
DWA POSELSTWA
DO
POLSKI
PRZEZ SZLĄZAKÓW ODPRAWIONE

w latach 1611 i 1620

opisał

August Mosbach.






W Komisie u S. Kamieńskiego i Sp. w Poznaniu.
Poznań.
Czcionkami N. Kamieńskiego i Spółki w Poznaniu.
1863.



1

DWA POSELSTWA
DO
POLSKI
PRZEZ SZLĄZAKÓW ODPRAWIONE

w latach 1611 i 1620

opisał

August Mosbach.

O stosunkach, mianowicie politycznych, między Polską a Szląskiem niegdyś 
zachodzących za Zygmunta III i synów jego, Władysława IV i Jana Kazimierza, 
pisarze polscy, nawet współcześni — o ile nam dotąd wiadomo — albo wcale nie 
wspominają, lub tylko bardzo niedokładnie donoszą.
Rozliczne szczegóły, odnoszące się do owych czasów, dotad nie wydobyte na jaw, 
przechowują się w rozmaitych rękopisach po archiwach i bibliotekach publicznych 
lub prywatnych, krajowych lub zagranicznych.
To i owo zdarzenie z czasu wyżej wspomnianego, dotyczące dziejów polskich jako i 
szląskich, mato lub wcale dotąd nie znane, przedstawiłem w wydanych przez siebie 
w roku 1860 Wiadomościach i Przyczynkach do dziejów polskich, zebranych z 
archiwów prowincyi szląskiej i miasta Wrocławia.
Niejedna zaś ważna wiadomość do dziejów szląsko-polskich, przez pisarzy polskich 
niewzmiankowana, kryje się dotąd w rękopiśmiennem ustroniu lub tuła się samopas 
po rozmaitych książkach niemieckich, które coraz mniej stają się przystępnemi. 
Dlatego miłośnikom dziejów ojczystych może będzie przyjemnie, że ich obeznam z 
podobnemi ustępami z dziejów szląskich, które zarazem wchodzą w zakres historyi 
polskiej.

2

Otóż między takie ciekawe a wcale lub powszechnie nieznane wypadki policzyć 
należy dwa poselstwa, wiatach 1611 i 1620 przez Szlązaków odprawione do Polski.
Dalsze w archiwum prowincyi szląskiej czyniąc badaniu w przedmiocie dziejów 
polskich, napotkałem rozmaite zabytki piśmienne, niemieckie i łacińskie, 
zawierające wiadomość o wspomnianych dwuch poselstwach.
O poselstwie z r. 1611 ani u polskich ani u niemieckich pisarzy, drukiem 
ogłoszonych, żadnej nie doczytałem się wzmianki, o drugiem zaś, z r. 1620, 
współczesny I. I. Petrycy tylko krótko a niedokładnie wspomina.
Opisze więc obu poselstwa wedle dyaryuszów, sprawozdań, listów panów posłów, 
oraz innych rękopiśmiennych źródeł współczesnych.
Lubo Szląsk, podobnie jak Morawy i oboje Łużyc, będąc członkiem korony czeskiej, 
wchodził w skład państwa austryackiego, nieprzerwanie jednak łączyły go z Polską 
mocne węzły, z samego sąsiedztwa wynikające. Pomijam, że wiejska ludność szląska 
wówczas w przeważającej ilości była polską, tudzież że niektóre (1) władze 
kościelne rzymsko-katolickie, tak

------------------------
(1) Biskup krakowski rozciągał swoją władzo dyecozalną do Pszczyńskiego i 
Bytomskiego w Szląsku (aż do r. 1821). Opat paradyski miał posiadłości ziemskie 
w Szlązku dolnym; opat tyniecki był przełożonym klasztoru orłowskiego w 
Cieszyńskiem; od opata miechowskiego zależeli bożogrobcy w Bytomiu i Nisie, 
miastach górnoszląskich. Do dyecezyi wrocławskiej należały (aż do r. 1821) 
ziemia wieluńska i powiat ostrzeszowski; opat norbertanów u ś. Wincentego we 
Wrocławiu wykonywał zwierzchność nad polskiemi klasztorami norbertanek w 
Łęczycy, Strzelnic i Zukowie. — Co się zaś tyczy arcybiskupa gnieźnieńskiego: 
już król Zygmunt August listem 21. maja 1562 z Wilna pisanym do papieża Piusa 
IV, przedstawiwszy iż; "perlatum est ad me. ugitari Romao consilia do arertendo 
Episcopatu Wratislauiensi a provincia et ecetesia gnesncusi, cui iam pridem 
exbeneficio et dotacione mnioruim nostrorum tamiquam motropolitanno sune 
ecclesino subiectus fuit, " prosi ojca świętego, aby nie zozwołił na oderwanie 
biskupstwa wrocławskiego od metropolii gnieźnieńskiej. (Zob. Theinera Vetcra 
Monumentu Pol. et Lith. etc. mae l861. t. II. 645 Nr. 717). Wszelako biskup 
wrocławski Marcin Gerstmann (1504- ) wyłamał się z pod zwierzchności 
archidyecezalnej gnieźnieńskiej. A lubo biskup wrocławski, Karu!, arcyksiążę 
austryacki, będąc w wielkich tarapatach, r. 1610 listom 14. sierpnia z Nisy 
pisanym błagał prymasa W. Gębickiego o pomoc, jako ufny w przychylność Jego 
władzy metropolitalnej, i w liście z Warszawy 31. grudnia 1619 do prymasa, 
uznaje go za swego metropolitę, rzeczywiście jednak dyecezya wrocławska wydobyła 
się z pod metropolii gnieźnieńskiej, bo kapituła wrocławska już nie uznawała 
zwierzchności arcybiskupa gnieźnieńskiego. Jakoż Zygmunt III. chcąc nakłonić 
kapitułę wrocławska, do przyzwolenia aby królewicz Karól Ferdynand objął 
koadjutorstwo a później samo biskupstwo wrocław-

3

polskie na Szląsku, chociaż reforma Lutra nieomal cały ogarnęła Szląsk, jako 
iszląskie w Polsce, po staremu wykonywały zwierzchność swoją, na prawach 
dyecezalnych i posiadłościach ziemskich polegająca, oraz iż związki krwi i 
powinowactwa kojarzyły wiele rodzin w Polsce i Szląsku osiadłych, mianowicie 
szlacheckich i t. p. Owóż bo nadewszystko, nieodzowna konieczność zaspakajania 
wzajemnych potrzeb materyalnych przez handel z Polski do Szląska wywożący płody 
surowe, a ze Szląska lub za pośrednictwem Szlązaków do Polski sprowadzający 
rozmaite wyroby przemysłu oraz inne artykuły, jakich się domagało życie wyższych 
warstw koronnych, czyniła ścisłe stosunki niezbędnemi dla obopólnej pomyślności 
rzeczonych krajów. Jakoż skrzętni kupcy niemieccy, na Szląsku osiedli, oddawna 
puszczali się do Polski (w której żywioły krajowe nie wydawały dzielnego stanu 
miejskiego), zyskowny dla siebie prowadząc handel, ochotnie przyjmowani od 
Polaków miłujących grzecznego a mądrego kupca niemieckiego. Nadto, i Szląsk 
poniekąd był łącznikiem Polski z zachodem Europy, gdyż w tenczas prawie wszelka 
kommunikacya lądowa między Niemcami, Wiochami, Francyą, Niderlandami i t. d. 
odbywała się nieomal przez sam Szląsk. Dlatego też z obu stron usilnie 
dopilnowywano dobrego sąsiedztwa. Wprawdzie kiedy niekiedy odzywały się skargi 
na wzruszenie traktatów międzynarodowych, na zamięszanie pokoju pospolitego 
przez niesnaski i zawieruchy pograniczne, przebiegi i zatargi kupieckie, swawolą 
szlachecką. Polacy skarżyli się, że w Szląsku doznawają krzywd, zniewag, że od 
tamecznych ociętnych dłużników odbierać niemogą należytości, u szląskiej 
zwierzchności nic podobna im dochodzić sprawiedliwości, że kupcy szląscy 
przywożą do Polski monetę podłą w Szląsku wybijaną pod

-------------------------------
skie, między innemi przyrzekł kapitule listem z Warszawy 3. maja 1024 pisanym, 
że wyjedna u teraźniejszego i następnego arcybiskupa gnieźnieńskiego, aby 
arcybiskup-prymas nie rozciągał zwierzchnictwa, ni jurysdykcyi metropolitalnej 
do biskupstwa wrocła-wskiego.
(Domum no Ecclesia illa a Reverondissmo o Domino Archiepiscopo Gnesnensi, 
Primato et primo Principe Regni sub Primatialis et Metropnlitanae Ecclesiae; 
superioritatom atque iurisdictionem trahatur, noro ca receptio filii nostri in 
Episcopatum Wratislanionsem prroiuditium aliquod iuribus et consuctudinibus 
quand dictam subiectiunem Motropolitano Gnesnensi Episcopis Wratislauiensibus 
imposterum parint, oporam dabimun antoritatemque nostram Regiam apud proxime 
futurum et pro tempore existentem Archiepiscopum Gnesnensem co nomine 
interponemus, noc cam in rem Scren. Principem filium nostrum, quamdie Episcopus 
fuerit, consensurum spondemus).

4

stępiem polskim i t. d. Szlązacy zań w niebogłosy użalali się na Polaków, że 
najeżdżają szląskie majętności, zagarniają grunta szląskie, wyrządzają szkody, 
dopuszczają się bezprawiów; kupcy zaś szląscy utyskiwali, że w Polsce ścieśniono 
wolność handlu, traktatami obwarowaną, że myta i cła podwyższane bywają, że 
zniewoleni przykładać się do poborów przez, sejmy uchwalanych na potrzeby skarbu 
polskiego, iż niejeden szlachcic polski, wedle pospolitego zwyczaju 
średniowiecznego, wilczem prawem przyniewalał niewinnych kupców do płacenia 
długów, z których mu się nieniszczali ich ziomkowie, i t. p. Dla takich tedy 
powodów, ks. Jerzy Scultetus, opat norbertanów u ś. Wincentego we Wrocławiu, 
biskup liddajski i sufrngan wrocławski, r. 1611 udał się w poselstwie do Polski, 
aby przed króla i senat zanieść zażalenia szląskie.
Niestety, w ślad za przechwalanym z samowładczych zachcianek królem Stefanem, 
który serdecznie umiłowawszy towarzystwo jezusowe, zaszczepił w Polsce bujne 
nasiona przyszłej niedoli krajowej, będąc nader powolnym Janowi Zamojskiemu, — 
na oślep puścił się Zygmunt III, samem wychowaniem jezuickiem do szczętu 
zniedołężniony. Bo idąc drogą, utorowaną sobie przez niezgasłej pamięci 
Batorego, coraz śmielej popierał dążność przez poprzednika wytkniętą polityce 
polskiej a wiodącą li tylko ku widokom rzymskim, zgubną dla Polski i Litwy i 
Rusi, a niezgodną z gorącemi życzeniami większej a rozsądniejszej części 
sejmujących stanów, przenoszących miły pokój, pomyślność kraju, zgodę 
obywatelską i przyjazne stosunki z państwami ościennemi nietylko nad 
niedorzeczne wzniecanie domowych i zagranicznych nieprzyjaciół, ale i nad same 
marną sławę wojenna.
Począł tedy Zygmunt i Szlązaków nabawiać swego wpływu niewczesnego. Nasamprzód 
drogą dyplomatyczna usiłował r. l616 działać na korzyść szwagra swego, 
arcyksięcia austryackiego, Karola, biskupa wrocławskiego, gdyż ten, opierając 
się reformie kościelnej na Szląsku coraz bardziej wzrastającej, wezwał pomocy 
króla polskiego. I w następnych latach, nawet po odpadnięciu Szląsku od cesarza 
Ferdynanda II, gdy korona czeska r. 1619 dostała się elektorowi Fryderykowi, 
Zygmunt nie przestawał znosić się przez listy z stanami

5

szląskiemi gwoli szwagrowi swemu, Ferdynandowi II. Atoli poselstwa M. 
Przerebskiego i R. Zaleskiego żadnego nieodniosły skutku. Naostatek, wbrew woli 
narodu pragnącego żyć w pokoju z korona czeską, jako tez z Węgrami (1), król 
polski za zgodą tylko kilku panów rad duchownych i świeckich, jawnych 
zwolenników domu rakuskiego, odważył się na posiłkowanie cesarza Ferdynanda 
hufcami pożądanej dla niego lekkiej (2) jazdy.
W innem miejscu (3) obszerniej skreśliłem wypadki powyżej napomknięto. 
Lisowczyki podesłani przez Zygmunta srodze broili po całej koronie czeskiej, 
więc i na Szląsku. Chcąc się tedy uwolnić od tych najezdników i nadal 
szczególniej Szląsk ubezpieczyć od strasznej owej plagi oraz od inszych 
uciążliwości zachodzących z Polski, stany skonfederowane korony czeskiej 
postanowiły wyprawić poselstwo na walny sejm warszawski r. 1620. Poselstwo 
wszelako już po klęsce pod Pragą 8. listopada 1620, zakończającej krótkie 
panowanie królu czeskiego Fryderyka, wybrało się do Polski.


------------
(1) Jerzy Drugeth do Homonna do cesarza Ferdynanda II. in arce Lzaski 18 lutego 
1020 pisze; "......modo anim! Jomioorum Polonorunm mutati sunt valde, qui 
Hungaros vel ob ponuriam vini, quod libenter bibunt, et pre ille nec per suas 
constitutiones egred possunt, nec  rebelles per suos invchere offendero volunt" 
(Sitzungsberichte der kalserl, Aendomie der  Wissedchaften, t XXXIV. posz. J. 
Wiedoń 1860).
(2) "De conditiono Lisovianorum Kosakornm.........Licet vero a Maj. Vra nihil 
inteliexerim, on iltis indtgeat, tamen cum es cursore Maj. Vrae cognovissem a 
Maj. Vra Ungaros nd  Bethlenium defecisse desidertirque levis armaturac et 
celeres milites, hos ut probatos, me etiam  inspoctante in Hungaria dignos 
exstimavi, qui sub vexillis Mtis Vrac mererent. " Tamże
(3) Wiadomości do dziejów polskich zarchiwum prowincyi szląskiej, str. XXIV — 
XLII i 240 — 89.

6

I.POSELSTWO OD SZLĄSKA DO POLSKI R. 1611 ODPRAWIONE PRZEZ KSIĘDZA JERZEGO 
SCULTCTUSA, OPATA NORBERTANÓW U Ś. WINCENTEGO WE WROCŁAWIU, BISKUPA 
LIDDAJSKIEGO, SUFRAGANA WROCŁAWSKIEGO.

18 września r. 1611 przybył do Wrocławia Maciej król czeski i węgierski, brat 
niedołężnego cesarzu Rudolfa II, który poniewolnie złożył korony: węgierską, i 
czeską Dnia 9, października książęta i stany szlaskie hołd składali królowi 
swemu, a nazajutrz doręczyli mu pismo, w którem zawarte pospolite zażalenia 
wszystkiej ziemi szląskiej. — "Kanclerz czeski" — piszą między innemi książęta i 
stany (1) — "opowiadać może, ilekroceśmy żałobę zanosili u najjaśniejszego króla 
i cesarza Rudolfa na najazdy i bezprawia, które czynili ludzie z sąsiedniej 
korony polskiej, wtargiwając w granice szląskie, lud i bydło zagrabiając, na 
dwie lub więcej mil w różnych miejscach pomykając granic posiadłości swoich i t 
d. A lubo najjaśniejszy król polski Zygmunt III i cesarz Rudolf II umówili się, 
żeby mocą paktów przez kommissarzy uspokoić zatargi graniczne, jednakowoż 
kommissye takie, bądź ponieważ do nich wyznaczano osoby osiadłe w odległych 
miejscach n. p. na Rusi, których snadno niemożna było sprowadzić na zjazdy, bądź 
ponieważ wszystkie kommissye i pełnomocnictwa w Polsce po upływie roku koniec 
swój biorą, oraz z inszych przyczyn, nic nie sprawiły i spornych spraw nie 
zagodziły. Uciążliwości podobne przymnażają się, a im dłużej sprawy takowe 
zostawają w zawieszeniu i niezałatwioną, tem przykrzejsze będą i trudniejsze. Co 
dzień jawi się więcej uczynków niezgodnych z paktami, bo Polacy dopuszczają się 
wielkich odwetów i odrazów, nietylko przytrzymywaniem osób, ale i zabieraniem 
towarów kupcom, a tych zniewalają wykupywać je. Przystępuje i to, że Polacy 
uchwalają kontrybucyc na

-------------
(1) Z Aktów sejmu szląskiego r. 1611. Rękop. niem.

7

wojnę i inne cele, podwyższają myto i cło, przeznaczając je na pobór; przez co 
handel wielkiego doznawa uszczerbku, gdyż kupcy nasi muszą się przykładać do 
kontrybucyi, Polacy zaś w Szląsku pociągani nie są do podobnych opłat. Szląsk 
także z powodu monety podlej znaczne szkody ponosi, bo w Polsce wiele osób się 
znachodzi, bijących pod stęplem szląskim złą monetę, zkąd na nas przychodzi i 
hańba, gdyż zrzeszy niemieckiej moneta nasza wywołana.
Nadto, przy zmianie teraz zaszłej w koronie czeskiej koniecznie potrzeba, abyś 
wasza królewska mość starań raczył przyczyniać, by pakta, przez koronę czeską z 
koroną polską niegdyś zawarte, odnowione zostały i zatwierdzone przysięgami obie 
strony obowiązującemi, tudzież aby wysadzono kommissya do rozpoznania sporów 
granicznych, zbrodni popełnionej przez Jana Tomickiego z Iiaranowa, ktory r. " 
1611 4. lutego z domu przyjacielskiego z bronią w ręku wykradłszy szlachciankę 
Maryą Schindelówną zmusił ją do połączenia się z nim związkiem małżeńskim, oraz 
innych zażaleń poniżej wyłuszczonych.
Dowiedziawszy się, że w Warszawie 25. września rozpocznie się sejm walny, 
upraszamy w. kr. mci, abyś w. kr. mć raczył wyprawić osoby osiadłe w Szląsku a 
obeznane z sprawami publicznemi, w poselstwie na sejm pomieniony, ku odnowieniu 
paktów, i zażądaniu kommissyi do rozpoznania i załatwienia rozterek granicznych 
i inszych spraw spornych. W instrukcyi posłów szląskich możnaby położyć i to 
życzenie, aby król jmć polski wyznaczyć raczył na kommissarzy jeno osoby osiadłe 
w bliskości granic, a to dla tego, żeby obywatele z odległych stron powoływani 
do zasiadania w komissyi nie puszczali jej w odwłokę, oraz aby pełnomocnictwo 
dane kommissarzom polskim dotrwało do zakończenia spraw pod rozpoznanie 
kommissyi oddanych, itd. itd.
W dodatkach załączonych między innemi przedstawiono następujące zażalenia:
Obywatele szląscy, Bernard i Grzegorz Pritwitzowie, uskarżają się na Stanisława 
Trzcińskiego z Trzcinicy, iż r. 1609 w lesie skarzyszowskim naścinawszy drzew, 
wywiózł je j sprzedał, pastewnik należący do Pritwitzów i biskupstwa 
wrocławskiego, zajął i spór o niego rozpoczął. R. 1610 tenże

8

Trzciński poddanym Grzegorza Pritwitza. zabrał wsztysko bydło; czy je zwrócił, 
niewiadomo. Tegoż samego roku 4. lipca zabrał Bernardowi Pritwitzowi dwieście 
owiec i zagarnął pastewnik należący do biskupstwa wrocławskiego.
O tych i innych gwałtach sędzia nadworny biskupa wrocławskiego pisał do prymusa 
królestwa polskiego, upraszając go o zwrot zabranych rzeczy i o ukaranie 
przestępcy. Odpisał zaś prymas, iż przed sad właściwy trzeba pozwać Trzcińskiego 
i przekonać go dowodami o występki.
Jan Jerzy margrabia brandeburski (1) użala się, że biskup krakowski, jako książę 
siewierski, utrzymuje, że przeszło dwumilowa przestrzeń lasu i łąk, w Bytomskiem 
leżąca na prawym brzegu Brynicy, od dawna odgraniczającej Szląsk od Polski, 
należy da księstwa siewierskiego. Stanisław Ożarowski, niedawno zmarły, poddany 
biskupa krakowskiego a księcia siewierskiego, przywłaszczył sobie kawał boru i 
kilka łąk na prawym brzegu Brynicy; przychodząc z ludem zbrojnym, ścinał drzewa, 
kosił trawo, zabierał wszystko to ze sobą; urzędników i poddanych margrabiego 
wzbraniających mu gwałtu, odpędzał, obrażał, groził im szubienicą. Brat jogo a 
opiekun dzieci nieboszczyka, do dziś dnia dopuszcza się takich bezprawiów, 
odgrażając się, że i nadal tak samo czynić będzie, lubo komissarzu zesłani od 
biskupa krakowskiego i margrabiego obu stronom nakazali, aby się spokojnie 
zachowywały.
Abraham Sokołowski (2) zajechał obywatela szląskiego,

------------------
(1) Ziemi bytomskiej, od dawna należącej do księstwa cieszyńskiego, r. 1520, za 
przyzwoleniem Ludwika. króla węgierskiego i czeskiego, odstąpił Jan książę 
opolski margrabi brandchimkieinu a księciu karniowskiemu. Cesarz Ferdynand II r. 
1021 zabrał ją Jonowi Jerzemu, to margrabia byt stronnikiem króla czeskiego 
Fryderyka.
(2) Abraham z Sokolowa Sokołowski, podstarości oświęcimski, był jednym z 
Polaków. którzy wedle piosnki landsknechtów niemieckich:

Srebra za rany! Złota za krew!
Panie, plać dobrze! ja walczę jak lewi

bawiąc się żołnierskiem rzemiosłem zgodnie z óvczesnym zwyczajem powszechnym, 
zawzdy gotowi bić się za kogokolwiek, byle im dobrze płacił za trudy wojenne. 
Przeto!!, pułkownik Ludwik Ramee. dowódzca hord krwiożerczych, przez podstępnego 
i niegodziwego arcyksięcia;: austryackiego Leopolda (brata cesarza Ferdynanda 
II), biskupa passawskiego zaciągnionych na imię cesarza Rudolfa II, listem 
włoskim z Budjejowic, miasta czeskiego, 7 lutego 1611, pisanym do Sokołowskiego, 
oświadczywszy mu, ża od rotmistrza Burzyńskiego dowiedział się o jego 
dzielności, innych dobrych zaletach,

9

osiadłego w Bytomskiem, Czambora Semetzkiego (? Ziemięckiego), poddanego 
margrabi, ograbił go, bydło zabrał, swywoli narobił.
Przed dwoma laty Stanisław Dębiński, z niemałą zgra-

-----------
a mianowicie o szczególniejszem przywiązaniu do cesarza jmci najjaśniejszego 
domu jogo (et nasienie delia singolar diuotione, che lei dimostra d' bauer uerso 
S. M. Caesar et sua Augustta. casa), i mając wyraźne i nieograniczonej polecenie 
od cesarza do zaciągania żołnierzy, szczególniej z narodu polskiego 
(specilimente delia natione Pollaccia), wzywa go, aby 500 konnych zaciągnąwszy, 
dniem i nocą pospieszył w dobrym porządku ku granicom cesarskim; wszodłszy zaś 
do Szląska, pobierać będzie żołd umówiony; prosi go, aby tymczasem łożył na 
potrzeby Kołnierzy swoich; poźniej się z nim porachuje a jeśliby teraz 
koniecznie potrzebował pieniędzy, niech mu to oznajmi, a on mu natychmiast 
pieniądze prześle przez weksel. W końcu Ramee dodaje: jeśli S. w drodze sputka 
przeszkody, niechże szabla, utoruje sobie drogę ( Z włosk. autogr). Że 
Sokołowski zadosyć uczynił wezwaniu Ramegy, wynika z listu Jego (ucz daty, 
miejsca i napisu) do nieznajomego. "Za tyra listem, pisze Sokołowski, — 
"zgromadziłem do sześciuset człeka usarzy petyborcy kozaków; do tego czasu iż 
niewiem co się dzieje. że ani posłańca ani pieniędzy na ten lud niemasz. Proszę 
jego arcyks. mci o jaką prywatną poradę i otuchę, jeśli się na tym zaciągu nie 
zawiodę. Mamli więcej ludzi zgromadzać o oznajmienie potrzeby J. arcyks. mci 
proszę, którą łudzi potrzeby zrozuimiawszy stawię sio tak j. ces. mci, że 
znaczenie i sławnie nieprzyjaciela, da p. Bóg, spokoje. Mam tez piechoty do sta, 
jeśliby i takich potrzeba było, z tysiąc zgromadzać. Mimo meto gdzieby inszy 
nieprzyjaciel j, ces. mci chciał być potężny, ukrainnych Tatarów wielką liczbę 
stawię za pewno oznajmienie. Na które tylko co ad rationem żołdu bym wziął aż do 
stawienia ich, za co ludzie prędkością swą przy dobrym wodzu dziwnieby 
nieprzyjacioła-utrapili. Z teraźniejszym gotowym pocztem, jeśli to zdanie j. 
arcyks. mci, przypadnę i złącze się do ludzi j. arcyks. mci gdziekolwiek miejsce 
naznaczyć raczy. Iż... row (?) i innych przez to dostatków rycerstwo mię 
nalegało, za upewnieniem tóm Jmci p. Laurcutiusa (?!) do Rame na ilkiem się sami 
mogli zdobyć, założyłem rycerstwo wszystko, dla dalszego jednak ich, zanimby 
posłaniec mój przybył, zatrzymania. J. arcyks. mci o założenie aby które tysiące 
na przywrócenie pewne, J. arcyks. mci prosze i o to, jakoby ten mój posłaniec do 
Nisy się przywrócił, aby do mnie insze drogi wziął przed sio i nocą wjęcej niż 
we dnie, Raciborz powyżej albo poniżej brodami rzeki Odry wiadomemi. Potem ku 
Strumieniowi alias Schwarzwassor, bo koło Pszczyny wszędy lud wzburzył p. 
Pszczyński, quali intento ipso videat. Także mój kollega aby był informatus. " 
Kopisał Sokolowski z Czechowic w sama niedzielę palmową (27 marca) 1611 list 
łaciński (podpisał się: Abraham do Sockolow Sockolowski Equestrium Polonorum 
Capitancus) do arcyksięcia Karola, biskupa wrocławskiego: "Zawzdy gotów służyć 
wojskowo nnjj. domowi waszej arcyks. mci (Utpote obsequia men libentissima 
corumque promptitudinem to to pectoro dedidi, ac dedicaui, in omni militari 
occasioue, ad merondum famlliao sorenisimae Archiducis Vestrae), oznajmia mu 
tedy, że wezwany przez Ramego do zaciągnionia żołnierzy na imię cesarza Jmci, 
zgromadził 000, lecz nie mając pieniędzy ni innych potrzeb, nie śmie ich dolej 
prowadzić. Uprasza tedy arcyksięcia o rade. Arcyksiąże Karol odpisując (po 
niemiecku) z Nisy 5 kwietnia, oświadcza Sokołowskiernu: "dziwno Nam. że się z 
takiemi rzeczami, o których nic nie wiemy udnjesz do Nas. My o to jeno się 
troszczym, jakby żyć w pokoju wespół z kosiołem i poddanymi naszymi. W żadną 
więc nie wdajemy się odpowiedź, prosząc ażebyś Nos nadal nie trudnił takowemi 
sprawami. — Jaki zaś konioc wzieła wyprawa Sokołowskiego, nie wiadomo.

