raz myśl swą wypowiedzieć nie 
dosyć, lubi ją powtarzać kilkakroć, wysila się, by był zrozumianym, niedowierza 
mocy słowa swego. Tak i dawni pisarze, szczególniej Rej, który ma 
prostaczkowate, jak sam powiada, narowy i nie jest uczonym, ale dzieckiem 
szlacheckiego dworku. Całą dziś treść mo-     

286

ralną tych ksiąg, wyrazić byśmy potrafili w niewielu słowach, ale na ów wiek, 
treściwe takie wypowiedzenie byłoby niedostatecznem. Czytano powoli, mało a 
pisarz musiał ciągle cały stawać przed oczyma czytelnika, by się dać lepiej 
poznać i pojąć.
Krom powtórzeń i długości, nic formie tego dzieła swobodnej a barwy pełnej 
zarzucić nie można, patrząc na czas, w którym i dla którego napisaną była. 
Zachowała nam ona styl rozmowy, mnóstwo powiastek i rysów naszej społeczności, 
to właśnie co najmniej w innych książkach zostało.
Sama treść, którąśmy tu jak najdokładniej podać starali się, przynajmniej co do 
części najwięcej nas obchodzącej, wskazuje niezmierną różnicę społeczności 
ówczesnej od naszej, na którą zreszto nastawać nie trzeba, tak jest widoczną.
Jesteśmy w postępie czy upadku, niewiem; ale to pewna żeśmy się wielce odrodzili 
od tej szlachty, której tu żywot stary nam Rej malował tak dobitnie. Inny cel, 
zadanie i drogi. Byłże to wiek i człowiek barbarzyń-  

287

ski, dla tego że mniej od nas ćwiczony i nie w tak szachowaną a pstrą ubrany 
szatę? postąpiliżeśmy duchem, postępując w cywilizacji materyalnej i w tem cobym 
rad nazwać gymnastyką myśli?
Są to pytania, które się nastręczają dziś już, ale których rozwiązanie zda mi 
się zostawione przyszłości. Niech czytelnik poduma, rozpatrzy i sam sobie 
wniosek, którego zapisać na tych kartach nie śmiemy, wyciągnie.

KONIEC. 




NIEKTÓRE DZIEŁA NAKŁADOWE KSIĘGARNI
MAURYCEGO ORGELBRANDA
W WILNIE.
Arago Jakób. Od Bieguna do Bieguna i dwa Oceany. Wspomnienia z podróży, obrazy i 
szkice żeglarskie. Przekład M. B. Szyszki, 2 tomy. 1856. rs. 4.
HumboldT. Podróże po Rossyi Europejskiej i Azjatyckiej, Afryce i Ameryce. 
Przekład M. B. Szyszki. 4 tomy, rs. 7.
Korzeniowski Ap. Nałęcz. Komedya, dramat i Strofy oderwane, rs. 1 kop. 35.
Kraszewski I. J. Kopciuszek. Powieść 6 tomów, rs. 5.
Pielgrzym w Dobromilu, czyli nauki wiejskie z dodaniem powieści. 2
tomy w 1-nym. Wydanie ozdobione 16-ma pięknemi litografiami. Na welinowym 
papierze oprawny w tekturkę, rs. 2 kop. 25; na welinowym papierze, bez oprawy, 
rs. 2; na papierze białym z 16-ma rycinami, rs. 1 kop, 20; z 4-ma rycinami kop. 
70, na papierze białym bez rycin. kop. 50.
Przechadzki po Wilnie i jego okolicach, przez Jana ze Śliwina. Wydanie drugie, 
poprawne, dopiskami uzupełnione i planem miasta ozdobione, rs. 2 kop. 50.
Słownik języka polskiego do podręcznego użytku wypracowany przez
Alexandra Zdanowicza, Michała Bohusza Szyszkę, F. Filipowicza, Waleryana 
Tomaszewicza, Floryana Czepielińskiego i Winceutego Korytyńskiego, z udziałem 
Bronisława Trentowskiego, rs. 12. 
— Nanajwykwintnieiszym welinowym papierze (odbito tylko 100 egzemplarzy), rs. 
25. 
Syroiłomla W. Baka odrodzony. Uwagi o śmierci niechybnej wszystkim pospolitej, 
wierszom wyrażone, 1855, kop. 60. 
— Gawędy i Rymy ulotne. Poczet nowy wydanie drugie, kop. 80. Janko Omentarnik. 
Gawęda ludowa, kop. 50.
— Marcin Studzieński. Kartka z Kroniki Wilna, kop. 67 1/2
— Stare Wrota. Poemat (z drzeworytem), kop. 75.
— Wielki Czwartek. Obrazek wiejski, kop. 50. 
— Zgon Acerna (J. S. Klonowicza). Chwila z XVII wieku, kop. 30, — Stella 
Fornarina (Córka Piekarza), kop. 50.
Ustawa o poborze trunkowym Najwyżej zatwierdzoną 4 Lipca 1861 roku, i Prawidła o 
odpowiedzialności za przekroczenie przepisów o poborze trunkowym i przewodzie 
sądowym w tych sprawach. Najwyżej utwierdzone 20 Marca 1862 r. Tłómaczone z 
rossyjskiego. kop. 75.