10

ja Polaków wkroczywszy w Bytomskie, zabrał 700 sztuk bydła mieszczanom bytomskim 
i włościanom okolicznym, mówił że wróci i lepiej się sprawi, ogniem wszystko 
spustoszy; bydło w Będzinie kazał zabić, hulając wszystko przejadł i przepił; a 
lubo margrabia we właściwych miejscach skarżył się na niego, nic jednak dotąd 
nie nagrodzono. Owszem pomieniony Dębiński przed półrokiem powtórnie zjawiwszy 
się w Bytomskiem, roztasował się tam, a gdy hetman margrabiego z kilku sędziami 
ziemskimi i drugimi poddanymi ruszyli naprzeciw niemu, aby go wyrugować z 
Bytomskiego, ów Debiński z nienacka wsiadłszy na nich, hetmana z dwoma 
szlachcicami szląskimi zabrał w niewole i zawiózł do Polski, gdzie 3000 zł. 
okupu złożyć mu musieli.
Przed niedawnym czasem Wacław Ożarowski, poddany biskupa krakowskiego, 
wtargnąwszy do Kamienia, wsi w Bytomskiem położonej, zabrał 150 owiec, grożąc, 
że złupi wszystkich poddanych tamecznego właściciela A gdy margrabia o tem pisał 
do niego, Ożarowski przedłożył pewien oblig — podobnież Abraham Sokołowski 
uczynił Ziemieckiemu — utrzymując, że mu wolno było zająć mienie dłużnika swego 
w razie nieuiszczonej zapłaty. Wprawdzie wielu polskich wierzycieli ma obligi 
(1) szląskie, w których wyrażono, że w razie niewypłaty wierzyciele będą mogli 
dochodzić należytośc na dobrach i mieniu dłużnika. Lecz ztąd nic można im 
dozwalać, aby ku poszukiwaniu długu wtargiwali w cudze majętności, ludzi i bydło 
zabierali i broili wedle swej woli, bo to sprzeciwia się traktatom i pokojowi 
pospolitemu, a tem bardziej jest potępienia godna, że zwierzchność tutejsza 
gotowa wymierzać im sprawiedliwość.
Dowiedział się także margrabia, że fałszywe trzygroszówki pod jego stępieni bite 
w Polsce, do Bytomskiego i innych miejsc szląskich przywożono. Prosi tedy 
margrabia, aby się starano u króla polskiego o ukaranie fałszerzy.
Księstw lignickiego i brzeskiego stany skarżą się na spory graniczne wszczęte 
między spadkobiercami Mikołaja Za-

------------------------
(1) Wedle staropolskiego prawa, wierzyciel na przypadek nieodzyskania na termnie 
wierzytelności, otrzymał w umowie prawo i możność do samowładnego objęcia dóbr w 
dokumencie wymienionych.

11

krzewskiego z powodu dóbr jego Łaszczyna i Zakrzewa, a właścicielem majętności 
wąsoskiej (Herrnstadt) w Szląsku.
Księstwa głogowskiego miasta użalają się, że w Polsce wbrew traktatom 
podwyższają cła wchodowe i wychodowe, że kupcy szląscy zniewoleni składać pobór, 
że Polacy na kupcach niewinnych poszukiwają należytości swoich, niemogąc ich 
dochodzić na swoich dłużnikach szląskich.
Z Bielska przychodzi skarga na Piotra Komorowskiego o zabranie Bielszczanom 
obszernych pól, ogrodów i łąk.
Ze Smogorzewskiego (Trachenberg) zanoszą zażalenia na Piotra Choińskiego na 
Chojnie i Golejewku, kasztelana santockiego, i ś. p. Michała Choińskiego 
poddanych, że wbrew umowie na łąki wsi szląskiej Dębic (Damno) wkraczając trawę 
kosili itd. Podobnież Piotr Choiński karczował na gruncie smogorzewskim, 
budował, drzewo sprzedawał, dokazując tak na przestrzeni prawie milowej. W innem 
miejscu wszczął się spór między Andrzejem z Czarnkowa Czarnkowskim, hrabią na 
Górce, wojewodą kaliskim i starostą inowrocławskim, a właścicielem wsi szląskich 
Dębna, Korzeńska i Stwolna. Czarnkowski na cudzym gruncie karczował, budował, 
drzewa ścinał, role uprawiał i zasiewał. Także Mikołaj Konarzewski z Konarzewa 
poważył się z Korzeńska zabrać bydło będące własnoscią państwa smogorzewskiego; 
trzy dni zatrzymał je u siebie, przeto musiano kilku żołnierzy zaciągnąć ku 
strzeżeniu własności. Nadto zabrał ludziom drzewo kupione na deski w 
Smogorzewie, nawet wtargiwając na grunt smogorzewski, ścinał drzewa.
Ziemianie namysłowscy użalają się na spory między Janem Tomickim z Baranowa a 
właścicielem wsi szląskiej Dróżki zachodzące od wielu lat, a nie zakończone. Bo 
lubo ś. p. Tomicki ojciec poprzestał zatargów, posłuszny rozkazom zwierzchności 
właściwej, syn jednak poważył się nietylko w spornych miejscach ścinać drzewa, 
ale też w innych miejscach niszczyć zboże. Tak samo czynił pewien Trzciński.
Kupcy wrocławscy następujące podają zażalenia:
Iż kupcy wrocławscy w Polsce bywają nagabywani, przytrzymywani, zniewalani do 
płacenia cudzych długów i t. p. Wydarzyło się to Joachimowi Elsnerowi, 
Zacharjaszowi Eck-

12

hardowi, Jakubowi Haendelowi, Jana Scholtzego sługom, i Pawłowi Bucherowi, 
słudze Błażeja Schwencka. Tych r. 1610 w poniedziałek zielonych światek po 
wracających z toruńskiego jarmarku na wniebowstąpienie pańskie, między 
Krotosznem a Zdunami, w sam biały dzień zatrzymawszy na publicznej drodze w 
lesie krom wszelkiego powodu Mikołaj Milotowski (?) w 12 konnych, z wozem i 
końmi zaprowadził do wsi swojej Mi.... ina (?), tam musieli 1000 zł. okupu 
złożyć; prócz tego ponieśli 300. zł. szkody.
Furmanów wiozących z Gdańska do Wrocławia na pięciu wozach towary zakupione w 
czasie jarmarku na 6. Dominik przez wrocławskiego kupca Balcera Langiego, gdy z 
Strzelna wyjechali, Jan Rudnicki sługa opata strzelnowskiego z drogi nawrócił do 
Strzelna, i tamże zatrzymywano ich póty, póki Lange nie wypłacił opatowi 300 zł. 
Opat zaś uczynił to dla tego, że, gdy na przeszły jarmark na ś. Agnieszkę posłał 
sługę swego Rudnickiego do Nisy, aby wina kupić, a Rudnicki w drodze ubił dzika, 
bo zwierz puścił się ku niemu, w Brzegu musiał za to zapłacić 100 czerw, zł, 
kary. Tych pieniędzy nie odzyskał mimo wstawienie sio za nim osób znakomitych. 
Przeto wyjednał dla siebie od jenerała wielkopolskiego pozwolenie na 
przytrzymanie Szlązaka, aby od niego wydostać 100 czerwońców. R 1609 w Łęczycy 
Mikołaj Miroszewski przytrzymał kilku Szlązaków z towarami z tej marnej 
przyczyny, że kobieta jakaś z Wrocławia, wydając się za doświadczona lekarkę, 
nietylko mu nie pomogła, ale zaniedbywając go o znaczne przyprawiła straty.
Scypio Kazanowski, (1) niegdyś dla monety więziony we Wrocławiu, obecnie bawiąc 
w Krakowie mówił panom polskim, że Wrocławiowi dokuczać nieomieszka.
Takie zaś bezprawne postępowanie i przytrzymywanie osób niewinnych i towarów 
bardzo jest uciążliwem. Jeśli więc lada szlachcic polski skrzywdzonym został w 
Szląsku, lub jeśli mu tam nic wymierzono sprawiedliwości wedle upodobania jego: 
czyż ma mu być wolno zemsty nic tylko z przeciwników swoich poszukiwać, ale i z 
niewinnych ludzi?
Przodkowie nasi byli wolni od opłaty cła w czasie kra-

-----------
(1) O bezprawnem przytrzymaniu Kazanowskiego przez radę miast. t Wrocławiu zob. 
Wiadomości do dz. pol. zebr. z arch. prow. szląskiej, str. 242. — 

13

kowskich jarmarków na ś. Stanisław i na ś. Wit, nas atoli pozbawili tej 
wolności. W PoIsce już nie wybierają takich ceł i myt, jakie brali w dawności i 
w początku rządów teraźniejszego króla. Niektóre eta i myta wydzierżawiono 
żydom, którzy je nad miarę podwyższają, a prawie każdy celnik wyciąga eto wedle 
upodobania. Nadto, wszystkich kupców przybywających do Polski z Czech i ziem 
przyłączonych, na granicy zniewalają, aby prócz pospolitego cła jeszcze tytułem 
poboru(1) płacili czwarty grosz od wszelkich towarów przywożonych i wywożonych, 
i pogłównego po i złote od osoby, tudzież furmani płacić muszą od koni po 2 
złote na kontrybucyą wojenną; od Polaków zaś nie wymaga się takich opłat ani w 
Czechach ni w ziemiach przyłączonych. — Postępowanie takie niezgodne z paktami, 
przeszkadza handlowi; prosimy więc, aby się starano o zniesienie tych 
uciążliwości. —
 15. października kanclerz czeski Zdenko Poppel z Lobkowicza, przy boku króla 
Macieja znajdujący się we Wrocławiu, zawiadomił ks. Jerzego Scultetusa opata 
norbertanów u ś. Wincentego we Wrocławiu, biskupa liddajskiego i sufragana 
wrocławskiego, że król czeski Maciej na zalecenie książąt i stanów szląskich 
postanowił jego i radzcę kamery szląskiej Jana z Kochcic Kochtyckiego w 
poselstwie wyprawić do Polski, Zrazu opat wzbraniał się przyjąć poselstwa, 
przedkładając, że po polsku nie umie, dyplomatą nie jest, że chory, pieniędzy 
niema na opędzenie kosztów podróży. Stany zaś szląskie błagały pana opata, aby 
się podjąć raczył poruczonej sobie sprawy, obiecując że wynagrodzą wszystkie 
koszta, o jakieby jego i p. Kochtyckiego przyprawiało poselstwo, byle je 
tymczasem ze swoich ponosili pieniędzy. Jerzy już nawet od króla Macieja odebrał 
list wierzytelny do króla Zygmunta i do znakomitszych panów polskich, oraz list 
do Konstancyi królowej, Austryaczki, którym król czeski uprasza krewnej swojej, 
aby posłów jego nietylko łaskawie słuchać, ale też starać się raczyła o to, by 
posłowie cel swój mogli osiągnąć. Bo oprócz spraw szląskich, Maciej, jako król 
węgierski, poruczył opatowi także ważny

-------------
(1) Po raz pierwszy, uniwersał poborowy na rok 1602 uchwalony na sejmie walnym 
warszawskim r. 1601, pociąga wszystkich obcych kupców, nie zważając no żadne 
libertacye i prerogatywy, do płacenia poboru

14

interes dotyczący Siedmiogrodu. 23. paźdź. król Maciej nalepa! o przyspieszenie 
wyjazdu posłów, i książe Karol na Monsterburgu, jeneralny hetman czyli starosta 
Szląska, zaklinał Jerzego, aby tymczasem z własnych pieniędzy łożąc na podróż, 
jak najspieszniej udał się do Polski. Wszelako opat 25. paźdź. zwrócił królowi 
dane sobie papiery, najuniżeniej przedstawiając, że nie podobna mu odprawiać 
poselstwa, bo wystarać się nic może o pieniądze. Powiedziawszy się o tem biskup 
wrocławski, Karol, arcyksiążc austryacki, oświadczył sufraganowi swemu, że 
przyczyna, dla której wymawia się z poselstwa jest nader błahą, Jerzy więc 
namyśliwszy się upraszał biskupa, aby mu pozwolił z kas poborowych wybrać 3000 
talarów: to pojedzie do Polski. Biskup zaś zezwolił tylko na 2000 tal, 
spodziewając się, że ta summa będzie dostateczną.
Zgromadzał tedy opat rozmaite skargi, zażalenia, których załatwienia domagnaś 
się miał w Warszawie. Pomiędzy temi szląskiemi gorzkiemi żalami pierwsze miejsce 
zajmują, utyskiwania wrocławskiego bractwa kupieckiego na rozliczne trudności i 
przykrości czynione w Polsce kupcom wrocławskim, jak wiadomo, cały handel polski 
ochotnie zagarnąć usiłującym. Memoryał (1) podany opatowi przez kupców 
wrocławskich opowiada, iż oni od pewnych mieszkańców prześwietnej korony 
polskiej, którym niczem zobowiązani nie są. ani umową ni przestępstwem 
rzeczywistem (delicto vero), przeto mimo żadnej słusznej przyczyny, krom żadnego 
przewinienia swego, przeciwko paktom i przymierzom między prześwietnemi 
królestwami czeskiem a polskiem szczęśliwie zawartym, przemocą, bywają imani, 
więzieni, przytrzymywani póty, póki wedle upodobania panów Polaków nic złożą 
okupu po 1000, 500 lub 300 złotych. Przykłady takie podaliśmy w zażaleniach 
złożonych królowi naszemu Maciejowi. Tu przydajemy, że Jakób Stokowski wczasie 
blisko przeszłego jarmarku na ś. Alexy w Łęczycy przytrzymał Balcera Ehrmana, 
Jana Fokha i innych kupców wrocławskich, ponieważ miał we Wrocławiu kilku złych 
dłużników, żądając od pomienionych kupców, aby mu zapłacili za dłużników jego, 
aczkolwiek ci kupcy ani wiedzieli o jego

----------
(1) Ze skryptu: Extractio Gravaminum Mercatorum wratislatuensium pro memoria 
consignata.

15

należytościach wrocławskich, ani za tych, którzy jemu dłużni, nie ręczyli. Jeśli 
zaś wymienieni Wrocławianie na blisko nadchodzący jarmark świętomichalski nie 
wypłacą mu wierzytelności jego, wyciągnąwszy ją wprzódy od jego wrocławskich 
dłużników, lub nie zaspokoją go z własnych funduszów, obawiać im się przyjdzie, 
żeby ich przerzeczony Stokowsk powtórnie nie przytrzymywał ni więził. Uniżenie 
więc upraszamy najj. króla polskiego, aby j. kr. mć najsurowiej raczył zakazać 
takowych postępków, mianowicie iż niektórzy panowie Polacy odgrażają sie nam 
srogo i okrutnie, my zaś gorąco pragniemy, abyśmy mogli spokojnie i bezpiecznie 
odprawować kupie swoje z pożytkiem prześwietnego królestwa polskiego.
Lubo r. 1599 j. kr. mć ustanowił ordynacyą i umoderowaną taksę, według której 
wybierane być winny cła po Wielkiej i Malej Polsce, celnicy jednak nie 
przestrzegali jej, lecz nawet cła wedle upodobania podwyższali nad przepisaną 
taksę; skutkiem czego nietylko wielu naszych poniechało handlu w Polsce, ale i 
cudzoziemcy z Armenii, Kusi, Węgier i inszych odległych krajów nie przybywają na 
jarmarki polskie w takiej ilości juk dawnemi czasy. — Przystępuje i zniesienie 
prerogatywy służącej niegdyś cudzoziemcom w Krakowie podczas uroczystości i. 
Stanisława przez dni 10, i na ś. Wit przez dni 5, iż nie opłacali cła od towarów 
przywożonych i wywożonych. A chociaż j. król. nić przez biskupa krakowskiego i 
innych panów polskich r. 1003 owe prerogatywę odnowić nam raczył, oraz 
przyobiecać, że, o ile to być może, najspieszniej rozkaże wydać znośny 
instruktarz celny, w którymby oznaczono opłaty od wszelkich towarów, pomienionej 
atoli prerogatywy używaliśmy tylko przez dwa latu, poczem ją odjęto nam, a dotąd 
dla długiej nieobecności j. kr. mci ani utraconej prerogatywy odzyskać, ani 
przyobiecanego instruktarza doczekać się nie mogliśmy. - Nadto, nasi muszą te 
same opłaty i podatki składać, jakie uiszczają mieszkańcy korony polskiej, na 
obronę kraju, jako to pobór od towarów i pogłówne od osób. Polacy zaś w 
Niemczech opłacają tylko te same cła i myta, co i my krajowcy, od innych 
ciężarów krajowych u nas są zupełnie wolni. Ani sama roztropność

16

nie dopuszcza, żeby ci, którzy osiadłości nie mają w królestwie, winni się 
przykładać do obrony jego. Wszakże ani poboru ani pogłównego nie wybierano od 
nas za panowania błogiej pamięci królu Stefana ani w początku panowania 
teraźniejszego króla Zygmunta III, a r. 1603 król Jmć polski teraz panujący 
obdarzył Wrocławian przywilejem uwalniającym ich od pogłównego. — Wszystko to 
dzieje się nietylko ze szkoda j. kr. mci miast, które przez częste naszych i 
cudzoziemców kupie wzrosły, ale i z wielkiem uszczupleniem dochodów celnych j. 
kr. mci. Świadczą bowiem dawniejsze rejestra celne z owych czasów, kiedy tak 
wysokich ceł ani poboru ni pogłównego nie wybierano w Polsce, a wyżej pomienione 
prerogatywy nam służyły, że król Jmć ciągnął daleko większe dochody z ceł, oraz 
że mieszkańcy Polski towarów i innych potrzeb taniej nabywali, niż w 
teraźniejszym czasie, kiedy większe wybierane są cła i owę prerogatywę 
zniesiono. Sam teraźniejszy jeneralny przełożony celników (generalis 
theloneatorum praefectus), wielm. i ur. pan Andrzej Oleśnicki przyznał, że 
lepiej bedzie, jeśliby cło i myto w mniejszej ilości wybierano i owo uwolnienie 
od cła nam przywrócono. Lecz iż wspomniany p. Oleśnicki, jak nam oświadczył, sam 
nie pomnożył ceł, ale je zastał w takiej ilości, przeto sam zmniejszać ich nie 
może. — Dla tego uniżenie upraszamy króla jmci polskiego, aby raczył rozkazać 
wszystkim celnikom, żeby, jeśli nie według instruktarza r. 1603 najmiłościwiej 
nam przyobiecanego (o czem wyżej napomknęliśmy), to przynajmniej wedle taryfy r. 
1599 publicznie potwierdzonej, cła i myta wybierali, tudzież aby j. kr. mć ku 
lepszej wiadomości rozkazał instruktarz wspomniony, własną ręką j. kr, rnci 
podpisany i pieczęcią koronną przypieczętowany, celnikom wszystkim rozesłać, na 
komorach celnych przybić i nam także dać, oraz aby wszyscy celnicy i poborcy 
wydawali nam własnoręczne kwity, w którychby wyrażono, kto i ile cła zapłacił, u 
za ukazaniem których możnaby celników przekonać, jeśliby więcej nad przepis od 
kogo wymagali. — Prośba nasza do króla jmci polskiego zmierza także ku temu, aby 
przywrócono nam owę prerogatywę uwalniającą nas od ceł w Krakowie w czasach po-

17

wyżej wymienionych, i zwolniono nas od poboru i pogłównego.
A ponieważ prośba nasza nic nowego nie zawiera nad to, co przedtem j. kr. mć sam 
nadal, oraz że to bedzie z pożytkiem i dobrem j. kr. mci i prześwietnej korony 
polskiej, przeto nie wątpimy, iż j. kr. mć i wszyscy miłośnicy ojczyzny 
przychylą się do niej, lub przynajmniej przez trzy lata doświadczać zechcą, czy 
przez spełnienie prośby naszej osiągać nie będą większych dochodów, aniżeli się 
teraz dzieje i było dawniej.
Celnicy gnieźnieński, powidzki i inowrocławski, wybierający nie królewskie lecz 
prywatne cła, za zezwoleniem królewskiem ustanowione z tem jednak zastrzeżeniem, 
żeby tylko od postawu, beczki, paki, pudla itp., nie zaś wedle taksy i szacunku 
od każdej części lub grzywny pobierali opłatę, — podobnież jak drudzy królewscy 
celnicy nie przestrzegają przepisów j. kr. mci. Oni też cła przeciwko 
konstytucyom koronnym nie wydzierżawiają chrześcianom lecz żydom, którzy cła 
coraz więcej podwyższają, a nie zważając na kwity od królewskich celników 
wydawane (o które się u furmanów i innych ludzi dopominają) powtórnie wymagają 
ich, nie zaś od całej beczki albo sztuki jako przepisano w instrukcyi, a nas tak 
wysysują, iż, jeśli nie nastąpi słuszna poprawa, zniewoleni zostaniem nadal 
nieprzybywać na targi gnieźnieńskie, lecz do Torunia, gdzie koło tegoż samego 
czasu odbywają się jarmarki, przenieść nasz handel. Ztąd krom wątpienia, 
nietylko samemu miastu Gnieznu, które także nieomal samym naszym i cudzoziemskim 
kupiom wzrost swój zawdzięcza, nie mały uszczerbek wyniknie, ale i j. kr. mci 
dochody celne bardzo znacznego ubytku doznawać będą, jeśli dla podwyższonego cła 
w miejscach wspomnianych my żadnych towarów oni przywozić ani wywozić nie 
będziem, przeto też cudzoziemcy na polskie jarmarki przybywać nie będą, gdyż 
nikogo tam nie znajdą, któryby nabywał towarów na sprzedaż przywożonych. 
Wszystko to snadno naprawić można. jeśli królewscy i prywatni celnicy otrzymają 
jeden a tenże sam instruktarz celny z przykazem, żeby ściśle wedle niego wybie-

18

rali cło, jeśli żydzi usunięci zostaną, którzy naszych srodze ponieważają, i 
ustnie i czynem obniżając ich.
Wybrał się tedy opat z Wrocławia w poselstwie do Polski 1. listopada w samo 
południe, a po dwuch noclegach lnianych (1) w Szląsku, 3. list. przejechawszy 
przez granicę polską z rana stanął w Ostrzeszowie; ztamtąd puścił się do 
Grabowa, starostwa p. Marcina Zareby, gdzie przenocował. Drugi nocleg w Polsce 
miał nazajutrz 4. w Sieradzu; stąd przybył 5. do Szadka, gdzie niedawno zabito 
50 ludzi, a przenocowawszy w m. Lutomierzu, 6. śniadanie zjadł w Zgierzu, 
mieńcie niedawno temu nawiedzonem wielkim pożarem; tam go przywitał Maciej 
Rokicki sługa kasztelana gnieźnieńskiego Jędrzeja Przyjemskiego. Zajechawszy na 
nocleg do miasta Strykowa 7. stanął w Łowiczu, mieście znakomitem (civitatem 
amplam), własności arcybiskupów prymasów, gdzie miał zastać swego kolegę p. Jana 
z Kochcic Kochtyckiego, który zaś nietylko nie zjechał do Łowicza, ale nawet 
wcale nie przybył do Polski, tak że opat. sam sprawować musiał poselstwo. 
Pomieniony Maciej Rokicki zaprowadził posła szląskiego do domu ks. 
Baranowskiego, proboszcza miejscowego. Przez cały następny dzień zostając w 
Łowiczu, opat na śniadanie zaprosił do siebie p. Mateusza Saxa, Szlązaka z Nisy, 
kanclerza i notaryusza łowickiego. 9. rano opuściwszy Łowicz, minąwszy Sochaczew 
na noc przyjechał do Błonia. Tamże doczekawszy się 12. kursora królewskiego, 
Macieja Heira, który dla opata przywiózł listy wierzytelne, instrukcyą, i inne 
papiery, co żywo ruszył ku Warszawie, gdzie stanął na trzecią godzinę. Przed 
samem miastem przyjmował poselstwo szląskie, wysłany na spotkanie jego, p. 
Jędrzej z Ponęt owa Ponętowski, sędzia marszałkowski; tenże zaprowadził opata z 
orszakiem swoim do gospody na przedmieściu, w której niegdyś mieszkał także 
biskup wrocławski Andrzej, gdy r. 1590 odprawiał poselstwo do Polski. Niebawem 
poseł szląski oznajmić kazał o przyjeździe swoim p. Zygmuntowi Myszkowskiemu, 
margrabi mirowskiemu, marszałkowi wielkiemu koronnemu, staroście korczyńskiemu

---------------
(1) Z łacińskiego dzienniczka czyli opisu podróży przew. sufragana 
wrocławskiego, posła króla jmci węgierskiego i czeskiego Macieja do króla jmci 
polskiego, z Wrocławia do Warszawy. (Ręk. )

19

itd, i Mikołajowi z Podhajec Wolskiemu, marszałkowi nadwornemu koronnemu, a 
poświeciwszy dzień następny odpoczynkowi, 14. przyjmował u siebie p. starosty 
Zurębę i wspomnianego Ponętowskiego. Poczem przez sekretarza swego Karola 
Bernicza i marszałku dworu swego Jerzego Kremera zawiadomił kanclerza koronnego 
Wawrzyńca Gębickiego biskupa władysławskiego i pomorskiego o przybyciu swojem, i 
przesyłając mu list swój wierzytelny upraszał go o wyjednanie sobie posłuchania 
w obec wszystkiej rzeczypospolitej. Natychmiast tez kanclerz koronny przysłał do 
posła szląskiego dworzan swoich, którzy przywitawszy pana oratora króla jmci 
czeskiego i węgierskiego, oświadczyli rnu, że dopiero za kilka dni bedzie mógł 
mieć audyencyi, bo teraz są zatrudnieni sprawą lenna pruskiego. — Jakoż dnia 15. 
przybył elektor brandenburski, Jan Zygmunt, który umiał sobie uskarbić króla 
Zygmunta 311. i doradźców jego, przeważny wpływ wywierających na sprawy 
publiczne. Na błoniach przed Warszawą uroczyście przyjmował nadjeżdżającego 
elektora z licznym orszakiem, królu Zygmunt otoczony wspaniałym pocztem panów 
polskich. Po prawic}' król jechał elektor, po lewej stronie królewicz Władysław. 
Wprowadzono elektora do pałacu ujazdowskiego.
Tegoż dnia przyszedł (1) do posła szląskiego p. Mikołaj Wolski, a składając 
ukłony służby swe zalecał w łuskej najjaśniejszego królu jmci węgierskiego i 
czeskiego, wszelką możliwą przyobiecując pomoc. Poseł szląski, znając doskonale 
panu marszałka nadwornego, jako szczerze przywiązanego do najj. domu 
austryackiego, poufnie i otwarcie z nim rozmawiał o tem, co, jak wiadomo, król 
węgierski posłowi poruczył względem Siedmiogrodu. Żądał bowiem król Maciej od 
króla Zygmunta, żeby mu przysłał kilka tysięcy wojska polskiego na pomoc 
przeciwko wojewodzie siedmiogrodzkiemu Gabryelowi Batoremu, który, jak król 
węgierski się użalał, ziemie i łudzi jego nawiedza po nieprzyjacielsku. Wolski 
zaś odpowiedział posłowi szląskiemu, że szczerze traktując z Cezarem Gullusem,

---------------
(1) Z listu lacińskiego, który poseł szląski 15. list. z Warszawy pisał do 
kanclerza węgierskiego, pana Krenberga.

20

przysłanym od króla węgierskiego do Polski, usilnie popierał interes króla 
Macieja nietylko u królu Zygmunta ale i u panów polskich. Gallus atoli nic 
chciał, jak on (Wolski) mu radził, co najspieszniej powracać taż sama drogą do 
króla węgierskiego, kędy przybył do Polski, lecz oświadczył, że wrócić zechce 
przez Multany. A lubo to zrazu wszystkim bardzo podejrzana wydawało się rzeczą, 
naostatek jednak dozwolono mu wolnego przejazdu, tem bardziej że przysiągł iż 
nic nic uczyni przeciwko królowi Jmci polskiemu i koronie polskiej. Lecz mimo 
to; namawiał Mołdawian, aby królowi węgierskiemu przysięgali na wierność i 
poddawali się pod rządy jego. O to wielkie hałasy w Polsce powstały. Później 
król węgierski przysłał Hejdela. Z nim Wolski także konferował, a gdyby wszystko 
tak, jak umówiono, zostało wykonanem, stanęłoby między królami polskim a 
węgierskim mocne przymierze. Listy także wyprawił do króla węgierskiego, atoli 
cała sprawa spełzła na niczem. Bo ani Hejdel ani kto mszy, dobrze o wszystkiem 
zaznajomiony, według umowy, nic zjawił się tu ani przed rozpoczęciem sejmu, ani 
w pierwszych dniach jego. Wolski zaś już przysposobi! umysły panów senatorów, a 
wszystkoby pomyślny otrzymało skutek. Lecz nic nie czyniono ze strony króla 
węgierskiego. A lubo tu już są senatorowie obu narodów, polscy i litewscy, król 
jednak, lubo ma szczerą wolą, z senatem samym nic nic może stanowić o daniu 
posiłków, gdyż rzecz tak wielkiej wagi winna być roztrząsana w obec całej 
rzeczypospolitej. — Poseł szląski wprawdzie uniewinniał, o ile możności, króla 
Macieja, przekładając że dla rozlicznych trudów, jakie napotykał przy objęciu 
rządów czeskich i dla hołdu złożonego w Wrocławiu przez książąt i stany 
szląskie, zniewolony był poniechać innych spraw. Atoli to wszystko nie trafiło 
do przekonania Wolskiego, bo utrzymywał, iż przedewszystkiem król węgierski 
powinien był zakończyć sprawę, przez posła Hejdela z ramienia jego rozpoczętą w 
Warszawie. Naostatek zaś Wolski radził posłowi szląskiemu, żeby niektórym panom 
polskim doręczając swój list wierzytelny, usilnie nakłaniał ich, by gwoli 
dobremu sąsiedztwu, kilku tysięcy wojska polskiego posiano królowi węgierskiemu 
na pomoc; nakoniec król jmć Zygmunt obmyśli śro-

21

dki, przez jakie pokój stanie między królem węgierskim a Batorym, boby Batory 
później mógł nawet państwom króla Jmci polskiego być niebezpiecznym.
Słuchając rady Wolskiego, poseł króla Macieja rozesłał list swój wierzytelny 
panom w ówczesnych okolicznościach największe znaczenie i wpływ u króla Zygmunta 
mającym a domowi nustryackiemu przychylnym, jako to Franciszkowi Simonecie 
biskupowi fulginackiemu, nuncyuszowi apostolskiemu, Stanisławowi Żółkiewskiemu 
wojewodzie kijowskiemu i hetmanowi wielkiemu koronnemu, Szczęsnemu Kryskiemu 
podkanclerzemu kor., Janowi z Ostroroga wojewodzie poznańskiemu, Marcinowi 
Szyszkowskiemu biskupowi płockiemu, Lwowi Sapieże kanclerzowi w. litewskiemu i 
marszałkowi dworu królowej Jmci, Krzysztofowi Monwid Dorostohajskiemu 
marszałkowi w. litewskiewu, Wojciechowi Baranowskiemu arcybiskupowi 
gnieźnieńskiemu. Do ówczesnych stronników polskich domu austryackiego należał 
także Adam (1) Sędziwoj Czarnkowski, wojewoda łęczycki i jenerał wielkopolski, 
który przez Ponętowskiego (2) upraszał posła szląskiego, aby mu przesłał listy 
króla węgierskiego i czeskiego, dodając że przez umyślnego kursora wyprawi 
odpowiedź do króla Macieja.
Nazajutrz, tj. 10. list., elektor brandenburski przyklęknąwszy przed królem 
polskim, siedzącym na tronie wzniesionym w pobliżu kościoła bernardyńskiego, 
publicznie i uroczyście składając hołd królowi polskiemu, odebrał od niego 
lennem prawem księstwo pruskie; poczem wspaniały obiad da! król lennikowi swemu, 
który następnego dnia, t j. 17. do pałacu ujazdowskiego na ucztę zaprosił króla 
i znakomi-

---------------
(1) O tym Adamie Czarnkowskim, nieodrodnym synu Wojciecha, byłego jenerała 
wielkopolskiego, przesławnego jurgieltnika rakuskiego, pisze Niesiecki (III. 
219): "w radach przezoru wielkiego, który i postronni w nim sobie szanowali: dla 
tego cesarz przez Karolu arcyksięcia Austryi jego rady w ciężkim Jakimś 
interesie szukał, a drugi raz przez list się rodził, ale że go już żywego nie 
zastał, list nazad cesarzowi odesłany, "
(2) Andrzej Ponętowski, zdaje się dworzanin królewski, do szczególnych poruczeń 
używany przez Zygmunta III., w trzech łacińskich autografach do posła króla 
Macieja pisanych, które czytałem, podpisywał się: Andreas Ponetowski do Pono. 
(także Ponetof) in Attendorf Coinitiorum Rcgni ot Aulo Causnrum Jndex (takżo 
comitiorum genoralium Judex, albo Comiliorum Rug. Sups. Index). Jakoż byt on 
panem na Attendorfie czyli właścicielem wsi po polsku Drężyna, już wówczas po 
niemiecku Atendorf zwanej. położonej obecnie w w. ks, pozn., powiecie i okręgu 
wschowskim.

22

tych panów polskich. Tegoż sumego dnia ks. Wojciech Bedleński, kanclerz biskupa 
władysławskiego, kustosz wolborski i dworzanin (concamcrarius) kanclerza 
koronnego, i Andrzej Ponetowski oznajmili postowi szląskiemu, że nazajutrz 
otrzyma posłuchaniu u króla Jmci.
Dnia 18. raniutko Ponetowski z rozkazu króla listem (1) zawiadomił posła 
szląskiego, że król koło 9. godziny da mu audyencyą, że zajedzie przed gospodę 
królewska kareta aby po powieść na zamek; dodał, iż, powróciwszy od elektom 
brandeburskiego, do którego król go wyprawia, pospieszy do przewielebnego posła 
szlaskiego, aby mu także towarzyszyć po drodze do zamku. Jakoż w parę godzin po 
odebranym liście trzech senatorów przyszło do posła szlaskiego zapraszając go na 
audyencyą. Karetą królewska pojechali do zamku. Tam koło 11. z południa 
wprowadzony na audyencya przed królem i senatem, poseł króla Macieja, siedząc na 
krześle, po łacinie przemówił do nich w te stówa:
Najjaśniejszy i najpotężniejszy królu, panie miłościwy, najprzewielebniejsi 
arcybiskupowie, przewielebni biskupi, jaśnie oświeceni, jaśnie wielmożni 
panowie, urodzeni i wielmożni prześwietnego królestwa polskiego wielkoradzcowie. 
Najj. i najpoteżn. król a pan, Maciej, król węgierski, czeski, dalmacki, 
chorwacki, pan mój miłościwy, życzy najj. królowi zdrowia, długiego żywota, w 
sprawach wszelkich powodzenia najpomyślniejszego, a jako gorąco i z głębi serca 
winszuje waszej kr. mci zwycięstwa nad Smoleńskiem otrzymanego, tak też pragnie 
szczerze, żebyś w. kr. mć liczne insze i slawniejsze odnosił tryumfy, ofiarując 
w. kr. mci, krewnemu i powinowatemu swemu najukochańszemu, przyjacielowi 
szczeremu, sąsiadowi dobremu, przyjaźń i służby swoje, a prześwietnemu (inclyto) 
senatowi łaskę swą królewską i wszelkiego dobrego pomnożenie.
Najj. król nasz, gdy niedawno doszło do jego wiadomości że w Warszawie będzie 
zjazd, na który teraz patrzemy, stanów królestwa polskiego, zaniechać tego nie 
powinien a, chciał, żeby, jak prędko mu sprawy publiczne dopuszcza, wy-

-------------------
(1) W autografie bez daty i miejsca czytamy na końcu: Dabantur in autora in 
Hospicio vete.

23

prawić tutaj w poselstwie j. wielm. barona Kochtyckiego i mnie, ażebyśmy 
imieniem króla jmci węgierskiego i czeskiego niektóre sprawy wnieśli na łono 
tego dobranego kota. Ztądto w. kr. nić wespół z j. wielmożnymi senatorami swymi 
snadno powziąć możesz przeświadczeniu, iż najj. król nasz ku nim zawzdy był 
najlepszego, najprzyjażniejszego i najżyczliwszego serca u będzie na wieki. 
Wszystko to gdy w kilku słowach przekładać budy, lubo w nieobecności kollegi 
swego, w. kr. mć łaskawie, jwielmożny zaś sonat życzliwie niech raczy umie 
słuchać. Nasamprzód zaś składając list od najj. króla naszego do w. kr. mci i j. 
wielmożnego senatu, oddaje go z powinnem poważaniem i szacunkiem.
Przed kilku laty, gdy najmędrszy świata rzadziciel, P. Bóg, w ręku którego są 
wszystkich królestw potęgi i prawa, najj. pana a pana Macieja II. wybrał na 
króla węgierskiego również i czeskiego, przy najwyższej zgodzie, radości i 
oklaskach wszystkich poddanych, ukoronował i utwierdził, — najj. król nasz nic 
pilniejszego nie rozumiał nad to, jak do tego wszystkiego, co ś. p. poprzednicy 
jego z postronnymi królami zawarli statecznie, przystopować, pilnie pomniąc na 
słowa zbawiciela naszego Chrystusa Pana, który mówił: w którykolwiek wnijdziecie 
dom, mówcie: pokój temu domowi. W wielki zaiste dom jagielloński weszliśmy z 
również wielkiego domu austryackiego. Cóż, jeśli nie pokój, niesiemy ze sobą? 
Azaż może być co weselszego, co milszego nad pokój ? Albowiem, gdy to wizerunek 
wieczności, w którym pokuj mocno kojarzony z sprawiedliwości. ą ustawicznie 
zostawa, słuszna, iż wszyscy królowie jako i mężowie najprzedniejsi usilnie go 
wyglądają. Na cóż bo tak okrutne wojny, takie tu na ziemi zabiegi, jeśli nie na 
to, by przez nie pokój i bezpieczeństwo otrzymać. Będzieli pokój uczynion w 
samych początkach rządów królewskich i cesarskich, natenczas też najsnadniej 
unikniemy powszechnych nieszczęść wypływających z wojen. Przeto, gdy od wielu 
wiekow głowy królestw czeskiego i polskiego, z przykazania bożego do 
przestrzegania pokoju skłaniajcie się, zawierać zwykły pokój i zgodę oraz 
zatwierdzać przysięgą: król nasz, jako gorący miłośnik pokoju, a który w niczem 
nie odrodził się od najja-

24

Mniejszych przodków swoich gniazda wspaniałego, tenże sam pokój, toż przymierzów 
i paktów zachowywanie, w. kr. mci i j. wielm. senatowi jego w dniu dzisiejszym 
przez nas szczerze i rzetelnie ofiaruje, przyjacielsko zadając, żeby 
przerzeczona zgoda nowemi związkami obopólnie skojarzoną, została. Że zaś najj. 
król nasz dobrze rozumie, iż w. kr. mć teraz zatrudniają insze dla jego państwa 
nader ważne sprawy, a że rzecz tak wielkiej wagi na prędce przywiedzioną być 
niemoże do skutku, przeto uprzejmie prosi w. kr. mci, żebyś w. kr. mc z tego 
zacnego koła raczył wyznaczyć niektórych pełnomocników — podobnież uczyni król 
nasz — którzyby w umówionem miejscu i czasie to co należy do pospolitego pokoju, 
odnowienia oraz utwierdzenia przymierzów i paktów, dostatecznie namówili, 
opisali, postanowili, i przysięgami obudwu królów zatwierdzili i wzmocnili.
Powtóre, strony opisania granic, iż miedzy korony polskiej niektórymi 
mieszkańcami a naszymi waśń i sprzeczka niemała powstała i trwa z wielkiem 
umysłów wzburzeniem i wielu ludzi upadkiem, a obawiać się można, żeby się to złe 
nie srożej szerzyło: przeto najj. król nasz gotów wysadzić komissarzy — toż samo 
niech uczyni w. kr. mć — którzyby po przyjacielsku zjeżdżając się na oglądanie 
miejsc spornych, po zgromadzeniu i rozpoznaniu praw obustronnych, sprawiedliwie 
wnieśli, co ma być postanowionem ku przywróceniu spokojności pomiędzy 
spierającemi sie stronami; a jeśliby może za jednym lub drugim zjazdem, 
oglądaniem i umową sprawy takowe załatwione być nie mogły, — najj. król nasz 
uprzejmie prosi, aby się przynajmniej w przeciągu roku ukończyły dla dobra 
zobopólnego.
Po trzecie, najj. król nasz dowiedział sie z licznych i wielkich zażaleń 
poddanych swoich księstwa szląskiego, jako ciężko dotąd i zuchwale, tylokrotnie 
niektórzy mieszkańcy królestwa polskiego, przeciwko prawu i słuszności uczynili, 
gwałtownie Szląsk najeżdżając, nietylko bydło zagrabiając, ale i ludzi naszych z 
kupią ich i towarami przytrzymując, imając, więżąc, zniewalając ich do płaceniu 
niezmiernych summ, do czego wcale nie byli obowiązani, i którzy by wszy bogatymi 
ludźmi przyszli o wielkie ubóstwo, a podziś dzień nie

25

otrzymali. Do tego przystępują cięższe występki obrażające Boga i uczciwość; bo 
szlachetnego rodu panny z domów rodzicielskich i powinowatych gwałtem 
wykradziono, uwięziono i podobno zbezczeszczono. (1)
Pomiędzy temi dwoma potężnemi królestwami dotąd znaczny i dla obu stron 
korzystny odbywał się handel, cła atoli i myta teraz tak powiększane i 
przymnażane a nad miarę naszym ludziom nakładane bywają, iż, jeśli się wcześnie 
temu złemu nie zapobieży, handel upadnie i zniknie. Do tego przychodzi nowe 
jakieś wybijanie monety podłej i fałszywej, co nietylko ludzi naszych o ciężkie 
przyprawia straty, ale też powadze obu królów (bo dzieje się to przeciwko ich 
woli) u nieświadomych niemałą wyrządza ujmę. — Przetoż najj. król nasz żąda od 
w. kr. mci uprzejmie, aby autorów onych występków, wedle ogromu przewinienia, 
surowo i skutecznie ukarano, zabrane rzeczy właścicielom wrócono, szkody 
wynagrodzono, a biegu sprawiedliwości żeby się nadal trzymano. Albowiem ze swej 
strony najj. król nasz nieomieszka, każdemu, przedkładającemu uciążliwości 
swoje, wymierzać sprawiedliwości i słuszności.
To co tu w ogóle i w krótkich słowach przedłożyłem, niechcąc rozwlekłością mowy 
znużać w. kr. mci i j. wielmożnego senatu, obszerniej i więcej wyszczególnione 
pismem zawarłszy oddaję w. kr. mci z powinnem uszanowaniem. A iż to są rzeczy 
mnogie i ważne, wymagające dokładnego roztrząśnienia, najj. król nasz z 
powinności swej żąda, aby wysadzonym przez obie strony kommissarzom wszystko to 
oddano do rozsądzenia; tymczasem zaś abyś w. kr. mć wydał edykt surowy, 
upewniający ludziom naszym bezpieczeństwo i obwieszczający, ażeby im przed 
załatwieniem sprawy wolno było bezpiecznie kupczyć w temto królestwie i 
odprawować swoje interesa.
Naostatek, co Gabryel Batory w księstwie siedmiogrodzkiem temi laty poczynił, a 
i dzisiaj jeszcze czyni, jak on słowo dane złamał, z panami siedmiogrodzkimi 
srodze postąpił, miasta, grody, zamki orężem lub podejściem opanował,

----------------------------
(1) Przesada to retoryczna; bo jak z powyżej przywiedzionych zażaleń szląskich 
domo, tylko sam jodyny Jan Tomicki z Baranowa wykradł Szlązaczkę aby się z nią 
ożenić.

26

wiernych i przywiązanych ku naszemu królowi jmci poniewolił do poddaństwa, 
wszystko mieczem i ogniem spustoszy}, nadto i zgromadziwszy wiele tysięcy 
hajduków, przeciw woli króla Jmci, poważył się przez ziemie królewskie 
przechodząc, wkraczać w granice państw w. kr. mci, napadać ludzi nic takiego nie 
obawiających się, zabijać dających mu opór, a teraz wezwawszy kilka tysięcy 
Turków i Tatarów, siebie i nie swój Siedmiogród poddawał pod jarzmo tureckie, a 
dalej puszczając się w. kr. mci zacnemu i chwalebnemu postanowieniu co do 
oblężenia Smoleńska przeszkadzał, Moskwie posiłki przyobiecując, od poddaniu się 
odmawiając ją, a wszystkich, jednem słowem, chciał użyć sprężyn, aby się okazać 
wrogiem tej korony niezwyciężonej: to wszystko dobrze znane w. lir. mci i j. 
wielmożnemu senatowi, choćbyśmy też o tem ani nie napomknęli. Ale żeby się nie 
zdawało, jakoby to marne były słowa, jeśli samo zamachy niedosyć przyczyniają 
wiary, otóż są dowody i listy samegoż Batorego do wielkiego wezyni, jaśniejsze 
nad słońce, jakiemi krom żadnej trudności Batory może być przekonanym, a które 
tu w. kr. mci i j. wielmożnym panom senatorom uniżenie przekładani. Przetóż 
najj. król nasz, jako szczery przyjaciel i sąsiad usłużny, w. kr. mci i j. 
wielmożnemu sonatowi przez nas oznajmia to uprzejmie, przyjacielsko żądając, 
abyście zgromadziwszy wojsko z walecznych Polski bohaterów, niezwłocznie braciom 
i sąsiadom waszym, w Siedmiogrodzie największemi niebezpieczeństwy otoczonym, 
pomoc nieśli, siły wrogów złamali, tyle dusz niewinnych z wiecznej niewoli i 
tyranii wydźwignęli, a siebie samych uwolnili od niezliczonych podstępów i 
niebezpieczeństw grożących wam od tego człowieka. Niewątpliwie najj. król nasz z 
równą bronią, większą jeszcze gorliwością, w sam czas wystąpi do przytłumienia 
owej zarazy, a jakkolwiek powstrzyma swój zapęd, wkrótce jednak wraz z wami, 
czego się nieomylnie spodziewa, ze szczętem ją wytępi.
Otóż co najj. król nasz przez nas przedstawia w. kr. mci i j. wielm. senatowi. A 
gdy wszystko to z prawem, uczciwością, dobrem sąsiedztwem i wzajemną przyjaźnią 
jest zupełnie zgodne, tuszymy sobie, że otrzymamy taką odpowiedz, jaka

27

obóm potężnym królestwom będzie pożyteczna, przyjemna i miła.
Po skończonej mowie, król pożegnał posła szląskiego a trzech senatorów odwieźli 
go do gospody jego. Tam po śniadaniu odwiedzili go Otto Schenking biskup 
wendeński i Kasper Chorwat, kapitan chorągwi węgierskiej króla. jmci. Nazajutrz, 
pomieniony biskup doręczył posłowi memoryał dotyczący summy 1000 czerw, złotych, 
która mu się należała od Szlązaka Ehrenfrieda barona Minkwitza. Tenże bowiem 
Minkwitz koło r. 1595 powracając z poselstwa, z rozkazu cesarza Rudolfa II 
odprawionego do Moskwy, gdy mu pieniędzy przybrakło, pożyczył od kasztelana 
wendeńskiego i starosty derptskiego, Jerzego Schenkinga, 1000 czerw, zł., 
obligiem własnoręcznym obowiązując się, że odda całą. wymienioną summę przed 
upływem roku. Tymczasem już minęło lat szesnaście, u nic nic zwrócono. Już przez 
sześć lat sługa nieboszczyka kasztelana, Jan Engel z Wrocławia, mając rewers 
własnoręczny Minkwitza, nie bez znacznych kosztów u dworu cesarskiego nadaremnie 
doprasza się sprawiedliwości, nic inszego nad obiecanki nie odbierając. Dał 
wprawdzie Minkwitz z miasta Guben znać, że mu cesarz przeznaczył jakieś 
pieniądze; a lubo przyrzekł, że z nich zapłaci dług swój, nic dotąd z niego 
wydobyć nie podobna było. Koszta na odzyskanie pieniędzy łożone już przechodzą 
kapitał. — Teraz brat nieboszczyka kasztelana a opiekun małoletnich dzieci jego, 
Otto Schenking biskup wendeński i inflancki, dożywotni administrator opactw 
sulejowskiego i witowskiego, imieniem spadkobierców domaga się wierzytelności, 
upraszając, aby mu jak najspieszniej oznajmiono, czy może się spodziewać 
wydobycia pieniędzy. Po śniadaniu udał się poseł króla Macieja do kanclerza 
koronnego, u którego bawił aż do 4tej po południu.
Nazajutrz, t. j. 20. był na śniadaniu u posła szląskiego p. Marcin Zaręba, a 
zaproszony p. Jędrzej z Ponętowa Ponętowski nie stawił się; wieczorem zaś 
zawiadomił posła opata listem na prędce (1) pisanym w zamku królewskim, iż 
zaprosin jego przyjąć nie mógł, ponieważ mu król jmć polecił rej wo-

----------------------------------------------------------
(1) In arce raptim datum 20. 9bris 1011.

28

dzić na weselu, które w zamku królewskim sprawił król Mikołajowi Działyńskiemu 
wojewodzie brzesko-kujawskiemu, który po śmierci pierwszej żony Cemianki 
wojewodzianki pomorskiej, połączył się małżeńskim związkiem 7. panną 
Eisenreichówną, (1) z fraucymeru królowej jejmości polskiej, szlachcianki} 
bawarską. Zarazem donosi mu, że marszałek w. kor. Z. Myszkowski ma zamiar 
następnego poranku odwiedzić posła i zaprosić go do siebie na śniadanie.
Tegoż dnia przyjmował poseł u siebie ks. Wojciecha Bedleńskiego i Wacława 
Chelaczewskiego (?) kasztelana biechowskiego, którego żona była siostrą 
burgrabiego de Dolina.
21. poseł króla Macieja prosił przez ks. Walentego Seidla, spowiednika królowej, 
o audyencyą u królowej, a przez ks. Bedleńskiego o odpowiedź króla jmci.
Nazajutrz zaproszono posła na posłuchanie u królowej Konstancyi: byli tam Lew 
Sapieha marszałek dworu królowej, cały fraucymer, i kilku znakomitych panów 
polskich. Po skończonej audyencyi, M. Wolski marszałek nadw. kor. zaprosił posła 
na śniadanie, na którem znajdowali się nuncyusz apostolski, referendarz kor. 
Firlej, Dr. Schampach i wielu innych mężów znamienitych.
23. ks. Bedleński z polecenia marszałka Wolskiego oznajmił posłowi, że nazajutrz 
odbierze odpowiedź od króla jmci. Tegoż dnia poseł był na uczcie u kanclerza 
kor., gdzie zastał biskupów: Szyszkowskiego płockiego i Schonkinga wendeńskiego.
24. trzech senatorów kareta, królewską przyjechało do posła szlaskiego, aby go 
powieść na zamek królewski. Tam na publicznej audyencyi o 10. przed południem w 
obec króla i senatu, kanclerz koronny na punkta przez posła króla Macieja w dniu 
18. b. m. przedłożone taką mu dał odpowiedź (2): 1) Król jmć na sejmie walnym 
warszawskim niedawno zakończonym naradziwszy się o odnowieniu wzajemnej 
przyjaźni, już wyznaczył posłów, którzy udadzą się do króla jmci węgierskiego i 
czeskiego, by się z nim o tej sprawie namówić

-------------------------------
(1) Po śmierci Działyńskiego wdowa poszła za Wojc. Stan. Radziwiła. kancl. lit. 
(2) Z listu łacińs. iego do kanclerza czeskiego Zdańka Lobkowicza, z Wrocławia 
4. grudnia 1011 pisanego pracz ks, opata Jerzego Scultetusa.

29

2) Wysadzeni zostaną kommissarze od obu stron, którzy starań przykładać będą o 
ustanowienie pokoju. 3) Iż urodzony ' Tomicki takiego dopuścił się występku, o 
tem król jmć bez sejmu stanowić nie nie może, bo Tomickiemu służy prawo 
szlachcica polskiego; prawem atoli przeciwko niemu postępowano będzie. 4) 
Zażalenia przedłożone, podobnież przez kommissarzy rozpoznane i rozsądzone 
zostaną. — 5) Co się tyczy fałszywej monety, król jmć przestrzegać będzie, aby 
odtąd nic takiego nie działo się, Również zaś żąda najj. król polski, aby także 
król jmć węgierski i czeski starał się o to, by w jego królestwach i państwach 
nie wybijano fałszywej monety, bo w Szląsku, lubo znani są fałszerze monety, 
karani jednak nie są.
Na to poseł szląski rzekł; "Najj. królu, panie miłościwy. Iż w. kr. mć wespół z 
j. wielm. senatem swoim, na punkta, które w imieniu króla jmci swego przed kilku 
dniami przełożyłem, tak łaskawą i życzliwą dałeś mi odpowiedź, za to imieniem 
najj. króla mego waszej kr. mci i j. wielmożnemu senatowi powinne składam 
dzięki, nawzajem upewniając w. kr. mć, iż najj. król nasz w podobnych sprawach, 
o ile czas i sposobność dozwalać będą, zawżdy gotowym będzie do wzajemnych 
usług. "
Poczem odebrał odpowiedź piśmienną, własną króla Zygmunta ręką podpisaną, z 
którą niezwłocznie kursora Heira wyprawił do króla Macieja. Odpowiedź*) 
królewska osnowy jest następującej:
Pozdrowienie i powinszowanie imieniem króla jmci węgierskiego i czeskiego przez 
pana posła złożone, jako pochodzące od monarchy najściślejszym związkiem 
złączonego z j. kr. mcią, wdzięcznie i mile przyjął j. kr. mć pan nasz 
miłościwy. Nawzajem wielką radość sprawiło j. kr. mci p. n. m. iż nietylko o 
najlepszem zdrowiu króla jmci dowiedział się, ale też o pomyślnym stanie rządów 
jego. Przeto i winszuje królowi Jmci objęcia królestw w świecie chrześciańskim 
najszlachetniejszych, życząc przytem dalszego we wszystkich sprawach powodzenia 
szczęśliwego. A iż król jmć, chcąc do zwią-

-------------------------
(1) Przepolszczyłem ją z kopii oryginału łacińskiego.

30

zków krwi i inszych węzłów mocno skojarzających króla Jmci z j. kr. mcią p. n. 
m. i tamto królestwem przydać jeszcze dawnych przymierać w odnowienie, wnosi o 
nie przez pana posła swego i uprasza: przetoż j. kr. mć p. n. m. przyznaje chęć 
osobliwą, króla jmci ku sobie i królestwu swemu, przyznaje pilne staranie króla 
jmci o pokój i bezpieczeństwo. Już to j. kr. mć p. n. m., tejże samej będąc 
myśli, na blisko przeszłym sejmie przyłożył starania, szczególniej gdy Węgier 
niemało zaszło także przeciwko mieszkańcom królestwa tego wbrew przymierzom, aby 
za zgodą wszystkich stanów wyznaczono kommissarzy ku odnowieniu przymierzów; 
podobnież j. kr. mć p. n. m. względem Szląska toż samo ochotnie uczyni staranie. 
Nadto j. kr. mć p. n. m. mając w pilnej uwadze, aby o tych sprawach snadniej 
stanowionem być mogło, wyprawi osobliwego posła do króla Jmci, który o 
wszystkich tych rzeczach z królem jmcią umówi się i postanowi.
Co o najazdach, porwaniach, gwałtach, imaniach i podobnych rzeczach pan poseł 
wypowiedział, a które wydarzyły się podczas bytności j. kr. mci na Moskwie, na 
to ubolewa j. kr. mć. p. n. m. Podstawa zaś to królestwa tego i spraw jego iż 
przeciwko ludziom, mianowicie szlacheckiego i rycerskiego stanu, niemoże być 
postępowano, jeno zwyczajna drogą prawną. Jeśli więc ci, którzy się mienią być 
pokrzywdzonymi, pozwą tych, na których się uskarżają: natenczas j. kr. mć. p. n. 
m. nie dopuści, aby w wymierzaniu sprawiedliwości na nim i urzędach schodzić 
miało; nadto zleci kommissarzom swoim, których wyprawi, aby pilnie w te sprawy 
wejrzeli do ich ułacnienia.
Myt i ceł ordynacyą j. kr. mć taką ustanowił, iż celnicy mają na widok publiczny 
wystawione rejestra czyli taryffy, w których oznaczono, jakie opłaty od 
wszelkich towarów pobierać winni, i z nich kupcy i furmani dowiedzieć się mogą, 
ile od swoich towarów opłacać im należy. Jeśliby zaś celnicy tak nie czynili 
albo nad przepis wyciągali cła, natenczas j. kr. mć. p. n. m. rozkaże, aby 
takowy celnik prawem przekonany ciężko został ukaranym podług ustawy na takie 
przewinienia uchwalonej. Wcześnie zaś zapobiegając temu, aby nic nie stało się, 
przezcoby handel, który z obu stron ma być wolny, do-

31

znawał przeszkody, oraz by nikogo bezprawnie nie ciemiężono, surowego edyktu jak 
najrychlej wydać j. kr. mć. p. n. m. nieomieszka.
Iż przykrości wynikające z podłej monety są tak wielkie, że jeśli się zawczasu 
temu nie zapobieży, o zupełny upadek przyjdą publiczne i prywatne majątki, już 
odedawna j. kr. mć i stany królestwa rozumieją, i dla tego też prawem na blisko 
przeszłym sejmie uchwalonem, o ile możności, zapobieżono temu złemu. Takiż sam 
obowiązek słusznie włożony jest na króla jmci, jak uważają j. kr. mć. p. n. m. i 
wielm. stany królestwa, gdyż z jego państwa, mianowicie z Węgier i Szląska, nie 
mała część podlej monety wnoszoną bywa do tego królestwu, Przetoż aby do 
naprawienia tej niedogodności także król jmć wszelkiej staranności i 
troskliwości pilnie przykładał, uprzejmie żąda j. kr. mć p. n. m.
Co do sporów o granice, mianowicie między Joachimom baronem Maltzanem, a 
Dadzibogiem Karnkowskim starostą dobrzyńskim i odolanowskim (?!) tudzież 
właścicielami Jutroszyna i Piotrem Junczińskim (?) zachodzących, j. kr. mć p. n. 
m. rozkazał z kancellaryi wydać pismo na wysadzenie kommissyi, w której także 
wyznaczył kommissarzy do uspokojenia tych sporów, zleciwszy im, aby z 
kommissarzami króla jmci, za spólnem się o sposobnym czasie zniesieniem, na 
pewne miejsce zjechawszy się, słusznie i dobrze owe granice sporne uregulowali i 
opisali; w in szych też sprawach, kr. mć p. n. m, oile to będzie w mocy jego, 
żadnego nie opuści obowiązku, jaki nań wkłada dobre sąsiedztwo.
Co o sprawy siedmiogrodzkie król jmć z j. kr. mcią p. n. miłościwym przez pana 
posła umyślił rokować, król jmć p. n. m. tak to przyjąć powinien, gdyż to, jak 
rozumie j. kr. mć p. n. m., pochodzi z najlepszego króla jmci serca ku j. kr. 
mci p. n. m. i królestwu jego. O całej tej sprawie j. kr. mć p. n. m. zdanie 
swoje przez posła, którego wyprawi do króla Jmci, przełoży królowi Jmci i dalej 
z nim traktować będzie. Tymczasem, aby o skłonnem ku królowi jmci sercu j. kr. 
mci p. n. miłościwego dokładniej króla jmci upewniał pan poseł, pil-

32

nie j. kr. mc p. n. m. o to prosi pana posła, uprzejmie ofiarując mu łaskę swą i 
życzliwość.

Reinhold Heidenstein.
j. kr. mci sekretarz.

Po śniadaniu koło drugiej godziny, przyszli do posła szląskiego kanclerz koronny 
Wawrzyniec Gębicki i marszałek nadworny Mikołaj Wolski. Ci imieniem króla jmci 
polskiego czynili posłowi szląskiemu następne zawiadomienia:
Nasamprzód, iż poseł domagał się pewnej i stanowczej odpowiedzi na punkt 
dotyczący Siedmiogrodu, j. kr. mć oświadcza, że tego czynić nie może bez sejmu z 
rozmaitych i licznych przyczyn, mianowicie zaś dlatego, iż zeszłego roku pewien 
człowiek, nazwiskiem Cezar Gallus, od króla węgierskiego z podobnem żądaniem 
przysłany by} do Polski. Miano go za męża zacnego, król wiec polski gwoli! 
królowi jmci węgierskiemu rozkazał hetmanowi kor. Stan. Żółkiewskiemu, wówczas 
oblegającemu Smoleńsk, aby w kilka tysięcy wojska niebawem pospieszył do 
Siedmiogrodu na pomoc Siedmiogrodzanoro. Gdy się hetman wybierał w drogę, aliści 
wyszedł na jaw podstęp i zły zamysł Cezara Gallusa, wcale przeciwny obietnicom i 
słowom jego. Bo gdy chciał powracać przez Mołdawią do króla swego, błahe jakie 
przyczyny podając, dla czego tą a nie raczej prostą, kędy przybył do Polski, 
drogą, chce wracać, zdybano go na nowem a niesłychanem przedsięwzięciu przeciw 
królowi i państwu polskiemu, bo wiernych i przychylnych królowi ludzi w tamtych 
stronach podburzał aby porzuciwszy króla polskiego, poddawali się królowi 
węgierskiemu i poprzysięgali mu wierność. Rzecz ta niezmiernie przeraziła króla 
jmć i wszystkich panów senatorów, wyprawienie posiłków wstrzymała i niemałe 
podejrzenie na nieżyczliwość tamtej strony wzbudziła. Przeto i teraz król Jmć 
nic pewnego o posiłkach obiecywać nie może, lubo nie chce opuszczać krewnego 
swego, króla jmci węgierskiego; o czem dostatecznie oznajmi królowi węgierskiemu 
przez posła, którego niebawem wyprawi do niego król polski.
Nad tym tak szkaradnym postępkiem Gallusa, marszałek Wolski, który będąc bardzo 
życzliwym najj. królowi naszemu

33

 — jak pisze ks. opat Jerzy do kanclerza czeskiego (1) — słusznie na wielkie 
poważanie zasługuje, rozwodził żale. Poseł zaś szląski upewniał Wolskiego, iż, 
co się tyczy Gallusa, czynił tenże na swoja rękę, bynajmniej zaś nie wedle myśli 
króla węgierskiego; dla tego prosił marszałka, aby króla jmci węgierskiego miał 
za wymówionego.
Następnie kanclerz Gębicki i marszałek Wolski przedstawiali posłowi szląskiemu, 
jak król i królowa wespół z wszystkiem królestwem polskiem wielce ubolewają nad 
tem, iż nietylko religia katolicka, która dotąd w Szląsku jakokolwiek żyła, 
teraz od przeciwników okrutnie bywa napastowana, ale że także za przyzwoleniem 
króla jmci czeskiego wszystkie zamachy popełniają się; podobnież wiadomo im, jak 
najj. arcyksiąży Karol biskup wrocławski, lubo mnogiemi okazałości rodu swego 
przeciwnemi zelżywościami obrażany, niezmeczony dotrzymuje placu, co wszystko na 
najj. dom austryacki spłynie. Przeto napomina król polski posła szląskiego, aby 
i o tem dokładną relacyą czynił królowi czeskiemu, bo król polski gorąco 
pragnie, żeby najj. arcyksiążę Karol wespół z religia katolicką, większego, niż 
dotąd, doznawał poważania. — Rzekł na to poseł, że to zapewne nie stało się z 
winy króla czeskiego, lecz z powodu listu majestatycznego, (2) przed kilku laty 
nadanego i Szlązakom przez cesarza Rudolfa, a lubo najj. król Maciej chciał go 
znieść, dla zuchwałości jednak poddanych, szczególniej w początkach panowania 
swego, nie mógł tego uczynić; krom wątpienia zaś pomyśli król czeski niezadługo, 
jakby skuteczne na to złe wynaleziono lekarstwo.
Z listu króla jmci polskiego do króla Jmci czeskiego, przesłanego przez kursora 
Heira, król Maciej — mówili Gębicki i Wolski, zapewne wyrozumiał, jak ubolewa 
król polski nad owym napadem Wrocławian na klasztor 6. Wojciecha, iż nie

--------------------------
(1) "De hoc tam enormi facto aliquoties magnificus dom. Wolski, qui plane ma 
fautar est Ser. Regis noxtri, moritoque magni faciondus in omnibus, grauitor ost 
lamentatus. " Z listu wyżej wspomnianego.
(2) R. 1609 Rudolf nadał przywilej, zwany "listem majestatycznym, " protestantom 
korony czeskiej, zapewniający im wolność wyznania.

34

karano (1) występnych, szkód nie wynagrodzono, ani zabranych rzeczy nic wrócono. 
— Poseł na to odpowiedział, że król Maciej to wszystko uskuteczni, mianowicie 
wyjedna, aby klasztór z pod narzuconej sobie opieki magistratu wrocławskiego 
uwolnionym został.
Potem przełożyli posłowi prośbę jw. Zygmunta Myszkowskiego, margrabi 
wirowskiego, marsz. w. kor., o przywrócenie przywileju nadanego mu od cesarza 
Rudolfa, a niedawno mu odjętego, mocą którego wolno mu było przywozić wino 
węgierskie na swoja potrzebę bez opłaceniu cła w państwach cesarskich. — 
Upewniać kazał poseł królu Macieja pana margrabiego, że prośba jego niewątpliwie 
spełnioną zostanie.
Naostatek przedstawili kanclerz i marszałek nadworny iż pan Kazanowski, jeden z 
najprzedniejszych sług króla Jmci polskiego, niegdyś pozbawiony całego majątku 
swego w Wrocławiu, gdy dotąd nigdzie sprawiedliwości dojść niemógł ku odzyskaniu 
własności swojej, chce koniecznie poszukiwać odwetu. Na to poseł szląski 
odrzekł, że w tych niespokojnościach od lat kilku w Szląsku trwających nie tak 
ściśle można było sprawiedliwości wymierzać. Z największą tedy pewnością 
przyrzekł im, że najj. król Maciej wysadzi kommissarzy, którzy wezwawszy p. 
Kazanowskiego do stawienia się, nieomylnie wymierzą mu sprawiedliwość.
Nazajutrz, t j. 25., poseł szląski wyjechawszy z Warszawy, o milę za miastem 
spotkał cara moskiewskiego (2) Wasyla Szujskiego i dwóch braci jego, wziętych w 
niewolę przez hetmana Żołkiewskiego.
1. grudnia opat Jerzy Scultetus powrócił do Wrocławia,

-----------------------------
(1) Pospólstwo wrocławskie, nieustannie drażnione precz dominiknnów, pod 
przeorem Abrahamem Bzuwskim z Polski uprowadzonych do klasztoru S. Wojciecha, w 
samo boże narodzenie r. 1608, wyłamawszy drzwi, wpadło do kościoła i klasztoru, 
i straszliwego narobiło spustoszenia. Nadbiegła straż miejska, i lud rozhukany 
wypędziła z kościoła. Rada miejska rozpocząwszy śledztwo, winowajców ukarali i 
wiole pokradzionych rzeczy wróciła dominikanom. Kłótliwy Bzowski, który się r. 
160!) wyniósł z Wrocławia, wydał pismo, pełno kłamstw, dotyczące owego wypadku 
p. t. Tragnedia Vnitislaviensis. — O tem zdarzeniu obszernie pisze naoczny 
świadek.. Mikołaj Pol w rocznikach miasta Wrocławiu V, 65 — 73.
(2) Tych jeńców przez Żółkiewskiego przedstawionych na sejmie warszawskim 26go 
paźdz. 1611, król Zygmunt odesłał do zaniku gostyńskiego.

35

a skutkiem poselstwa jego było, że po długich zabiegach i usiłowaniach czesko -
szląsko- austryackich i korowodach polskich r. 1613 stanęło wieczyste przymierze 
między królem Zygmuntem a cesarzem Maciejem jako i między ich państwami, które 
Zygmunt w Warszawie a Maciej w Budzie jednegoż dnia, 23 marca, podpisali.

36

II.POSELSTWO (1) OD STANÓW CZESKICH, SZLĄSKICH, MORAWSKICH I ŁUŻYCKICH NA WALNY 
SEJM WARSZAWSKI R, 1620. ODPRAWIONE PRZEZ SZLĄZAKÓW: ANDRZEJA BARONA Z KOCHCIC 
STARSZEGO, JOACHIMA BARONA Z MALTZANA MŁODSZEGO, I KASPRA Z DOMAMI DORNAWIUSA 
DOKTORA MEDYCYNY.


Zjechawszy sio panowie posłowie szląscy 13 i 14 listopada do miasteczka Olesna 
(2), w księstwie opolskiem nad sama granica polską leżącego, chcieli następnej 
niedzieli, t j. 15 listopada, przejeżdżać przez granicę polską — aż wtem na-

--------------------------
(1) Poselstwo to opisałem wedle relacyi, podobno przez Dornawiusa skreślonej p 
t. Relation und Diarium der Verrichtung beym Polnischen Landtago zu Warschau im 
Monatt Novembri und Decembri, verfasset von der Hochläblichen Herren Fürsten und 
Stenden in Behmen, Mehren, Sehlesien, Lausitz Abgesandten, Andrea Freyherrn von 
Kochtiez dem Eltern, Joachim Freyherm von Maltzan dem Jüngern, Casparo Dornavio 
von Dornaw Anno MDCXX, obejmującej tomik w małem folio z 184 kart złożony, dotąd 
niedrukowanej w całości, znajdującej się w prowiocyonalnem archiwum szląskiem. 
Wspomniany dyaryusz bardzo niedokładnie drukiem ogłosił Dr. J. G. Worbs w drugim 
tomie wydawanego przez siebie w Cylichowie i Kożuchowie (Freistadt) r, 1824 
szacownego pisma p. t. Neues Archiv für die Geschichte Schlesiens und der 
Lausizen, przerobiwszy ówczesną niemczyznę na nowożytną, ukróciwszy samę relacyą 
i opuściwszy 29 dodatków i dokumentów przez autora załączonych. — Z pomiędzy 
współczesnych pisany polskich. J. F. Petricius, doktor medycyny, professor i 
historyograf akademii krakowskiej, w dziele swojem, p. t. Rerum in Polonia ac 
praecipue belli cum Osmano Turcarum Imperatore gesti finitique Historia Anno 
1620 et 1621. Cracoviae. 1637. fol na stronie 60 — 1, wspomina o niniejszem 
poselstwie. Pisze: "Peracto bello, incertum an nescij. ad comita tres legati 
Bohemorum, Silesiorum, Morauorum (nam et ii descuerant) Varsaviam veniunt; in 
Senatum (??) introducti, statuum suorum nomino variam orationem habuerunt, 
partim se purgando de interceptis olim apertisque Regijs ad Caesarem literis um 
no suo consilio stimulari contra Polonos Turcam, aut proposito excindi 
catholicam eligionem crederetur: partim postulando no so, veteres socios, a 
Lissouiensibus, oli ad Caesarem transgressis, foedius spoliari vexarique quam 
hoes, patiantur; et cum auxilia adversus Imperatorem non implorent, aduersus se 
etiam miles contrahi non permittatur. Finita legationo dimissi benigne, 
foederaque et pacta quae cum maioribus ipsorum interederent, seruare velle 
Polonos responsum.
(2) Rosenberg miasto w górnym Szląsku.

37

deszła smutna wiadomość o przegranej Czechów pod Białą Górą, o wzięciu Pragi i 
ucieczce króla czeskiego Fryderyka. Nadto, mówili im ludzie przychylni i 
wiarogodni, iż przeciwnicy ich w Polsce, dowiedziawszy się. o klęsce Czechów, 
nabrali otuchy, aby poselstwu szląskiemu zawadzić lub je całkiem udaremnić; 
prawiono im, że ponad granicą polską z 200 hultajstwa wałęsa się, po drogach 
rozbija, podróżnych napada, z mienia ich ogołaca. Pisali tedy panowie posłowie 
do prezesa królewskiej najwyższej izby szląskiej, także do niektórych poufnych 
osób w Szląsku i w Polsce wyprawili listy na zwiady. A lubo ztąd żadne zowąd 
bardzo różne, nawet mocno zastraszające dochodziły ich wiadomości, wszelako 
zważywszy powinność swoją, miłość ojczyzny, panów książąt i stanów, oraz ważność 
poselstwa swojego, nie troszcząc się o żadne niewygody ani niebezpieczeństwa, 
pojechali w poniedziałek 16 listopada do Polski. Wieczorem stanęli w Krzepicach, 
miasteczku Mikołaja Wolskiego, marszałka wielkiego koronnego. Jest tam zamek 
dosyć warowny i działkami opatrzony; tuż obok niego stoi klasztor regularnych 
kanoników laterańskich o. Augustyna. Tam dowiedzieli się, że sejm warszawski nie 
tak prędko się rozejdzie, bo nietylko p. marszałek odesłał do domu konie swoje, 
przekonany iż jeszcze czas niejaki pobawi na sejmie, ale też dla tego, że 
przedniejsi senatorowie i posłowie ziemscy dopiero poprzyjeżdżali do Warszawy.
Rusząc dalej, a jadąc dzień cały od rana do wieczora bez przeprzęgu, mimo 
krótkich dni, złych dróg i niewygodnych gospód, 17. wieczór przybyli do 
miasteczka Brzeźnicy, własności tamecznego starosty Krzysztofa Płazy. Tarn 
ludzie wiarogodni i kupcy niedawno przybyli z Rusi, opowiadali im, że wojsko 
polskie nietylko w Wołoszcch (pod Cecorą 7 paźdz. ), ale też na Podolu i Rusi 
pobitem zostało przez 80, 000 Turków i Tatarów, a że panów polskich sługi ich, 
zemstą i chciwością łupu podżegani, pomordowali i poobdzierali, że wprawdzie 14, 
000 ordy położono trupem, ale że też poległo 6, 000 Polaków, a 600 samej 
szlachty polskiej, między nimi wielu znakomitego rodu mężów. Co zaś 
najsmutniejsza — powiadano im tamże — jest to, że w bieżącym roku 1620 raz po 
raz tysiące ludu z Rusi, Podola i Wołoch Tatar zapędził w nie-

38

wolą. Tato okoliczność, podobnie jak i to, że nad 6, 000, po większej części 
kozaków, i nad tyleż tysięcy ludu księcia Zbaraskiego, wojska niema w całej 
Polsce, wielkim strachem przerażało Podole i Ruś, mianowicie zaś Warszawę. 
Powiększała trwogę pogłoska, że Turek i Tatar coraz to bardziej pomykają sio w 
państwo koronne, już spalili przedmieściu lwowskie i zapuścili się pod sam 
Jarosław. Do tego Płaza starosta brzeźnicki kazał posłom oznajmić przez jednego 
z pośrodka ich, że dwór warszawski już wie o poselstwie szląskiem, iż ludzie 
znakomici mniemają, że wedle instrukcyi swojej posłowie mają króla Jmci 
polskiego zaprosić na pośrednika i pacyfikatora między cesarzem a królem czeskim 
Fryderykiem. Upewniał ich Płaza, że sejm rad im będzie i że dobrą odprawę tem 
snadniej otrzymają, mianowicie dla tego, że nie wysłani od króla czeskiego, o 
którym obecnie ani senat ani posłowie ziemscy nie mają dobrej opinii. Jeno 
przyjdzie posłom koniecznie oczyścić skonfederowane stany królestwa czeskiego i 
ziem przyłączonych z zarzutu, jaki im Polacy czynią, jakoby one Turka 
sprowadziły na Polskę.
W środę, 18 listop., poselstwo szląskie stanęło w Kamieńsku, miasteczku starosty 
żarnowicekiego, p. Koniecpolskiego. Tu mówili im kupcy, że nie śmią z towarami 
swemi jeździć do Wrocławia, bo po Szląsku tuła się tyle zbrojnego i swawolnego 
ludu, że stąd drogi niebezpieczne. Ale panowie posłowie zapewniali kupców, że 
Szląsk z Polską w dobrych zostawa stosunkach sąsiedzkich, że bezpiecznie tam 
można jeździć i kupczyć; przełożyli im obwieszczenie królewskiej najwyższej izby 
szląskiej o wolnym handlu z Polską. To ich uspokoiło. Rozporządzenie to kupcy 
obiecali, że pokazywać będą innym mieszkańcom koronnym, a posłowie sami później 
rozsyłali je po Warszawie i innych miastach ku wiadomości powszechnej.
19. listopada w czwartek posłowie szląscy przyjechali do Piotrkowa, gdzie, o 
czem już słyszeli po drodze, obszernie im opowiadano, że szlachcic polski, 
Piekarski, zeszłej niedzieli, 15 listopada, króla, właśnie gdy wszedłszy do 
kościoła wstępował do cyboryum, czekanem dwa razy uderzył w twarz, i raz w kark, 
od czego król upadł na ziemię, a gdyby nie

39

młody królewicz Władysław dobywszy szabli wraz z kilku innymi rzucił się na 
Piekarskiego, byłby się na króla znów zamachiwał. Zbrodniarz podał jako 
przyczynę uczynku swego, iż król zadrwił z niego, nadawszy innemu majętność 
jego; przeto chciał się pomścić. Król zaś uznawszy owego człowieka za 
obłąkanego, bo też takim był, przydał mu był opiekuna. Piekarskiego zranionego 
przez królewicza, straż przyboczna królewska natychmiast zaprowadziła do 
więzieniu.
Piekarski sam zeznał, iż przez trzy dni poszcząc i modląc się przygotował się do 
zbrodniczego zamachu; że już przed siedmiu lat usadził się na życie królewskie; 
lecz gdy w Częstochowie księdzu na spowiedzi odkrył zamysł swój, duchowny 
odwiódł go od popełnienia zbrodni.
Zapobiegając zaś temu, by przez gadaniny nie rozsiewano jakoby król jmć umarł, a 
ztąd by niespodziewanie zamieszki jakie; przy teraźniejszych zjazdach po kraju 
nie wszczynały się, jakoż już w samej Warszawie zrobił się rozruch, a o małoby 
hajducy królewscy nie zaczynali rabować pokojów zamkowych: król jmć natychmiast 
jeszcze tejże samej godziny, po opatrzeniu ran, zjawił się w kościele. Poczem 
kazał rozpisywać listy do panów deputatów trybunału piotrkowskiego i innych 
panów, oznajmując im, że zranił go człowiek nierozumny, nazwiskiem Piekarski, 
ale nie niebezpiecznie; tuszy sobie król że wkrótce wróci do zdrowia zupełnego. 
Napominał też onych panów, żeby dla krzywdy, jaka jego spotkała, złych zamysłów 
nie dopuszczali, a nic nie przedsiębrali, coby wierność ku królowi jmci 
nadwerężało.
Niebawiąc chcieli posłowie szląscy puścić się w dalszą podróż, ale z dwóch 
powodów przyszło im odstąpić od zamiaru swego. Nasamprzód bowiem dowiedzieli 
się, że w Wolborzu, gdzie chcieli nocować, 300 kozaków, wyprawionych przez króla 
na Podolu, rozkwaterowało się; bliższego zaś noclegu nic było. Powtóre, W. 
Leszczyński, wojewoda kaliski, usłyszawszy o przyjeździe poselstwu, nietylko 
wyprawił naprzeciwko niemu stanowniczych, ale też do gospody posłów w Piotrkowie 
przysłał szwagra swego, księcia Prońskiego, zapraszając ich na obiad i na poufną 
rozmowę. Posłowie zaś wiedząc, że u p. Leszczyńskiego bedzie też kilku panów 
pol-

40

skich, przychylnych sprawie czeskiej, niechcieli opuścić tak dobrej sposobności, 
aby może swoją sprawę jakokolwiek tam popierać. Doręczyli panu wojewodzie list 
swój wierzytelny od książąt i stanów szląskich. Podczas obiadu jeden z 
znakomitych gości odebrał pocztą warszawską list od księciu Krzysztofa 
Radziwiłła, którym mu donosi, że jego najukochańszy brat książę Janusz 
Radziwiłł, jadąc z Prus do dóbr swoich, na noclegu we wsi u szlachcica, pięć mil 
za Gdańskiem, chory na febrę, kamień i kólkę, 9 listopada pożegnał się z 
światem. A lubo w Piotrkowie inni znakomici panowie wszelkie honory i 
grzeczności posłom szląskim czynili, niepokoiło ich jednak hultajstwo o samej 
północy, pukając do drzwi, krzycząc, hałasując i rozmaite swywoleństwa 
wyprawiając przed ich gospodą. Poselstwo zaś na to milczkiem, udając jakoby nic 
nie słyszało.
Nazajutrz 21 listopada posłowie wybierali się do Wolborza, miasteczka biskupa 
kujawskiego, mającego tam letnią rezydencya swoją w pięknym pałacu. Spodziewając 
się, że w Wolborzu jeszcze zastaną owych 300 kozaków, poprosili dobrego 
przyjaciela swego, p. Manieckiego, marszałka trybunału, aby im od panów 
deputatów wyjednał listy polecające do oficerów i dowódzców kozaków, by tem 
wygodniej i bezpieczniej otrzymać mogli tam gospodę. Poczem zaś jeszcze z pod 
Piotrkowa poselstwo wyprawiło z pośrodka siebie dwóch panów szlachty, znających 
i język i kraj i lud polski, do Warszawy, aby o bliskim przyjeździe jego 
oznajmić dworowi polskiemu, mianowicie zaś p. marszałkowi w. koronnemu, 
Mikołajowi Wolskiemu. W liście do p. Wolskiego, napisanym jeszcze w Oleśnie 15 
listopada, posłowie zawiadomili pana marszałka że wyprawieni są na sejm 
warszawski, aby wierność i przychylność ziem swoich ku królestwu polskiemu 
oświadczyć. Upraszają zarazem p. marszałku, by zechciał polecić stanowniczemu, 
aby im przyzwoitą wyznaczono gospodę, i co innym posłom z gościnnej uprzejmości 
czyniono, aby tego i im nie odmawiano. A lubo niektórzy strucli u nabawić ich 
chcieli, jakoby się w stolicy nie mieli spodziewać takiego przyjęcia, jakieby 
życzeniu ich ojczyzny odpowiadało, oni jednak nie wierzą takiej pogłosce 
nieprzychylnej, ufni będąc nietylko

41

w wierność swoją i poważanie swoje królestwa polskiego i jego panów stanów, ale 
też w wszystkiego narodu polskiego uroczysta i zacną życzliwość ku sobie i 
Ojczyznie swojej, zgodną z prawem narodów. Zaczem upraszają p. marszałka o 
przesianie sobie rychłej odpowiedzi przez oddawcę niniejszego.
Załączyli posłowie następny wykaz swojego orszaku:
Wykaz tych, którzy są w orszaku posłów królestwa czeskiego i skonfederowanych 
ziem, Moraw, Szląska i Łuźyc.
1. P. Andrzej Kochtyczki, wolny baron z Kochcic i Lublińca, pan na Koźlu i 
Kościęcinie, radzca króla jmci czeskiego i hetman księstw opolskiego i 
raciborskiego.
2. P. Joachim a Maltzan młodszy, wolny baron z Sycowa i Penzelina, pan na 
Miliczu i Frejnie, podkomorzy króla jmci czeskiego.
3. P. Kaspar Dornawius z Dornawa, radzca i orator zwyczajny jo. książąt i jw. 
stanów szląskich.
Przy p. Kochtyczkim znajdowali się:
Szlachta: Jerzy Fryderyk Kochtyczki, wolny baron z Kochcic i Lublińca, pan na 
Woźnikach; Melchior Nicka z Płuźnicy pan na Uszycach; Samuel Kobylski z Demina, 
Wacław Paczyński z Wielkiej Paczyny, pan na Pruszkowie; Stanisław Grodzicki, 
Jakób z Bruck i Rosenthal; cztery chłopcy.
Inni officyaliści: dwóch łożniczych, sekretarz, trzy pisarze, Maciej Smoliński 
stanowniczy, kuchmistrz, koniuszy, trzy kucharze, dwaj szafarze, cztery hajducy, 
cztery laufry, sześć sług szlachty, sześć sług koniuszego, 14 woźnic. Kazein: 61 
osób, 66 koni.
Przy p. Maltzanie znajdowali się:
Szlachta: Karól a Branek, Jan a Lessel, Kaspar Postolski, Henryk z Kotwic, Piotr 
Tarnowski, i 4 chłopcy.
Inni officyaliści: 4 łożniczy, 2 pisarze, 4 laufry, stolnik, kuchmistrz, 
koniuszy, 2 szafarze, 7 sług koniuszego, 2 kucharze, 8 woźnic, 5 sług szlachty, 
stanowniczy. Razem: 45 osób, 33 koni.
Przy Dornawiusiu znajdywali się:
Albert a Bibern, Andrzej Scheps, Jan Scultetus sekretarz, Jerzy Mülhauser 
pisarz, 3 sługi, 3 woźnice. Razem: 11 osób 8 koni.

42

W orszaku było też 8 muszkietjerów. Całe więc poselstwo składało się z 125 osób 
i 107 koni.
21 listopada stanęli posłowie w Kawie, miasteczku wojewody Radziejowskiego, 
gdzie osadu jezuitów.
22 listopada przyszli do Tarczyna, miasteczka p. Władysławowicza, proboszcza 
warszawskiego. Przyspieszając zaś podróż swoją, gdy się dowiedzieli, że sejm 
rychło się skończy, mogliby 23 listopada w południc być w Warszawie, ale woleli 
pozostać w Mokotowie, folwarku szlacheckim, o pól mili od stolicy, bo trzeba im 
się było wprzódy wystarać dla siebie o gospodę i inne potrzeby w stolicy, gdzie 
obecnie był wielki napływ ludu. Jeszcze tegoż samego wieczoru przyszedł do nich 
starosta warszawski Marcin Zaręba i opowiadał im, co się dzieje na sejmie, iż 
niemożna się zgodzić na kontrybucyą do wojny turecko-tatarskiej, bo 
Wielkopolska, juko prowincya odległa, niechce dać tej samej kwoty poboru, jaka 
przypada na Kuś, Podole i inne ziemie będące bliższemi niebezpieczeństwa. Kadził 
im tez, jak się mają zachowywać na posłuchaniu i gdzieindziej co do tytułów i 
ceremonij (in curialibus et ceremonialibus). Tytułów nie żałujcie wwmścic, a 
niech wwmościom poseł elektora saskiego posłuży ku przestrodze. Elektor bowiem 
na liście wierzytelnym posłów swoich do panów senatorów i stanów koronnych 
położył napis dosyć dobry, w samem atoli piśmie mianował wspomniane stany tylko 
dilectos suos (mili nam), przeto posłowi zwrócono list, nie poczytując go godnym 
odpowiedzi, gdyż elektor w liście przemawiał do nich jakby do swoich poddanych 
saskich. 24 listopada posłowie szląscy wyprawili z Mokotowa, list do marszałka 
w. kor. upraszając go o przyzwoitą gospodę, o pomoc swoją, oraz by tegoż samego 
dnia przyzwoitym sposobem i zwyczajem mogli wjeżdżać do stolicy. Pisali także do 
biskupa krakowskiego, M. Szyszkowskiego, dziękując mu za łaskawe przyjęcie pana, 
którego wyprawili do Warszawy celem uzyskania gospody; oświadczyli oraz imieniem 
książąt i stanów czeskich, morawskich, szląskich i łużyckich, będąc ich 
reprezentanci, że Szląsk i inne skonfederowane z nim ziemie życzą najj, 
królestwu polskiemu pokoju i dobrego sąsiedztwa, gdyż tak mało ufać można wrogom 
Turkom i Tatarom, są-

43

siadom barbarzyńskim. Mamy-li wypowiedzieć — wyrażali posłowie w liście swoim — 
co zgodne z prawem narodów i obopólnemi paktami naszemi: to upraszamy 
przewielobności waszej, abyś miał sobie poleconą sprawę naszę, t. j, pospolite 
dobro waszego i naszego królestwa, abyś z honorem naszego narodu i z chwałą zaś 
waszą w stolicy łaskawie starał się o to, byśmy sio z tegotu miejsca i z tejtu 
wsi niedogodnej wynieść, gospodę wygodną w Warszawie zająć i poselstwo nasze 
odprawić mogli. — Tegoż dnia nietylko ludzie poselscy ale też niektórzy panowie 
polscy krzątali się koło gospody dla poselstwa, lecz żadnej nie otrzymali, bądź 
że nie znaleść nie mogli, bądź też dla tego, że poprzedniego dnia w senacie, 
gdzie marszałek w. kor. SI. Wolski czytał list posłów do siebie pisany, po 
dwugodzinnej naradzie jeszcze wahano się, czy w ogóle mają ich wpuścić do 
miasta, oraz przyjąć i uznać jako posłów. A gdyby nie biskup krakowski, któremu 
wojewoda kaliski, p. Wacław Leszczyński, pilnie polecił panów posłów, ujmując 
się za nimi, przełożył senatowi, jakąby nieprzyzwoitość, ujma i obmowa spotkać 
ich ztąd mogła, jeśliby posłom zabroniono przystępu, przysłuszającego im wedle 
prawa narodów: zapewneby senat nic był ich przypuścił ni dozwolił im sprawić się 
z swego poselstwa.
Posłowie niechcąc nic opuścić, coby im mogło być pożytecznem, nazajutrz rano 
znów wyprawili list do marszałka Wolskiego, upraszając o gospodę, a po południu 
pisali do biskupa krakowskiego, bo się nietylko od poufnych ludzi dowiedzieli, 
że on sprawie ich, mającej na celu zjednanie pokoju, bardzo sprzyjał, ale że on 
też w rzeczy samej ujął się za nimi, i do dalszych usług ofiarował gotowość 
swoją.
25 listopada wieczorem posłowie odebrali odpowiedź od marszałka w. kor., że na 
przedmieściu, gdzie tez zwykli mieszkać inni posłowie, jako tez senatorowie i 
ludzie znamienici, każe dla nich przygotować gospodę, która zaś od rynku o dobrą 
ćwierć mili jest odległa,
26 listopada odprawili posłowie wjazd swój do Warszawy, chociaż ani król ani 
siany nikogo nie wysłali na spotkanie i przyjęcie ich. Za gospodę — dworek to 
był własnością dwóch mieszczan — zapłacili 200 złotych. Natychmiast dali

44

znać o przyjeździe swoim marszałkowi w. kor., zarazem upraszając go, aby 
pozwolił im do siebie wyprawić kogo na rozmowę i wyznaczyć raczył godzinę. 
Naznaczył godziny ósma; dnia następnego. Ale, zanim wyprawili do p. marszałka, 
sam do nich przysłał trzech znakomitszych panów polskich, przez których kazał 
ich uprzejmie przywitać, oddać im ukłony, ofiarować powolne usługi swojo i 
załączyć życzenie, aby byli kontenci z gospody swojej, bo w tak krótkim czasie 
lepszej wyszukać niepodobna było.
Tegoż dnia wyżej wspomniany Piekarski, lubo król mu przebaczył, lecz sprawę jego 
poruczył zgromadzonym na sejm stanom, w pełnym senacie wyegzaminowanym i na 
śmierć wskazanym został.
W piątek t j. 27 listopada Dornawius pojechał do p. marszałka Wolskiego. "Jo. 
książęta" — przemówił do niego — i jw. stanowie prześwietnego królestwa 
czeskiego i ziem przyłączonych margrabstwa morawskiego, księstwa obojga Szląska 
i margrabstwa łużyckiego, poczytali za konieczne na sejm tego najjaśniejszego 
państwa swoich także wyprawić posłów, by oświadczyć temu prześwietnemu królestwu 
poważanie swoje i chęć rzetelnego sąsiedztwa, przyjaźni i zachowania wzajemnego 
między sobą przymierza. Ciż zacnie wspomnieni książęta i stanowie wielmożności 
waszej życzą pomyślności i wszystkiego, coby służyć mogło ku godności i zdrowiu, 
oznajmując życzliwości i przyjaźni swojej przysługi i na świadectwo takie") woli 
swojej przesyłają ten to list, co go oddaję nietylko swojem ale nadto imieniem 
kollegów swoich, jw. barona p. Andrzeja Kochtyczkiego i p. Joachima a Maltzan 
młodszego, którzy takoż pospołu zemną wielmożności waszej wszelaką przyjaźń i 
poważania chęć i służby zalecają. A ponieważ doświadczyliśmy serca i wierności 
wielmożności waszej ku narodowi naszemu: przeto upraszamy w. w., abyś w. w. ty 
sarnę ochotę i miłość nietylko nam okazywał, ale też sprawie pospolitej 
poselstwa naszego, która ma na celu oświadczenie i zachowanie obopólnego 
przymierza gwoli publicznej spokojności, w tychto zamieszonych czasach. 
Szczególniej zaś teraźniejszego przybycia mego przyczyną jest i żądania 
uniżonego summa, abyś w. w. raczył łaskawie dokładać starań, byśmy

45

jak najprędzej i na sejmie publiczną otrzymali audyencyi, w obec króla jmci, 
wielmożnych senatorów i wielmożnych posłów ziemskich, a więc wszystkich stanów 
tego prześwietnego królestwa. Że w, w. dobrodziejstwo to nam zjednasz nie 
wątpiąc, przyrzekamy nawzajem wszelką chęć i gotowość. Mamy też listy 
wierzytelne do króla jmci, senatorów, posłów ziemskich i stanów; mniemamy że 
najprzyzwoitsza oddać je im publicznem posłuchaniu, jeśli w, w. nie podasz nam 
inszego sposobu. Do wytwornego zdania w. "w. i rady dobrotliwej my chętnie i z 
radością zastosujemy się. Wielce tez jesteśmy' wdzięczni w. waszej za to, żeś 
się w. w. wystarał dla nas o gospodę wygodną, i sławić będziem tę gościnność u 
tych, od którycheśmy wysłani. "
Na to odpowie Wolski: "Przyznawani szczególną ku sobie życzliwość i przyjaźń jo. 
pp. książąt, jw. hrabiów, baronów i stanów prześwietnego królestwa czeskiego, 
margrabstwa morawskiego, księstwa szląskiego i margrabstwa łużyckiego, jaką w 
tem upatruje, że mię zaszczycili listem swoim. Dzięki im więc składam i za 
zaszczyt sobie oddany i za życzenie zdrowiu, nawzajem im winszując wszelkiego 
dobrego z zalecaniem służb swoich. A jeśli wpanom posłom, którym także dziękuję 
za oświadczenie sobie miłości, będę mógł w czem być pomocnym, uczynię to, jak 
przysłusza. Jam w dziecinnych i młodocianych latach swoich bardzo często bywał w 
owych prowincyach, na dworze ś. p. Ferdynanda I., Maximiliana II., Rudolfa II., 
miewając tam mowy i inne pełniąc obowiązki. Dla tego, jeżeli tu w tem oto 
miejscu ktoś był, który ubolewał nad tem, że tuk zacne prowincye zamieszane były 
temi rozruchami, to ja nim jestem. Ale o tych rzeczach teraz mniej i skromniej 
przychodzi nam mówić. Że zaś j. o. książęta i j. w. stany poselstwo wyprawili na 
ten sejm: to oznajmię j. kr. jmci i panom senatorom, oraz posłuchanie wyjednywać 
będę, o ile to w mocy mojej. Dziś zatrudnieni jesteśmy egzekucyą owego człowieka 
bezbożnego, co zbrodnicze ręce podniósł przeciwko królowi jmci, którego Pan Bóg 
z szczególnej łaski swojej obronił jako też wszystko to królestwo. Skoro zaś 
otrzymam coś pewnego, dam znać wpanom posłom, którym tymczasem służby swoje 
zalecam: chętnie

46

im będę służył, jakimkolwiek sposobem będę mógł. Bądźcie wmoście przeświadczeni, 
że, skoro pomocy mojej i rady zapotrzebujecie, mieć mię będziecie gotowym. Co do 
gospody ubolewam nad tem, iż wmoście nic możecie mieszkać bliżej miasta. 
Przyczyną tego jest, że tu wszędzie bardzo ciasno dla tak wielkiego spływu 
ludzi, i że mi przyjazd jw. panów posłów nader późno został oznajmiony. Musiałem 
też użyć powagi swojej i urzędu swego, aby wam dano to miejsce i tę gospodę, i 
żeby was nasi ludzie nieociągając się przyjęli; zaczem proszę wmci, abyście byli 
kontenci z tejto gospody i pomocy mojej w innych rzeczach zasięgali. "
Odrzecze Dornawius: "Wiadomo nam, żeś w. w. z wielką chwałą swoją tak w innych 
cudzych krajach, jako też w naszych prowincyach tak czynił, iżeś cnotą swoją 
wielu przyjaźń słusznie sobie zjednał. To też daje nam otuchę, iż z tem większą 
ufnością obiecujemy sobie po wielmożności waszej wszystkiego dobrego, szczerego 
i poczesnego. Przyznawamy także politowanie wielmożności waszej nad ojczyzną 
naszą zamieszaną, sami ubolewając i wzdychając nad jej niedolą. Wszelako przez 
swoją winę nie sprowadziliśmy tych nieszczęść; lecz cokolwiek nas dotknęło, 
wszystko to przyszło nam ścierpieć dla pospolitej pomyślności i wolności 
ojczyzny, co jest rzecz nieoceniona, za nią umrzeć lepsza aniżeli nędznej i 
haniebnej poddać się niewoli. Dzięki tedy składamy w. w. najczulsze za hojne i 
szczodre objawienie sobie miłości, przyjaźni i życzliwości, upraszając w. w. 
gorąco i uniżenie, abyś w. w. przymnażał jej temi sposobami, o jakich w. w. nam 
napomknąłeś. My nawzajem gotowi jesteśmy czynić to, co będzie z wielmożności 
waszej chwałą albo pożytkiem. O gospodę nie turbuj się w. w.; bo, lubo jest 
nieco odległa od miasta, nam jednak, którym miłą jest cisza, podoba się to 
miejsce od miejskiego gwaru dalekie. Tam ochoczo pozostawać będziem. "
Właśnie gdy Dornawius wracał od pana marszałka, wyrok śmierci na Piekarskim 
wykonywano. Nieszczęśliwego na wozie oprowadzano po całem mieście: w dwóch 
miejscach na wysokich rusztowaniach rozpalonemi kleszczami targano mu piersi i 
inne części ciała, potem rznięto pasy ze skóry; rękę,

47

w której trzymał był czekan, posmarowawszy siarką, smoła., żywiej i łojeni 
przypalano, poczem uciąwszy mu obie ręce, wrzucono je w ogień; sród tych męczarń 
wołał tylko: Jezus! Nadto, czterma tęgimi końmi roztargano go, co też zwierzętom 
trudno przychodziło; nieszczęsny zaś wciąż jeszcze wykrzykiwał, nakoniec kat 
toruński spalił sztuki ciała.
28 listopada Dornawius udał się do arcybiskupa gnieźnieńskiego, Wawrzyńca 
Gębickiego. Oddając mu list swój wierzytelny, co go prymas z uszanowaniem 
przyjął i uprzejmie, w te słowa do niego przemówił: "Jakkolwiek stać się nie 
może, by drogie korzenie, lubo ukrywane, woni swej przenikającej wzdłuż i wszerz 
nie rozlewały, tak też cnota przewielebności waszej, z pobożnością i miłością 
powszechnego pokoju złączona, nietylko w innych dalekich miejscach, ale też u 
nas ztąd zowąd zasłynęła. Przeto j. o. książęta i j. w. stany prześwietnego 
królestwa czeskiego i ziem przyłączonych Moraw, Szląska i Łużyc, powziąwszy 
szczególną ufność ku przewielebności waszej, postanowili udać się do 
przewielebności waszej z tym listem, co go oddaję z winnem poważaniem. I zacnie 
wspomnieni książęta i stanowię przewielebności waszej oznajmując przyjaźni i 
poważania swego przysługi, życzą jej trwałego zdrowia, spokojnej starości, 
niezatamowanego biegu dostojeństwa, abyś prymasostwo królestwa szczególną powagą 
swoją długo i szczęśliwie sprawować zdołał. Toż samo też jest życzenie nietylko 
moje, ale też panów kollegów moich, którzy przewielebności waszej ofiarują 
wszystkie przyjemności przysługi. Wiadomo zaś nam, żeś przew. w. przedtem i 
podczas tych zamieszek wzburzających skonfederowali ziemie naszę, zawzdy miłował 
pokój i rzetelnego pragnął sąsiedzstwa. Upraszamy tedy przew. w., abyś p. w, 
nieprzestawał być tej samej ku mim myśli i sprawę naszę miał sobie poleconą, 
oraz z dobrotliwości swej nam dopomógł, abyśmy na poważnem zgromadzeniu i j- kr. 
jmci i ww. senatorów i posłów ziemskich odprawiać mogli swoje poselstwo na 
publicznej audyencyi. My zaś nawzajem tę dobroczynność przewielebności waszej 
świetnem wysławieniem u panów pryncypałów naszych wyozdobim i sami, o ile sił 
nas stanic, nagrodzimy ochotą i usługami. "

48

Rzekł na to arcybiskup: "jo. książętom i jw. stanom królestwa czeskiego i innych 
ziem wielce obowiązany jestem za to, że o mnie tak dobrą nadzieję powzięli. Tuk 
też jest: wielcem ubolewał, dowiedziawszy się, że te prowincye sąsiednie 
prześwietnemu królestwu naszemu, tyla i takiemi niebezpiecznemi rozruchami 
zamieszane, i że jeszcze nie widać tychże końca, gdyż krom wątpienia lepsza siły 
naszę połączone obrócić przeciw wrogowi imienia chrześciańskiego. Sprawa czeska 
zdaje się w wielkiem znajdywać niebezpieczeństwie i podobno znaczne nastaną 
odmiany: tak że wypadałoby wam, póki czas po temu, mieć się ku pokojowi. Dzięki 
zaś składam jo. książętom i jw. stanom, iż życzą mi tyle pomyślności i że listem 
swym zaszczycić mię raczyli; za co im w odwdzięk oddaję służby swoje i miłość. 
Także wwmpp. posłom pomyślności życzę i gotów służby swoje ofiarować, 
gdziekolwiek będę mógł. Co zaś do samej sprawy i audyencyi publicznej, sam 
niewiem, jaka jest summa poselstwa waszego, abym je mógł polecić królowi jmci. 
Rozumiem że wwmoście żądacie przyjaźni, rzetelnego sąsiedztwa, co samo przez się 
jest zacne; jeśli prócz tego żadnych niema sprzeczek ani zażaleń, usług swoich w 
tem wwmościom nie będę mógł odmawiać. "
Rzeknie na to Dornawius: "Najprzewielebniejszy panie. Gałązkę oliwną niesiem 
przed sobą, nie w ręku, ale na ustach, nietylko na ustach, lecz i w głębi serca, 
t. j. obwieszczamy temu królestwu chęć zadzierzenia przymierza i pokoju. Co 
jeśli gotowiście przyjąć i oddarować toż samo, jużby poselstwo nasze, które w 
tak ciężkiej przygodzie nic może być wam nieprzyjemne, cel i skutek swój 
osiągnęło. Co się tyczy stanu ziem naszych, zaiste wojny bywają, to miotły, 
jakiemi P. Bóg państwa wyczyszcza, i karze grzechy naszę takiemi biczami. Myśmy 
zaś jąwszy się broni o nic inszego me starali się, jeno o obronę wolności i 
szczerego sumienia. Dla tego tuszymy sobie, że P. Bóg będzie obrońcą słusznej 
sprawy, a nie dopuści, byśmy, choćby nas chmura jaka niepogodna niedawno 
przyćmiła, ztąd pogruchotani całkiem upadli. Bywa zmiennym los wojny, a wygrana 
nieraz zdobycz już zbierających i tryumfujących obala i przeraża. Nierozpaczamy 
przeto ani o skutku wojny, jeśli ją konieczna dalej poprowadzić, ani o nastaniu 
pokoju, do

49

którego, bynajmniej nie mamy wstrętu. Przyjmiemy po. jeśli nam go użyczy P. Bóg, 
który wszystkiem rządzi wedle woli swojej. Nakoniec jeśli od waszego narodu 
pokój otrzymamy, pomiędzy nami a wami wzrośnie obopólna pomyślność i wspólna 
spokojność. Toć to jest summa poselstwa naszego, które zaiste wam tylko 
przyjemne i miłe być może. "
Odpowie na to arcybiskup: "Zaprawdę zwykł P. Bóg trapić nos wojnami dla grzechów 
naszych, co tez królestwu polskiemu przypadło. Przeto upamiętać nam się należy, 
aby P. Bóg karę złagodził i rany nasze zagoił. Gdy zaś upatruję, iż to poselstwo 
wasze zmierza do pokoju i bezpieczeństwa pospolitego, nieomieszkam niezwłocznie 
udać się do króla jmci i wyjednać posłuchania wwmościom. O czem oznajmię 
wwmościom przez panów marszałków. "
Od arcybiskupa gnieźnieńskiego pojechał Dornawius do biskupa krakowskiego. Tam 
musiał czekać z półtorej godziny, bo właśnie wtenczas przyszedł do niego biskup 
z Rusi, aby z nim naradzać się o sprawach koronnych. Biskup krakowski więc 
uprzejmie prosił Dornawiusa, aby zechciał zaczekać dla spraw nadeszlych, i kazał 
przyjaciołom swoim bawić posła. Czynili to, ale rozmowy ich nie były 
Dornawiusowi bardzo przyjemne.
Po odejściu biskupa ruskiego, biskup Szyszkowski zaprowadziwszy Dornawiusa do 
swego pokoju, nasamprzód przepraszał go, że mu wbrew zwyczajowi swemu kazał 
czekać, bo król jmć przysłał do niego osobę, z która o sprawach nie cierpiących 
zwłoki, musiał się namówić. Na to rzeknie Dornawius: "Słuszna to, że sprawy 
publiczne przed prywatnem], mają pierwszeństwo, sprawy j. kr. jmci albo 
królestwa przed mojem posłuchaniem. Żeś przewielebność wasza łaskawie mnie 
przypuścił, za to, jak przysłusza, najczulsze składam dzięki. A chociaż p. w. 
już przedtem oświadczyłeś miłość swoją ku nam i szczególną życzliwość, podawszy 
nam pomocną rękę w wyszukaniu gospody, co wdzięczną pamięcią napoiem wysławiać 
będziem: nie mogli wszelako panowie kolledzy moi wespół zemną p. w. pozdrawiając 
z winnem poważaniem i szczerem sercem, omieszkać, abym w dwojakim celu uzyskał 
sposobność przemówienia. Nasamprzód bowiem ten list oddać

50

mi przychodzi pisany do p. w. od j. o. książąt i j. w. stanów szląskich, którzy 
p. w. wszelkiej życzliwości, przyjaźni, poważania chęć i przysługi ofiarując, 
życzą p. w. wszystkiej pomyślności prywatnej i publicznej. Powtóre upraszamy p. 
w. usilnie i gorąco, abyś p. w. powagą swoją (maona bardzo wielką moc), z 
miłościwej laski swój, wyjednać nam raczył, żeby jeszcze za agitującego się 
sejmu, który lada dzień skończy się jakeśmy słyszeli, dozwolono nam, wobec króla 
jmci, senatorów, posłów ziemskich i stanów wszystkiego świetnego królestwa, do 
których wszystkich pospołu poselstwo naszę należy, sprawić sio z danych sobie 
poleceń. O nic bowiem innego nie prosimy, jeno o zatwierdzenie dawnego 
przymierza i zachowanie obopólnej przyjaźni, ku dobru kościoła, spokojności i 
zgodzie Rzpltej. "
Na to odrzecze biskup krakowski: "Najczulsze składam dzięki Waszmości, za 
życzenie sobie pomyślności, nietylko w jego i kollegów imieniu, ale też j. o. 
książąt i j. w. stanów, których list wielkim dla mnie jest zaszczytem: im też 
dzięki składam za tak szczególny ku sobie affekt. Co do sprawy waszej, będę miał 
pilne na, nię baczenie, jak wam przedtem oznajmiłem przez przyjaciela i krewnego 
swojego. A winienem to czynić z dwuch przyczyn. Najprzód z powinności 
chrześciańskiej, jako mi należy przestrzegać pokoju i zgody, kiedy Turcy (1) i 
wszyscy pogańscy wrogowie teraz siły swoje przeciwko nam obrócić gotowi. To tez 
powinno zachodzić panów Szlązaków, bo o ich sprawę tu także idzie, i

-----------
(1) Uwagi godne są słowa kanclerza siedmiogrodzkiego Szymona Pechego, w liście z 
Koszyc 23 lutego 1620 pisanym do radzców cesarskich, baronów Meygan i Breunera: 
"Supervenit autem hoc tempore occasio ad pacem concordiamque non tantum momens 
sed urgens partem utramque; quod imperator Turcarun tanta regum ac regnorum 
Christianorum discordia, commodam rerum suarum promotionem aucupare volens, 
viribus integris in persona expeditionem contru Polonox sumere statueri, ita ut 
gentes asiaticas in Euuropam traducendo. Tartarorum quoque myriades concitando, 
si non anno praesenti, subsequeantibus etiam aliquot, vires regnumque Polonorum 
evertero non modo statuerit sed publico etiam mandato ubique promulgaverit, In 
tanta igitur barbatrarum gentium commotiono, partim ob immienes regno Poloniae 
periculum, partim ob minus tu tam eorundem fidem utrum in diseordia ac 
dissennione an paca et concordia nostra securitas pollntur, facile vel judicio 
praeditus consideraverit.......... Neque enim ulla alin ratione Europam regnaque 
christiana Turcis vicina, nominanter nutem Poloniam abimmensa Turcarum 
Tartarorumque cxundatione sua wajestas salvare poterit, nisi quam primum quietem 
tranquillitatemque regnorum di-sidentum, toto orbe et prasertim in porta 
Ottomanica promulgaverit" Sitzungsberiche der Kais. Akad. der Wissensch. in 
Wien. 1860 1. str. 198.

51

nad nimi wisi zguba, jeśli, uchowaj Boże, owe niewierne narody zwycięstwo nad 
Polską odniosą. Snadno one Szląsk opanuje i inne ziemie lub dokuczać im będą, 
wedle przysłowia: już i tobie biada, kiedy już podle gore u sąsiada. Powtóre, 
panom Szlązakom bardzojestom obowiązany, nawet dłużen, dla wielu dowodów 
życzliwości i przyjaźni, jakie mi świadczyli, bo mam księstwo swoję (1) w 
sąsiedztwie Szląska. Chciałbym wiec mieć sposobność jaką, aby im nawzajem 
objawić wdzięczność i ustuszność swoją, Co się tyczy posłuchania: skoro jeno 
usłyszałem o przybyciu panów posłów, cztery razy mówiłem z królem jmcią o nich. 
Nasamprzód bowiem oznajmiłem królowi jmci, że wwinoście jesteście w pobliżu, 
nakłaniając króla jmć, nby was przypuścić raczył. Król zaś odpowiedział, że 
niewie, jakiem będzie poselstwo wasze i czy przyjemnem. Na to odrzekłem mu: 
chociażby nawet nie było przyjemne, wszelako wedle prawa narodów należy was 
przypuścić. Potem u króla z p. marszałkiem w. kor. namawiałem się, aby wam dano 
gospodę godną wwmtnci; na to król jmć przyzwolił. Potrzecie, gdy wwinmcic weszli 
byli do gospody warszawskiej, powtórnie nakłaniałem j. kr. mć, aby wwmmciom 
naznaczyć raczył dzień do odprawienia poselstwa. Wtenczas król ponawiał 
poprzedni zarzut, że niewie, ku czemu zmierza poselstwo wasze. Lubo i sam nie 
wiedziałem, jaki jest cel jego, odpowiedziałem jednak: jeśli niechcemy naruszać 
prawa narodów, potrzeba koniecznie pp. posłów przypuścić. Po raz czwarty, znów 
nadmieniłem o posłuchaniu waszem. Odebrałem odpowiedź: tak liczne i tak trudne 
sprawy teraz zdarzają się, że ledwo na nie czas wystarcza. Ponieważ zaś król jmć 
racyami mojemi przekonany już do tego się skłaniał, aby wwmmci na audyencyą 
zapraszać, zaczął obszerniej ze mną rozmawiać o sprawie waszej; a gdy niektórzy 
mówili, że książęta i stany Szląska i innych ziem przysyłają swoich posłów z 
prośbą abyś w. kr. mć raczył uśmierzyć owe rozruchy w zamieszanych krajach i 
przyjąć obowiązek rozjemcy i pośrednika, rzekł król Jmć: jestem tegoż samego 
zdania i rozumienia. Przeto jeśli wwmmcie macie coś takiego w zleceniu, krom 
wątpliwości łaskawie przypuszczeni i słuchani będziecie.

---------
(1) T. j. siewierskie.

52

Mniemam bowiem, że j. w. panowie posłowie zapewne mieli inną instrukcya w 
Szląsku, inna zaś podobno tu lub w drodze odebrali, ponieważ teraz cały stan 
państwa zmienił się. Bo nietylko Pragę wzięto i całe Czechy, ale też Szląsk 
pogotowiu przysiądz cesarzowi Ferdynandowi, a chociaż do Szląska przyszedł 
Fryderyk uciekając, niebawem atoli ztamtąd wyniósł się, i juk się zdaje, 
wszystko do dawnego stanu powróci. Prawda to, że ani do króla jmci ani do 
królowej jejmci nie takiego dotąd nie pisał sam cesarz, lecz mamy wiadomość te z 
listów kupców wiarogodnych. Przeto panowie posłowie pilnie niech rozważa, w 
czyjem imieniu poselstwo swoje odprawią i publicznie przełożą. "
Odpowie na to Dornawius: "Przewielebny panie. Wielce dziękuję prze w. waszej, za 
tuk uprzejme oświadczenie przyjaźni, życzliwości i laski nietylko ku nam posłom, 
ale także j. o. książętom i j. w. stanom i wszystkiej rzeczypospolitej naszej. 
Dobrodziejstwo to (bo za takie uważamy je) nietylko zasłużonemi pochwałami 
wynosić będziem u panów i pryncypałów swoich, ale jesteśmy też gotowi toż samo 
uczynić w każdem miejscu i czasie ofiarując wszystkie usługi poważania i 
wzajemnej miłości. Co do naszego zlecenia i sposobu wykonania go, mamy tylko 
jedyną instrukcyą, na mocy której kazano nam odprawiać poselstwo swoje; tę same 
instrukcyą mieliśmy w samym Szląsku jako też na podróży w Polsce. Ani nie 
rozumiemy, iżby zamiary nasze winny być zmienione. Co zaś do zapraszania króla 
jmci polskiego na pacyfikatora, lubo książęta i stanowie mogliby królowi jmci 
przedstawiać wniosek taki, nic nam jednak nie polecono, ani w instrukcyi naszej 
nic takiego nie zamieszczono. Zaiste, umysły naszę zwracamy ku pokojowi i 
przyjmiemy go, jeśli nieomylny nam dadzą. Zresztą o zmienionym stanie ziem 
naszych nic zgoła nie wiemy, a nie wierzymy, żeby coś takiego zaszło. Pisali nam 
wprawdzie nasi panowie pryncypałowie, że bitwę stoczono w Czechach, w której 
wielkie z obu stron mnóstwo ludu poległo, i że nasze wojsko zostało pobitem. 
Później z pogłoski doszło do naszej wiadomości, że Praga wzięta i zniszczona 
ogniem. Czy zaś to rzeczywiście wydarzyło się lub nie? w sam czas się dowiemy. A 
chociażby też opanowana Praga i większa część

53

Czech: w całości jednak jest rzeczpospolita, w całości są stany reprezentujące 
rzeczpospolitą, a nie są stanowię zabici ani zniesieni. Jakoby zaś wszystko tak 
prędko przywróconem było do dawnego stanu: to nam się bardzo niepodobnem wydaje; 
tem mniej zaś wierzymy, że Szląsk przeszedł na stronę cesarską. Nie wszystka 
pomyślność nasza zawisła od jednej bitwy. Los wojny wątpliwy a zwyciężeni 
powstaną. Raczcie tedy wierzyć, że istnieją jeszcze stany rzeczypospolitej 
naszej. Tych stanów przedstawicielami my jesteśmy, my posłowie wyprawieni na to 
(powiem summę i powód naszego poselstwa), aby oznajmić wam, żeśmy potowi 
zachować dawne przymierza i przyjaźń, oraz przekazać je potomnym, jeśli wy w tem 
prześwietnem królestwie z tem samem oświadczyć się nam zechcecie, co jest w 
waszej mocy i woli. Gdy zaś w tem królestwie wiele wydarzyło się tu i tam, przez 
coby dawne pakta może naruszone być się zdawały: to i my jesteśmy tego 
mniemania, że o pokój i przyjaźń raczej ubiegać się należy, aniżeli o 
podburzenia i nieprzyjacielskie zamachy. "
Odrzecze biskup: "Jeśli takiem jest wasze poselstwo, jak dopiero co usłyszałem z 
oświadczenia Waszmości, bedzie ono zupełnie nietylko miłem królowi jmci i 
wszystkim, ale także potrzebnem, mówię potrzebnem. Przeto lubo dziś dla zdrowia 
niebardzo mocnego z domu nie wyjdę, poślę jednak do p. marszałka w. kor. i 
pilnie go napomnę, by jak najprędzej wwmmciom audyencyą wyjednał. Potem sam 
pomówię z królem jmcią i jemu summę poselstwa waszego oznajmię. Byłoby także 
dobrze panu podkanclerzemu przełożyć, którego obowiązkiem jest odpowiadać 
publicznie, punkta przyszłej mowy waszej. Zresztą wwmmciom służby swoje zalecam. 
"
Na to odpowiedział Dornawius: "Skoro postanowionym zostanie, że otrzymamy 
posłuchanie, nieomieszkamy pokrótce podawać głównych punktów, które publicznie 
przełożyć zechcemy: wszystko zmierza ku temu, aby paktom naszym obopólnym nadano 
cześć, trwałość i stateczność. Z tego względu nietylko nasze osoby, ale też 
sprawę pospolitą polecamy przewielebności waszej. "
29. listopada, w pierwszą niedzielę adwentową, udali się pp. baronowie 
Kochtyczki i Maltzam do pana marszałku Wol-

54

skiego, upraszając go, aby zechciał przyłożyć starań o to, by naznaczono im 
dzień audyencyi jak najrychlej. Poprzednią razą był on bardzo uprzejmy, dziś zaś 
czynił rozmaite wybiegi, udając jakoby listu wierzytelnego przez Dornawiusa 
sobie danego nie przeczytał zaraz po odebraniu, ale dopiero później, boby sio 
też był inaczej namyślił i inszą mu duł odpowiedź. Teraz, gdy przeczytawszy, 
roztrzasnąwszy i oddawszy go j. kr. mci, porównał go z listem wierzytelnym 
złożonym arcybiskupowi, rozliczne wątpliwości nastręczyły mu się, jak się maja 
zachowywać względem pp. posłów szląskich. Bo najprzód dwaj z panów posłów są to 
urzędnicy króla czeskiego, którego król i korona polska nie przyznawają prawnym 
królem czeskim. Powtóre, wwmmoście przysłani tylko aby traktować o zatwierdzenie 
przymierza; j. kr. jmć zaś i senatorowie nie rozumieją, aby się mogli z 
wwmmściaini wdawać w rokowanie, gdyż przymierza przecie opierają się o głowach 
narodu, i zawierane bywają miedzy królami i cesarzami; my zaś cesarza Ferdynanda 
lunawamy za króla czeskiego; wwmmście atoli nie macie od niego pełnomocnictwa 
ani do takich układów nie odebraliście zlecenia. Potrzecie, z rozmaitych 
domyśłan chciano koniecznie wyprowadzić wniosek, jakoby poselstwo wwinmci 
zmierzało ku podburzeniu rzeczypospolitej przeciwko królowi polskiemu, ponieważ 
z pominięciem króla jmci chcielibyście się trzymać samych ziemian. Poczwarte, co 
do wojskowości waszej, toście po wzięciu miasta Pragi i całej ziemi czeskiej, 
już przecie nie ludzie, jacyby mogli działać o swej własnej woli (vestri juris 
et plenarne potestatis), i bardzo to wątpliwa rzecz, co też was jeszcze może 
spotkać. Po piąte, główną treść waszego poselstwa trzeba nasamprzód oznajmić 
podkanclerzemu koronnemu, Jędrzejowi Lipskiemu, aby wedle zwyczaju królowi i 
senatowi zdał z niego sprawę, oraz by senat mógł postanowić, jak się ma 
zachowywać względem posłów.
Lubo obaj posłowie to i owo odpowiedzieli panu marszałkowi, on jednak nie 
zmienił zdania swego, ale nakoniec oświadczył, że, o ile możności, uczyni coś w 
tej sprawie.
Potem udali się Kochtyczki i Maltzan do obu książąt Zbaraskich, z których jeden, 
Krzysztof, posłował z wojewódz-

55

twa sandomierskiego, drugi zaś, Jerzy, byt kasztelanem krakowskim, i złożywszy 
im listy wierzytelne upraszali ich, aby pilnie starali się o przyspieszenie 
audyencyi i spełnienie celu ich poselstwa, zmierzającego do zachowania 
kompaktatów, dobrej przyjaźni i sąsiedztwa. Obadwaj bardzo wdzięcznie przyjmując 
pozdrowienie i zaufanie od książąt i stanów, zalecali powolne służby swoje ku 
dobru publicznemu i prywatnemu.
Ztąd poszli do marszałka izby poselskiej, p. Jakóba Szczawińskiego, aby mu tę 
samy prośbę przełożyć. Tenże, dowiedziawszy się, że summą poselstwa szląskiego 
jest: zachować spokojność miedzy temi ziemiami a koroną polską, niebawem 
oświadczył: że niema nic słuszniejszego i sprawiedliwszego nad ich prośbę; 
obiecał, że nazajutrz da im posłuchanie u swoich panów kollegów na posiedzeniu 
izby poselskiej. Za to łaskawe oświadczenie podziękowali mu wprawdzie pp. 
Kochtyczki i Maltzan, ale nie przyjęli go, dując za powód, że instrukcya ich nie 
wydana do samych tylko panów posłów ziemskich, ale też zarazem do króla i 
senatorów. Gdyby zaś u panów posłów ziemskich mieli osobne posłuchanie, tedyby 
j. kr. jmć i pp. senatorowie urażeni o to byli, a tego chcieliby uniknąć. Na to 
rzekł Szczawiński: prośbę wwmmci przełożę kołu rycerskiemu, i nazajutrz 
wieczorem zawiadomię wmci o postanowieniu izby poselskiej.
Pan marszałek poselski nadmienił także, iż u króla opowiedziano, że jakiś 
Kochtyczki, przyjaciel tutejszego, posłanym został do porty ottomańskiej; dziwią 
się temu, iż dwóch krewnych przyjęło poselstwa do dwóch mocarstw sobie tak 
przeciwnych. Odpowiedzieli mu posłowie, że Kochtyczki, siostrzeniec tutejszego, 
młody człowiek mający lat 22, z posłami udał się do Turcyi (1), ale nie jako 
poseł, lecz jako człowiek żadnych tam nie pełniący obowiązków, który tylko 
korzystał z sposobności zwiedzenia owych krajów, i z własnych żyje fun-

---------------------
(1) Poselstwo do sułtana tureckiego w maju r. 1620 imieniem korony czeskiej 
odprawiali Wacław baron z Budowca, Jan z Kolonii radzca falegrabi Fryderyka 
(króla czeskiego) i Dytrych z Baruta pan na Nowej-wsi, sędzia nadworny i ziemski 
księcia szląskiego na Brzegu i Lignicy, Jana Chrystyana. W orszaku posłów 
znajdowało się kilku młodych panów szlachty polskiej i szląskiej. 

56

duszów. Toż samo uczyniło kilku Polaków. — Tarn był zadowolon.
W tę niedzielę, poseł księcia meklemburskiego miał publiczne posłuchanie. 
Ujmował się za zbiegłym księciem kurlandzkim, Wilhelmem Kettlerem, w grzecznej i 
skromnej mowie przekładając królowi i senatowi sprawo jogo. Wiadomo zaś, że 
wspomniany książę, jako obwiniony o zabójstwo braci Noldenów, pozwanym został 
przez króla Zygmunta przedeń i przed senat, aby się jako lennik sprawił swemu 
panu feudalnemu z zarzutów sobie poczynionych. Atoli Kettler uciekł do Szwecyi; 
przeto wyrokiem zaocznym król odsądził go od praw do księstwa kurlandzkiego.
Ze wspomnianych wybiegów i trudności czynionych posłom szląskim przez marszałka 
w. kor. Wolskiego, snadno mogli wyrozumieć że król zamyśla ich zatrzymać aż do 
końca sejmu, a potem odprawić z niczem. Dornawius tedy, chcąc prośbom kollegów 
swoich nadać więcej mocy, w poniedziałek rano pojechał do pewnego znakomitego 
posła ziemskiego. Przełożywszy mu trudności i zarzuty, jakiemi posłuchanie ich 
podobno chcą tu podać w zwłokę, prosił go, by sprawę ich zechciał poprzeć w kole 
rycerskiem i dołożyć starań o to, aby ich przypuszczono ieszcze za agitującego 
się sejmu, nie zaś żeby po skończonym sejmie dano im odpowiedź nieprzychylną a 
niespodzianą. Rzekł na to poseł ziemski: to prawda, że wam chcą zawód zrobić i 
źle odprawić was bez publicznego posłuchunia. Są dwie tego przyczyny. Najprzód, 
obawiają się, byście na publicznem posłuchaniu i przed posłami ziemskimi nie 
podburzali rzeczypospolitej przeciwko królowi. Bo, gdy król w propozycyi swojej 
posłanej na sejmiki partykularne wyraźnie podał do rozważenia i naradzenia się o 
tem, czyby w obecnych okolicznościach, gdy ze Szląska uczyniono najazd do 
Polski, nie nadała się dobra sposobność i słuszny powód przywrócenia Szląska do 
korony polskiej, posłowie ziemscy zaś odebrali w instrukcyi od swoich 
pryncypałów: przestrzegać tego, iżby nietylko z ościennemi krajami nie 
rozpoczynano wojny, ale owszem żeby uchwalono sposób, w jakiby szkody zrządzone 
mogły być nagrodzone, pakta odnowione i zatwierdzone, pokój i dobre są-

57

siedztwo przywiedzione do skutku: — przeto obawia się król, aby wasze poselstwo 
nie nakłaniało ni pobudzało rzeczypospolitej reprezentowanej przez posłów 
ziemskich, waszej sprawie sprzyjających dla dobrej przyjaźni, w jakiej chcą. 
pozostawać z temi ziemiami, do prędszego odnowienia kompaktatów. Nadto, przyszły 
wiadomości, iż Pragę zdobyto, a wasi przeciwnicy spodziewają się, iż nastanie 
zmiana rządu w koronie czeskiej i że panowanie nad Czechami i wcielonemi krajami 
znów powróci do domu austryackiego i cesarza Ferdynanda; król więc i panowie 
rada woleliby rokować z domem austryackim, tusząc sobie, że z cesarzem lepsza 
stanie zgoda aniżeli z stanami ziem wspomnianych. Radzę przeto wmci, jeżeli 
marszałek poselski, wedle powinności swojej, publicznie nie wspomni o audyencyi 
waszej, abyście kilku subdelegowanych z pomiędzy siebie wyprawili do koła 
rycerskiego z prośbą o przyspieszenie posłuchania waszego.
Właśnie gdy Dornawius rozmawiał z owym posłem, nadeśli Kochtyczki, Maltzan i 
inny poufny poseł ziemski, który dał im tę sarnę radę, opowiadając się gotowym 
do powolnych służb.
Tymczasem pojechał Dornawius do p. Jędrzeja Lipskiego, podkanclerzego kor. 
Złożywszy mu list wierzytelny, upraszał go, aby raczył być łaskaw na ich 
poselstwo, które ma na celu zadowolenie króla jmci i upewnienie pokoju koronie 
polskiej; bynajmniej zaś niechcą oni rzeczypospolitej podburzać przeciw królowi 
jmci, bo oni przecie ludzie uczciwi. Wiedząc, że główna treść czyli summa 
każdego poselstwa jemu bywa przekładaną, czyni to w imieniu kollegów swoich. 
Krótko więc opowiedział panu podkanclerzemu to co miał sobie poruczonego, 
oświadczając, że poda mu to na piśmie, gdyby sobie tego życzył.
Punkta zaś zlecone posłom były nastepujące:
Główne artykuły poselstwa od jaśnie oświeconych książąt i jaśnie wielmożnych 
stanów świetnego królestwa czeskiego, margrabstwa morawskiego, księstwa 
szląskiego i margrabstwa łużyckiego.
1. Najwyższy, średni i najniższy, a więc jeden i jedyny cel tegoż poselstwa 
jest: po uczynieniu zwyczajnej przemowy,

58

częścią opowiedzieć ochotę naszę w dotrzymaniu i zachowaniu przymierza, częścią 
zażądać od najj. króla, od wpp. senatorów i postów ziemskich prześwietnego 
królestwu polskiego na ten sejm zgromadzonych, takiego samego oświadczenia.
2. A ponieważ mogłoby się zdawać, iż to i owo wydarzyło się, przez coby pakta 
poniekąd miano za naruszone, przeto z dwóch wypadków zadosyć uczynimy najj. 
królowi jmci, wielm. senatorom i panom postom ziemskim: z przejęcia w Szląsku 
listów królewskich, i z najścia Polski przez żołnierzy ze Szląska.
3. Nadto upraszamy króla jmci, wielm. senatorów, postów ziemskich, najprzód aby 
przeciwko tym prowincyom żadnych z tego królestwa nie wyprawiano wojsk 
posiłkowych; i powtóre, jeśliby naszę wierność ku koronie polskiej podawano w 
wątpliwość, aby nie zaraz temu wierzono. Z tego więc względu zaprzeczamy temu co 
nam zarzucają: jakoby w naszych ziemiach napastowano religią katolicką, i 
jakobyśmy na Polskę poruszyli oręż turecki.
4. Nakoniec mamy niektóre zażalenia przeciwko pojedynczym osobom, których zaś 
nie mamy w publicznej wymieniać mowie, lecz osobnem pismem zawarte mamy je 
przełożyć najj. królowi, prześwietnym senatorom, i panom stanom i t. d.
Poczem Lipski w te słowa do Dornawiusa przemówił: "Dziękuję jo. książętom i jw. 
stanom za uprzejmy list i jw. panom posłom za zaszczytne pozdrowienie, zalecając 
służby moje. Jest to rzeczywiście, jak wmć wyrzekłeś, obowiązkiem moim 
przyjmować artykuły poselstw wprzódy, nim publicznie przekładane będą, aby przez 
to unikano nieporozumienia. Przysługę tę i wmciom świadczyć gotowem, o ile to 
tylko być może. Albowiem w waszem poselstwie wiele przychodzi rozważać, żeby co 
przypadkiem nie zdawało się ujmować ni ubliżać królowi jmci i pp. senatorom. 
Otóż tedy czytałem w liście wierzytelnym danym arcybiskupowi, że dwóch z panów 
posłów pisze się radzcami króla czeskiego, owóż tego, którego ani król ani 
senatorowie ni stany ni rzplta nie uznawają za prawnego króla. Jeśliby coś 
takiego w publicznej mowie się wydarzyło, i czyniła się wzmianka Fryderyka 
palatyna jako króla: byłoby to bardzo nieprzystojna (valde in-

59

decens) i z wielką ujmą konfederacyi (cum magno praejudicio confederationis). 
Trzeba więc, żeby panowie posłowie złożyli jakie oświadczenie i zapewnienie, że 
nic o królu Fryderyku nie nadmienią. To przedewszystkiem mają król jmć i 
senatorowie na uwadze. A tego nie domagają się niesłusznie, bo nadto inna 
przystępuje przyczyna. Poselstwa bowiem pochodzą od głowy, gdyż w każdem 
królestwie jest król, który ma moc wyprawianiu posłów. Tak to bywa u nas, a lubo 
są senatorowie i panowie rzeczpospolita, niemogą oni jednak wyprawiać żadnego 
poselstwa bez pozwolenia królewskiego. Panowie zaś posłowie nie pochodzą od 
głowy ale od stanów, a poselstwo to, jako podjęte bez pozwolenia króla swego, 
zdaje się mieć coś potwornego. Bo my nikogo nie uznajemy za królu czeskiego, 
jeno cesarza jmci, gdyż także nasze traktaty z cesarzami i królami, nie zaś a 
stanami są zawarte. Jeśli zatem wmcie chcecie traktować o przymierze i 
kompaktata: przyjdzie nasamprzód założyć podstawę, jaką. nic inszego być nie 
może, jeno cesarz jmć, z którym, t. j. z cesarzem Maciejem, kompaktata zostały 
odnowione; tychże egzemplarz mam tu pod ręka i pokazać go mogę. Przeto nie 
możemy teraz traktować o odnowienie traktatów, bez ujmy domu austryackiego, do 
którego należą te pakta. Do tego przystępuje i to, że położenie wasze 
zwycięstwem cesarza już zostało zmienione, a sprawa wasza już nie jest 
bezpieczna. " Odrzekł na to Dornawius: "Wielebny panie. Nie rozumieliśmy, że 
takiem jest dworu tego położenie, iż posłów przypuszcza tylko warunkowo, lub że 
wprzódy od nich żądano instrukcyi ich, do wybadania, jakie maja artykuły w 
zleceniu. Nasi pp. pryncypałowie także nie wiedzieliby, coby w takiej sprawie 
należało czynić, a my sami dorozumiewać się nie możemy przyczyn, dla jakich 
słusznie moglibyśmy nie być przypuszczeni do audyencyi, której byśmy ledwie 
nieprzyjaciołom naszym odmówili. Bo że dwóch panów posłów używa tytułu radzcy i 
podkomorzego króla jmci, to ten należy im się zupełnie prawnie i słusznie; samej 
zaś istoty poselstwa to nie dotyka, czy używają go lub nie. Bo tytuły, jakie 
przyjmują ludzie prywatni i posiadają dla dostojeństwa i poważania swego, jakiż 
to maja związek z rzecząpospolitą? Nie-

60

dorzecznem byłoby dla tytułów prywatnych przesądzać sprawę publiczną, jaką jest 
poselstwo nasze. Nietrzeba granic zacierać. Jeżeli zaś nie chcecie przypuszczać 
tych tytułów, my wam dla tego żadnego oporu nie stawimy. Żądacie od nas 
oświadczenia, i niby zaręczenia, że my publicznie nie uczynimy wzmianki króla 
Fryderyka. Mogę wiec obiecać swojem i swoich panów kollego w imieniem, że 
zadosyć uczynimy życzeniu waszemu. Doprawdy, nie byłoby powodu, przeczbyśmy 
mieli tak usilnie domagać się wzmianki o miłościwym panu naszym, królu 
Fryderyku, bo tu nie jest miejsce ni właściwy sąd, gdzie wypadałoby sprawę tę 
rozstrzygnąć, ani my jesteśmy wysiani aby rozprawiać: kto bardziej królem 
czeskim: Fryderyk-li lub Ferdynand? Jeśli wy Fryderyka wcale nie uznajecie za 
króla, to się wedle tego wprawdzie zachowywać będziem gdzie tego potrzeba, dosyć 
atoli że ci go mają za króla, którzy go należycie obrali królem. Bo nam nie 
przychodzi naprawiać ni kierować wszystkich zdań. My rzeczywiście poczytujemy go 
za głowę swoją i wprost oświadczamy, że P. Bóg dał go nam wołającym 
sprawiedliwie, za jego powodzenie i żeby odniósł zwycięstwo nad nieprzyjaciołmi, 
modlitw zanosić nie poprzestaniem. Myśmy nie bez głowy, tem mniej zaś poselstwo 
nasze ma coś potwornego. Głowę bowiem mamy, jak powiedziałem, mamy króla. A 
lubośmy nie wprost od niego wyprawieni, wszelako nie krom jego wiedzy stany 
wyprawiły to poselstwo, lecz pozwolił im król tym aktem pilnować sprawy 
pospolitej; bo każdy może ustąpić prawa swego a panujący nieraz zwykli pozwalać 
innym swoich królewskich prerogatyw. Niechże wiec wmcie zastanowią się nad tem, 
jakiemto prawem mogą nas odrzucić, i niech to rozważą, że samym stanom naszych 
ziem służą prerogatywy królewskie i to bardzo wspaniale, których używać mogą 
nietylko pełniąc takie obowiązki posłów i oratorów, ale też i w innych 
najważniejszych sprawach, nie doradzając się króla swego, a bynajmniej nie 
błagając go o pozwolenie. Przedewszystkiem zaś na to nie możemy się zgodzić z 
wielebnością waszą, jakoby pakta nasze odnosiły się tylko do królów, którym 
zaiste pierwszego i naczelnego miejsca w państwie dozwalamy. Bo że i stany są 
objęte paktami, uczą nas tego paktu o tylu spo-

61

sobach i ubezpieczeniach handlu, co szczególniej zachodzi stany. I jakimże to 
sposobem stany nie są objęte przymierzami? Gdy król jest przez rzeczpospolitą i 
naród, oraz dla nich, przeto nie będzie on królem, jeśli niema narodu. Wszystkie 
więc prawdziwe i mocne pakta, jeśli mają być trwale, a nie martwe, powinny mieć 
podstawę swoją w rzeczypospolitej, która jest nieśmiertelna; śmiertelnym zaś 
jest panujący, szczególniej zaś w królestwach obieralnych, jakiemi są Polska i 
Czechy, w których jeśliby tylko sam król był podstawą przymierza, — po śmierci 
jego przymierze zgasłoby i wyszło wraz z nim. Co się zaś dotyczy domu 
austryackiego, i jakoby do niego odnosiły się prawa i przymierza zachodzące 
między temi ziemiami, — tego my ani wiemy, ani ja rozumiem, żeby na to zezwoliły 
stany rzeczypospolitej polskiej. Jeśli zaś zachodzą jakie paktu między 
obopólnymi królami: są one prywatne, a rzeczypospolitej, bez której wiedzy król 
z ujmą jej zawierać nic nie może, bynajmniej nie obowięzują. Ani potrzeba 
pokazywać nam egzemplarza przymierza zawartego, bo my go także marny i prócz 
niego także inne zatwierdzenia, za rzecząpospolitą świadczące. Co się zaś tknie 
losu czyli właściwiej klęski Czechów, o czem nam prawiono, to niema tyle wagi 
żeby dla tego nasze poselstwo mogło być odrzucone, gdyż i nieszczęśliwi i ci co 
się poddali winni być słuchani. A chociażby tez część żołnierzy naszych była 
zabitą i co rozsiewają pogłoski, pewna część Pragi wziętą była: jeszcze nie 
wzięta ani zabita jest rzeczpospolita. Żyją jeszcze z łaski bożej stany, które 
my, posłowie ich, reprezentujemy. Nie marnyć jedynego li karku, jak cesarz 
Kaligula klnąc pragnął by go miał naród rzymski, aby go za jednym 'zamachem mógł 
uciąć. "
Odpowie Lipski: "Co do konfederacyi powszechnej, bądź co bądź, my tak rozumiemy; 
lubo w państwach, mianowicie obieralnych, ona nie wyklucza się, wszelakoż 
królowie stanowią najprzedniejszą część rzeczypospolitej. Ztąd nam przyjdzie tem 
trudniej panów posłów przypuścić, jako nie wyprawionych od króla prawnego. "
Rzecze na to Dornawius: "Ma król pierwsze i naczelne miejsce w rzeczypospolitej. 
Nie ujmiemy nic majestatowi niczyjemu. Ponieważ zaś w. waszej nie jest 
zabroniono przyzna-

62

wać, że stany także stanowią wielką, rzekłbym największą, część rzpltej, żądamy 
przeto, aby nas słuchała przynajmniej ta część, którą stany w rzplej obejmują. 
Wtedy o miłościwym królu naszym, którego powaga zawzdy nam będzie świętą, lepiej 
nauczeni słuszniej będziecie sądzili. Odmawiać tego nam bynajmniej nie możecie, 
jeśli praw narodów odmówić nam tem samem nie zechcecie. Trafnie mi na myśl 
przychodzą Belgowie, którzy, gdy wydobyli się z pod panowania hiszpańskiego, 
posłów wyprawili na sejm rzeszy niemieckiej. Tych posłów nietylko nie odrzucił 
cesarz Maximilian II, lubo z domem hiszpańskim nietylko powinowactwem, ale i 
związkami krwi ściśle był skojarzony, ale owszem łaskawie przyjął. Filip Marnix 
pan Aldegundzki przemówił do cesarza; mowa jego podana do wiadomości 
powszechnej, wszystkim dobrym ludziom nie może być jeno bardzo przyjemną. 
Powtórnie tedy na mocy prawa narodów żądamy abyście nas przypuścili. "
Odrzecze Lipski: "Przełożę to królowi jmci i panom senatorom. "
Tegoż dnia panowie senatorowie i posłowie ziemscy obchodzili z wielkiemi 
uroczystościami, szczególniej zaś hucznemi bankietami, dzień ś. Jerzego i 
zarazem ustanowienie orderu złotego runa, którego kawalerem jest. król, dla tego 
ani w senacie ani w kole rycerskiem nie było posiedzenia. Dla tej uroczystości, 
lubo w kilku miejscach posłowie szląscy prosili o audyencyą, nic jednak nie 
mogli wyjednać, a nikt ich nie przyjmował, jeno marszałek w. kor., który prawie 
te same co przedtem przywodził powody, rozmaite czyniąc wybiegi a nakoniec 
oświadczył im, że co do posłuchania nic im pewnego obiecać nie może, ponieważ 
przez kilka dni o ważnych sprawach na sejmie traktować im przychodzi, bądź też 
ponieważ król zechce kilku senatorów zawezwać do siebie, aby się z nimi naradzać 
o posłuchaniu. Lubo posłowie list swój wierzytelny od pp. książąt i stanów do 
pp. posłów ziemskich chcieli zatrzymać u siebie, aby go wedle zwyczaju złożyć 
dopiero na publicznej audyencyi, przyszło im jednak zboczyć od przyjętego 
zwyczaju, a 1 grudnia przed południem, gdy posłowie ziemscy zgromadzili się w 
kole rycerskiem, wyprawili posłowie szląscy z pomiędzy siebie trzech panów 
szlachty

63

do nich, aby oddać im swój list wierzytelny, upraszać o posłuchanie, oraz 
przełożyć im, jakie trudności dotąd stawiano audyencyi, o którą dopraszali się 
tylokrotnie.
Na to odrzekł marszałek izby poselskiej, namówiwszy się z swoimi kollegami, że 
list ich za kilka chwil, a w obec wszystkich posłów ziemskich, — bo jeszcze 
oczekują niektórych —
zostanie czytanym, poczem z pośrodka siebie wyprawią kilku do króla, aby go 
upraszać o naznaczenie im audyencyi. Wieczorem prześlą im pewną o tem wiadomość. 
— Tak się też stało. Oznajmił bowiem marszałek koła rycerskiego posłom 
szląskirn, iż panowie posłowie ziemscy łaskawie i wdzięcznie przyjąwszy list 
książąt i stanów szląskich, za słuszne uznali, że się gwoli posłuchaniu udali do 
nich, dla tego niebawem kilku z pomiędzy siebie wyprawili do króla, upraszając 
go, aby posłów szląskich przypuścić raczył. Atoli to ich przyczynienie się za 
nimi wydało się królowi dziwnem; bardzo mu było niemiło, że się panowie Szlązacy 
nie do niego, lecz do posłów ziemskich udali gwoli audyencyi. Nie może on sam 
być na ich posłuchaniu, aby się nie zdawało, jakoby czynił przeciwko przymierzu 
zawartemu z cesarzem Ferdynandem, gdyż tylko jego uznaje za króla czeskiego. Nie 
od Ferdynanda posłują oni, lecz od stanów. Można atoli to tak urządzić, żeby 
przed kilku senatorami i posłami ziemskimi poselstwo swoje odprawili, zresztą 
nazajutrz zechce on stanowczo o tem wyrzec.
Na tak niepewną odpowiedź niechcieli posłowie oczekiwać, ale pracowali tu i tam 
pomiędzy posłami ziemskimi na to, aby ich słuchano jeszcze przed końcem sejmu, 
czy to w obec króla lub nie. Czynili to z tem większą ufnością, bo wiedzieli, iż 
we wszystkich województwach i ziemiach korony polskiej uchwalono i dano 
deputatom w instrukcyi, aby królowi artykułu, zawartego w propozycyi jego, "o 
podniesieniu wojny przeciwko Szląskowi", nie pozwolono, ale żeby owszem pilnie 
starano się o zachowanie pokoju i zgody z Szlązakami, jako dobrymi przyjaciółmi 
i sąsiadami swymi. Tegoż dnia także w kole rycerskiem zapadła uchwała sejmowa, 
poniekąd korzystna dla skonfederowanych ziem korony czeskiej, i odsłaniająca 
dostatecznie troskliwość i staranie posłów ziemskich o pospolite dobro, 
opiewająca: aby podczas wojny turecko-tatarskiej

64

przydano królowi lub hetmanowi wielkiemu radę z 12 posłów i 6 senatorów. Rada ta 
szczególniej ma przestrzegać, najprzód aby pułkownikami mianowano tylko pewna 
liczbę krajowców i cudzoziemców, zapobiegając tem, aby większa liczba 
cudzoziemców nie stawała się podejrzaną rzpltej. Powtóre, wolno tyle tylko 
zaciągać wojska, na ile pobór i kontrybucją uchwalono, by żołnierze dla 
niedostatku pieniędzy będąc niepłatni, nie konfederowali się, ani sami, jak 
przedtem bywało, zapłaty swojej nie wyciągali z kraju. Potrzecie, a ku dobru 
kraju, skoro Pan Bóg użyczy im pokoju z Turkiem i wojna się skończy, wojsko ma 
być zwinięte, wywiedzione z kraju, nie zaś rozprowadzane na załogi ani po 
stacyach rozkładane, ani bynajmniej nie wyprawiane zagranicznym mocarzom na 
pomoc.
2. grudnia Dornawius będąc u księcia Krzysztofa Radziwiłła, hetmana poln. lit, 
oddał mu list swój wierzytelny; ten zaś czynił mu dobre przyrzeczeniu. Cały ten 
dzień strawili posłowie szląscy od rana do wieczora na krzątaniu się koło 
audyencyi. Do arcybiskupa gnież., biskupa krakowskiego i marszałka w. kor. 
pisali listy treści następującej: "Odkąd przyszliśmy na to miejsce odległe od 
miasta, nic nie było nam pilniejszego, jeno wyjednywać od króla jmci, żeby nam 
jak najprędzej dać raczył posłuchanie w obec senatorów i posłów ziemskich. A to 
nie w inszym celu udał się Dornawius do w. w., i przełożywszy summę poselstwa, 
usilnie prosił w. w., abyśmy słuchani byli od króla jmci, senatorów i posłów 
ziemskich. Czyniąc to rozumiemy, żeśmy powinność swoją spełnili. Jeśli zaś j. 
kr. jmć łaskawie nie przyjmie tego naszego sposobu działania, prosimy w. w., 
abyś, znając naszą skromność i jawne poważanie j. kr. jmci, łaskę królewską nam 
zjednał gwoli audyencyi. A jeśliśmy w czem uchybili nie przestrzegając tytułów i 
ceremonij, to się to bynajmniej nie stało za naszą wiedzą i rozmyślnie; a jeśli 
się coś takiego stało, to bez najmniejszej ujmy dla króla jmci i rzpltej, owszem 
j. król. mć osiągnie króla Jmci godną i zaszczytną chwałę, jeśli nam ludziom 
zagranicznym, prosto i szczerze czyniącym, lubo może nieco zbłądziliśmy, 
przebaczyć raczy i t. d.
Dochodziły też posłów szląskich coraz smutniejsze wia-

65

domości, że nietylko Pragę wzięto, ale całe królestwo czeskie siła. oręża 
podbito pod moc cesarska i przynaglono przysiądz na wierność także królowi 
hiszpańskiemu. Kozacy (1), mówiono im, wracają do Polski, ponieważ cesarz w 
zdobytych krajach dłużej wojska nie potrzebuje. Elektor saski trzyma nietylko 
oboje Łużyce, ale i księstwo głogowskie; margrabia pobity na głowę cofnął się ku 
Wrocławiowi; Spinola opanował miasto Heidelberg i cały Fale; króla węgierskiego 
podobno ubił hajduk; Brzetysława (Pressburg) opanowana przez cesarza; król 
czeski już uciekł i zrzekł się korony; Szlązacy już nie są. udzielne, jako 
przedtem, wolne stany, przeto niemożna się z nimi wdawać w żadne rokowania.
Nowinom tym zaprzeczali posłowie szląscy, poczytując je za pogłoski 
nieuzasadnione. Nadto oświadczyli, że oni, chwała Bogu, jeszcze wolne stany, że, 
choćby też zmiana jaka nastąpiła w głowie i rządzących ziemiami ich — co się 
jednak dotąd nie stało, aniby się tego niemożna obawiać — wszelako traktaty z 
stanami tych królestw zawarte, nie sa zniesione, ponieważ, lubo się poddali, 
rzeczpospolita jednak ocalona. Przeto, a szczególniej za pomocą przyjaciół 
swoich pomiędzy senatorami i posłami ziemskimi, oraz przez swoje stateczne 
odwoływanie się do prawa narodów i oświadczenie, że zaniesą ostrą protestacyą, 
jaką cały świat uzna za słuszną — otrzymali nakoniec, iż zezwolono na 
posłuchanie i naznaczono im je jutro na godzinę 11ta ale tylko przed senatorami 
i rzecząpospolitą, bo król dla osobistych związków z cesarzem i domem 
austryackim nie może być na takim akcie.
Radziby mieli audyencya także u króla, aby swoje poselstwo zupełnie odprawić, a 
lubo sami zarzucali, że takie osobiste traktaty króla z cesarzem lub z domem 
austryackim, jako bez wiedzy i przyzwolenia ziem zawarte, sa. to tylko pry-

---------------------
(1) Hrabia Buquoi, jenerał austryacki, po bitwie pod Białą Górą, rozpuścił 
żołnierzy polskich i kozaków, nie zapłaciwszy im żołdu. Ci tedy 20 szczętem 
spustoszyli czeskie powiaty: kralewohradzki, chrudymski, czasławski, i część 
Moraw. Mieczem i ogniem grassowali, póki większa część mieszkańców nie padła 
trupem, lub po lasach i górach nie wyginęła z głodu i od zimna. Podobnież broili 
i po dolnym Szląsku, n. p. w księstwach jaworskiem i lignickiem, którędy 
ciągneli. Wszystkie księgi kościelne owych powiatów opowiadają o okrucieństwach, 
jakich się dopuściły na Judu wiejskim hufce kozackie, wracające do Polski. W 
Hartmansdorfie, Mittelaui sąsiednich wsiach kozacy wyrznęli 150 ludzi; ale i 
Szlązacy ubili wielu kozaków. — 

66

watne, nic zaś publiczne, a przeto nic mogą obowięzywać ziem — mimo tego 
wszystkiego nie nie mogli zmienić, tem bardziej że byli w obcym kraju, lecz 
musieli przystać na to co im podano.
Nazajutrz, t. j. 3. grudnia, marszałek Wolski do posłów szląskich przysłał 
trzech panów polskich, zapraszając ich do swego pomieszkania, aby tam oczekiwali 
póki ich nie wezwą na audyencya.
U marszałka Wolskiego na dobrem śniadaniu częstowano ich rozmaitemi konfiturami 
i słodkiemi winami, poczem panowie senatorowie i wszystka rzeczpospolita 
zaprosili ich do siebie przez p. sekretarza Keja i p. pułkownika Nowodworskiego 
kawalera maltańskiego. Wjechali do zamku: na podwórzu przyjąwszy ich Wolski 
marszułek wielki koronny i Opaleński marszałek nadworny koronny, wprowadzili ich 
do pięknej izby, gdzie było liczne zgromadzenie panów wszelkiego stanu.
Ciżba była tak wielka, że rychło drzwi musiano zamknąć; niewpuszczono nikogo 
prócz orszaku poselskiego. Wprawdzie pozwolono słuchać ich tylko przed 
niektórymi senatorami i posłami ziemskimi, a nie przed wszystką rzecząpospolitą; 
ale przez poufną osobę jeszcze tegoż samego dnia nadrobili, aby mieć bardzo 
licznych słuchaczy. Zgromadzeni panowie wszyscy stali. Grzecznie kłaniali im się 
posłowie szląscy: zgromadzenie przyjmowało ich także bardzo uprzejmie i z 
wielkiem uszanowaniem, prosząc aby siadali; głów nie nakrywało póty, póki 
panowie Szlązacy tego nie czynili. Zrazu była taka wrzawa, umysły widać 
nierównie usposobione, że się posłowie szląscy obawiali, by nic wszczęło się 
jakieś zamięszanie. Ale gdy Dornawius począł mówić, wnet sio wszystko zmieniło, 
a słuchano go w wielkiej ciszy i z wielką uważnością, lubo mowa jego (łacińska) 
trwała prawie z godzinę. Mówił głośno, powolnie, wyraźnie i z przyzwoita 
dobitnością. Wielu zapisywało sobie co mówił. Otóż mowa jego:
"Najprzewielebniejsi, jaśnie oświeceni, wielebni, jaśnie wielmożni, wielmożni, 
urodzeni, waleczni, ślachetni, senatorowie dostojni, województw posłowie 
doświadczeni, panowie wszech

67

stanów dobrani, panowie przyjaciele, sąsiedzi i sprzymierzeńcy wielce nam mili i 
szanowni. Lubo teraz wszystek obszar przyrody smucić się niejako zdaje, gdyż 
promienie słoneczne, na ukoś od nas oddalone, rzeczom piękność ich odebrały 
zimową ostrością, nam jednak, za pierwszem tem wejrzeniem waszem, w tak świetnem 
kole, pora tak się wydaje odmieniona, że rozumiemy, jakoby ostrość zimy na 
rozkosze wiosennej niemal przyjemności przerodziła się. Albowiem gdy j. kr. mci 
życie niedawno na progu śmierci stanęło a przeto pomyślność narodu zawisła od 
niegodziwego mordercy zamachu jednego i drugiego, i rzpltej omdlewanie 
nastawało, teraz zaś królowi Jmci życie, narodowi duszę, światło wszystkiemu 
królestwu łaska boska przywróciła, za które dobrodziejstwo Bogu Zbawicielowi 
dosyć wielkich dzięków składać nie możem: taka znów świetność powstała, jaka 
wystarczy nietylko do rozweselenia tego zgromadzenia, ale także do ożywienia 
wszystkiego królestwa tego. Takie zaś, tak poważne głowy tylu dostojnych panów 
podnoszą się, jakie zaiste obadwa oczy i umysłu i ciała, wesołą radowcią, niby 
krasnem widowiskiem, przenikać potrafią. Przystępuje sam mowy naszej przedmiot, 
dla którego wnętrze umysłów otworzyć przyjdzie, nie niemiły uszom waszym, lecz 
pełen wesołości i pożytku na potomnych spływającego, jeśli się uzyska, jako jest 
sam przez się snadny do osiągnienia, ponieważ zawiera się w pokoju i porządku, 
których imię miłe, a posiadanie słodkie.
Zanim zaś skrzydła mowy naszej dalej rozciągniemy, rozumiemy, iż trzeba nam dwie 
części obowiązku, któryśmy szczerze przyjęli na siebie, przełożyć. Nasamprzód 
bowiem j. kr. mci powolne i uniżone służby swoje zalecają oraz i 
najprzewielebniejszym, j. o., wiel., w., u., w., ślachetnym panom nietylko 
wszystkiego poważania, przyjaźni, sąsiedztwa przysługi namiestniczym głosem 
naszym oznajmują, ale też w radach łacności, w powodzeniu szczęśliwości, 
świetnego zwycięstwa nad barbarzyńskimi nieprzyjaciółmi, jednomyślną głosów 
szczerością życzą j. o. książęta i j. w. stany Szląska, i świetnego królestwa 
czeskiego, margrabstwa morawskiego i łużyckiego panowie i stany, przesyłając wam 
tento list jako dowód i świadectwo pełnomocnictwa publicznego, jakie mamy-

68

Powtóre wielmożności waszych upraszamy jak najusilniej, abyście w. w. słowa 
nasze, jakie wymówić nam przyjdzie, łagodnym powiewem łaski swojej unosić 
raczyli. Z tą szczerą ufnością wstępując tu w zawód oratorski nie zacznę 
powtarzać, juki jest dotąd stan królestwa czeskiego i ziem z niem połączonych, 
ani wyłuszczę powodów, dla jakich gwoli pomyślności ojczyzny, za którą prowadzić 
wojnę potrzebną jest słuszna, oręż podnieśliśmy, którym zapomocą bożą, 
chociażby; tez klęska jaka zaszła, i dalej walczyć należy. Bo i nam byłoby 
smutno, opowiadając to, czuć w wnętrznościach szpony, a wytaczać sprawy swojej 
przed sąd cudzy nie jest potrzebna, gdyż już dawno przez wiele dokumentów, 
które- inni na gorsze tłumaczą, doszło do wiadomości powszechnej, że nam nie w 
innym celu chwytać przyszło za broń, jeno aby bądź przywileje tak wielką 
usilnością osiągnione, a zewsząd naruszone, lubo przysięgą obwarowane, bronić, 
bądź aby z kurków swoich zrzucić ohydną niewolą gdy sumę prawu natury, 
wszystkich narodów, fundamentalne królestwa, boskie i ludzkie, włożyły na nas tę 
moc, tę konieczność, przy zwyczaju wszystkiego wieku, przy licznych przykładach 
państw najznakomitszych. Dla tego też w tem tu miejscu więcej nie otworzymy — — 
— ran, których lepszaby nie tknąć.
Ta to bowiem główna jest treść nietylko mowy naszej, ale wszystkiego poselstwa 
naszego: posiadane dotąd dobrodziejstwa pokoju, spokojności i przyjaźni 
obopólnej, jakie my ochoczo ofiarujemy, tak od króla. jmci jako też od 
wielmożności waszych nawzajem uzyskać, chcąc je do potomności obustronnej, z 
wiekuistej sławy przydatkiem rozkrzewia. Że dostąpimy tego wspólnego dobra, tem 
większa obudziła się w nas nadzieja, im bardziey przekonani jesteśmy, iż żądanie 
nasze nietylko jest zupełnie odpowiedniem ludzkości, zgodnem z dawnemi paktami 
zawartemi przez te dwa braterskie królestwu a ztąd spokrewnione ze sobą 
prowincye, przed trzema nieomal wiekami, i przed wiela lat zatwierdzonemi, ale 
że też na zachowanie przymierza zasługuje królestwo czeskie i pospołu z innemi 
ziemiami, i Szląsk sąsiedni. Tak to bowiem jest: zawzdy poważaliśmy aż do tej 
chwili i nadal z przynależną czcią poważać będziem j. kr. nić, wielmożnych 
senato-

69

rów, prześwietnych panów, wspaniałą szlachtę, wszystkie stany, szczerym 
szacunkiem, miłością stateczna, wiernością niezachwianą. Wszelako gdy z tej 
drogi nie zboczyliśmy, z boleścią dowiedzieliśmy się, że niektórzy z nienawiści 
jakiej zmyślając przyjaźń z sąsiadami, chcieliby najgrawac znas, i całkiem albo 
wysadzić nas albo przez nogę nas przewinąć. Poważyli się bowiem otwarcie 
rozgłaszać, żeśmy nie dość statecznie paktów dotrzymali, gdyż i najj. króla Jmci 
listy odpieczętowano, i żołnierze ze Szląska w granice Polski swawolnie bujając 
wkroczyli. Niesnadno wprawdzie donosiciele wyłącznie opanowywają drugich, ale 
ludzi małodusznych lada zuchwalec wstrzymuje zdanie o rzeczy jeszcze 
niewyjaśnionej. Ztądto bierzemy pochop, prześwietni panowie, by, ufni w wasze 
mądrość i sprawiedliwość, trzema słowami, jakie w dobrej sprawie są dostateczne, 
odeprzeć wszystkie zarzuty sobie poczynione, krom korowodów i krętanin. Że 
przytrzymano a nawet od pieczętowano listy królu Jmci, doszło to do naszej 
wiadomości przez pogłoski lubo zrazu wątpliwe. Kto je zaś przejął? Zaiste, nie 
uczynili tego ani rzplta ani j. o. książęta ni stanowię szląscy, którzy wiedzą i 
oświadczają, ze świętą jest pieczęć listów, pochodzących od przyjaciół, i że się 
nie godzi onej naruszać. Bynajmniej więc oni nie mają udziału w tym albo 
występku albo błędzie, owszem potępiają oni rzecz tę niegodziwą, a szczerze 
pragną by to się nic wydarzyło, lub, jeśliby to było podobna, izby to, co się 
stało, odstało się. Teraz ponieważ najniewinniejsi książęta i stany szląskie za 
winę popełnioną przez człowieka prywatnego a zuchwałego cierpieć nie mogą, 
upraszają tedy króla Jmci, aby, gdy jeden człowiek nie stanowi rzpltej, król Jmć 
nie posądzał wszystkiej ojczyzny naszej o to, co zrobił jeden prywatny obywatel, 
z własnego natchnienia, bez wiedzy i przeciw woli wszystkiej rzpltej naszej, 
która nic nie ukrywa ani się z czem tai. Ale panowie pryncypałowie nasi niechcąc 
nic opuścić, aby się dowiedzieć, jakie zuchwałe ręce dotknęły się listów 
królewskich, celem należytego ukarania winowajcy, nie zaniechali dzień i noc 
dochodzić i śledzić owego przestępcy. Już on wykryty i przytrzymany. Przeto 
ojcowie ojczyzny gotowi są oddać go jak najrychlej pod sąd właściwy, czy grodzki 
lub jakikolwiek, czy

70

kryminalny lub cywilny, jak to przepisują same słowa naszego przymierza, zwanego 
kompaktatami. Słusznego tego warunku, wiemy dostatecznie, nie odrzuci j. kr. mć, 
który nierównie sobie w pobliżu ma sprawiedliwość umiarkowaną dobrotliwością, 
jaka według mniemania starożytnych Rzymian i Greków w niebiesiech obok Jowisza 
zasiada. Ztąd pozwalamy sobie mieć mocne przeświadczenie, że w tak zacnem i 
czystem sercu j. kr. mci nic żółci ni zawiści ni złości, jeśliby kiedy tam coś 
takiego było, przeciwko narodowi naszemu nie pozostanie, gdyż to już od dawna 
uchyliła dobrotliwość godna królów. Dobrotliwość o żadne niebezpieczeństwo nie 
przyprawia szczytności, żadnej ujmy nie sprawi majestatowi. Mamy też co 
powiedzieć o najeździe, jaki niesworni żołnierze ze Szląska do Polski uczynili w 
zesztem lecie. Czyn sami przyznajemy i ubolewamy też nad nim. Jaki zaś należy 
wydać sąd o całej tej sprawie, chciejcie to sprawiedliwie rozważać. Wszak 
Szlązaków obwiniać o to ani potępiać nie można. Albowiem ci, którzy wpadli do 
Polski, byli to z hufców morawskich, nie zaś z pod chorągwi szląskich ani 
namówieni przez Szlązaków. Obecnie zaś reprezentując także. Morawian, rzekniemy, 
że i tych potępiać nie wypada, bo swawolna ta lekkość skora do najazdów zdarzyła 
się zupełnie bez wiedzy stanów, nawet wszystkie stany srodze rozgniewane były o 
tak niegodziwy postępek. Ani samych dowódzców żołnierzy oskarżać nie trzeba, 
jakoby mniej przezornie i otwarcie z sąsiednimi Polakami postąpili. Bo gdy po 
zwinięciu stanowisk pogranicze polskie opuszczają ci wszyscy, którzy kozakom 
napadania -ziem naszych wzbraniali, a dowódzcy szli naprzód, wtenczas cichaczem 
kilka kompanij morawskich, odłączywszy się od innych, nazad się wraca do Polski 
na rabunek bieżąc. Niechciejcie wierzyć, żeby to się stało przy oklaskach 
morawskiego i naszego narodu. Bynajmniej. Pozna j. kr. mć, poznacie i wy 
dostojni panowie, Morawian pomstę i słuszną surowość nad winowajcami 
najezdniczymi wykonaną, z pomiędzy których 20 (karcić albowiem wszystkich nie 
podobna) częścią na ciężkie więzienie częścią na śmierć wskazali. Tak uczynili 
Morawianie. Jeśli się zaś to wam wyda niedostatecznemi co, my bynajmniej nie 
wierzymy, dalej tedy, powołajcie sprawę całą przed kraty sę-

71

dziów lub kommissarzy, przez te środki, jakie w paktach między temi 
sprzymierzonemi królestwami zawartych jasnemi słowy obopólnie ustanowiono. Sami 
więc pogotowiu to podając, tuszymy sobie iż w tem królestwie mieć będziemy 
sprawiedliwych oceniaczy, i że Szlązacy ni Morawianie nadal nie będą wystawieni 
na podejrzenie, jakoby żołnierzy do Polski wyprawili na rabunek. Czyżby mogli 
ich nasyłać ci, którzy ani zamyśleli bronią się pomścić potrójnych najazdów 
kozackich z Polski poczynionych w obiedwie ziemie. ? A jakie to owe i jak 
wielkie najazdy ? Takiemi były one, jakichby z rodu cyklopów pochodzić mający 
bracia olbrzymów okrutniej ledwo się dopuścili — — — o których strach wspominać.
Cóż my w odwet przedsięwzięli, dostojni panowie? nic takiego. Najcięższe 
albowiem bywają ciosy konieczności rozdrażnionej; temuby przyczytać należało, 
jeśliby sprawiedliwy ból coś ostrego z nas był wycisnął. My zaś wstrzymaliśmy 
dobytego miecza wściekłość, która z wielką trudnością wstrzymywaną bywa; myśmy 
te krzywdy woleli zdać na wasz sąd, aniżeli dostarczać wątku przykrym 
rozumowaniom albo gorszym gadaninom, i niezasłużenie przychodzić o podejrzenie, 
iż niestałą wiara nasza i że naruszonómi zostały przymierza. Rozważajcie to 
jedno umysłem sprawy boskie i ludzkie pojmującym dokładnie. Słuszniej-li wam 
byłoby zaniechać rzeczy, aniżeli nam poszukiwać? Żołnierze morawscy, w 
niewielkiej liczbie, nie tak wściekli, kilkakrotnie drażnieni, przekroczyli 
tylko granice polskie. Kozacy zaś trzy razy napadli nas, byliby tez po raz 
czwarty wtargnęli, gdybyśmy się nie byli oparli. Kozacy wkroczyli w kilka 
hufców, nabroili z dzikością wszelkie barbarzyństwo przechodzącą, nigdy od 
nikogo nie drażnieni, nie zatrzymując się w pograniczu, lecz po największych 
obszarach ziem naszych wdłuż i wszerz bieżeli, póki się na same krańce Austryi 
nie dostali. Wiadomo powszechnie, że kozacy srożej dokazywali niż nasi, większą 
jest naszych strata, której okupić nie można kilku beczkami złota. Ale może kto 
zarzuci, iż kozacy są to włóczęgi, a niemożna ich było powstrzymać; nasz zaś 
żołnierz snadno może być zatrzymanym przy znakach. My zaś nawzajem tak 
rzekniemy: tyle może i powinna mieć mocy i najjaśniejszego króla po-

72

wnga i tylu znakomitych wojewodów potęga w królestwie uspokojonem, ileby nasza 
karność podołała w Ojczyznie zamieszanej. Kozacy zaś lubo nic sa zaciągnieni 
publicznym groszem, jednakowoż byli w samem królestwie polskiem popisani, krom 
wątpienia li tylko na zgubę naszę, co jest przeciwko puktom. Są ci kozacy także 
poddani j. kr. mci, których premierze tak samo obowięzuje jak i inne członki 
Polski, którzy przeszłemi czasy, przed niefortunną tą wojną domową, nigdy nam ni 
w czem nie szkodzili, a bez wątpienia nie byliby nam szkód zrządzili podczas 
przeszłej burzy, gdyby przeciwko nam nie zostali zaciągnieni i namówieni. 
Jeśliby ich dzikość i mniemana niesworność stała za słuszną wymówkę: nie byłożby 
zarówno słuszna, dostojni panowie, gdyby z naszych ziem jakiś stek ludzi także 
do Polski się zapuścił w ślad za kozakami? Jakoż pewni ludzie dobrowolnie 
Ojczyznie usługi swoję ofiarowali. Myśmy zaś to odrzucili, i odrzucać to póty 
nam trzeba, póki paktom moc i cześć zachowywaną będzie. Do czego zaś zmierzają 
powyższe słowa moje? Nie przystąpiliśmy tutaj, aby się spierać, lecz — darujcie 
to szczere słowo, — aby przebaczyć. Bo chociaż jasno jak słońce, że ciężkie rany 
nam zadano, to jednak wszystko zagoimy umiarkowaniem, a urazy, jakie nas 
spotkały, z pobożności chrześciańskiej przebaczymy gwoli spokojności publicznej, 
zachowaniu paktów, ustaleniu przyjaźni, bylebyśmy od j. kr. mci i od 
wielmożności waszych pogotowiu uzyskali w pełni i sprawiedliwość i życzliwość. 
Nasamprzód prosimy, nawet wymaga tego od was święte owo przymierze z nami 
zawarte, abyście nietylko od wszelkiej krzywdy bronili królestwo czeskie, Szląsk 
i inne ziemie przyłączone, czyby ona pochodziła z jawnego gwałtu, czyli z 
jakiegokolwiek powodu, ale nadto, byście nikomu przeciwko nam ani posiłków nic 
dawali, ani pozwalali zaciągać żołnierzy, którzyby zapewne na zgubę naszę, t. j. 
sprzymierzonego z wami narodu, wyprowadzeni byli. Jako ludzie zacni niechcecie, 
by to się wydarzyło; ufność więc naszę pokładamy w waszej stateczności, mężowie 
dostojni, sprawiedliwi rozjemcy. Czego więcej potrzeba? Ta jest wszystkich 
przymierzów natura, ta moc i znaczenie, że są nieważne, wątłe, śmiertelne, 
znikome, jeśli w narodzie ni w rzeczypospolitej,

73

która za nieśmiertelną poczytuje się, żadnej nie maja pod stawy. A przymierza 
między nami a wami zawarte tak mocno zrosły, i nic królowie tylko niemi objęci, 
którym pierwsze w rzpltej miejsce przyznajemy, którym cześć należną, sumiennie 
oddawać będziem, jako królom przysłusza, lecz sami też stanowię obustronni 
poprzysiągłszy wierność nawzajem sobie obiecali to, co do dobra pospolitego 
należy. Tej to świętości traktatu naruszać nic poważamy sio, chyba żebyśmy 
wzorem Lysandra, do czego i nam i wam niedostaje ochoty najmniejszej, igraszko z 
przysiąg czynić chcieli, jakoby młodzieniaszka w palcaty grając. To wiec główna: 
kiedy my nie dopraszamy się waszej pomocy dla siebie, to przynajmniej przeciwko 
nam nie podawajcie jej nikomu. Cóż? A chociażbyśmy pud panowaniem j. ces. mci 
jeszcze trwali, toćby jednak w owej domowej wojnie nic wolno wam wspierać jego 
usiłowania, ponieważ żadne prawo nie zezwala, aby z dwóch jednemu tylko nie 
pomagać, jeśliś obudwom poprzysiągł przyjaźń. Mężowie zań świadomi spraw i 
czasów, jakich korona polsku ma, stanowią: gdzie się nie godzi stawać przy obu 
stronach, żadnej się nie trzymaj. My zaś uzyskawszy jak sobie tuszymy, od was to 
prawa i słuszności dobro, upraszać będziemy króla jmci i wszystkiego stanu 
waszego, zgromadzeni mężowie, o drugie, t. j. jeśliby o naszych sprawach i 
ustawach, coby się może wydarzyło przy tylu spierających się ze sobą. 
namiętnościach, mniej dobre zdania rozsiewali ludzie złośliwi, abyście, nie 
wysłuchawszy nas wprzódy, wiary im nic dawali. Żyjemy bowiem w wieku potwarczym, 
kiedy to wątpliwa, czy dotkliwszą ranę zada prześladowcy miecz, lub potwarcy 
strzała. Tak to zaiste jest: nam zarzucają, że religią katolicką prześladujemy. 
Ta to zaś tu i owdzie żywię, ona używa zupełnej swobody, bez niczyjej ujmy; bez 
matactw, bez dręczenia sumnienia my nietylko pozwalamy na nią, ale i zabraniamy 
żeby jej wyznawcom żadnej nie czyniono ni urazy ni przykrości. Doprawdy bardzo 
owo pochwalamy, co Stefan Batory, król wasz waleczny, potępiając nienawiść 
religijną, w bardzo mądrej mowie wyrzekł, gdy oświadczył, że on królem nad 
ludźmi, nic zaś nad sumnieniami. Takiż sam też jest pocisk na nas rzucony, 
jakoby my posłów wyprawili do por-

74

ty ottomańskiej, aby Turków przeciwko królestwu polskiemu podbudzić. Prze żywy 
Bóg, co to za sumienność ludzka! Myż to mamy takie zamysły czynić, jakich się 
nam ani marzyło. "Wyprawiliśmy posłów, nie gwoli przymierzu, ani posiłkom, ani 
podbudzeniu Turków przeciwko komukolwiek, lecz aby przedłożyć stan rzpltej 
naszej przeciwko niegodziwym potwarcom, lecz jedynie dla pospolitego pokoju, co 
znamienitym rzeczom pospolitym Wenetów i Belgów, co najj. cesarzom, świetnym 
królom i królestwom Francyi, Anglii i waszemu — — wolno było i zawzdy będzie 
wolno.
Myśmy to Turka podburzyli? My z pogłosek niepłonnych dowiedzieliśmy się, że 
kozacy morzem czarnem najeżdżając Azya mniejszą i inne ziemie rozjątrzyli Turka 
i przywiedli do uzbrojenia sil swoich wprzódy, zanim posłowie nasi wybrali się w 
podróż; a oni czy już przyszli do Carogrodu lub nie, dotąd niewierny. My zaś 
więcej nic nie powiemy, aby te tak płonne zarzuty jakie nam czynią, zniweczyć. 
Wiemy że męski sąd doradza wam, w tych i tym podobnych baśniach donosicieli, 
przy mądrej stawać nieufności; bo jeśli chcemy poprzestać na samem oskarżeniu, 
jużci sama nawet niewinność nie bedzie niewinną. Przeto wśrod takowych 
rozgłaszań jeno o tę łaskę was błagamy, i oddawać ją gotowi nawzajem, — jeśliby 
coś niegodnego z paktami puszczano między ludzi, byście po wysłuchaniu drugiej 
strony ze źródła prawdy dochodzili tego, zanim lada pogłoskom zbyt powolnego 
nachylicie ucha. My już teraz poczytujemy li to za radę, doprawdy niedorzeczną a 
niepodobną do wierzenia, co niektórzy śmieli rozsiewać, jak obyście chcieli 
odzyskać Szląsk i przyłączyć go do korony polskiej. Rozumiemy, że li płochy 
człowiek jaki mniemać może, jakoby król Jmć i prześwietne rzpltej stany byli na 
tem, aby podstawę paktów i najdawniejszego ustępstwa i zrzeczenia się zaszłego 
między obudwoma królestwami, krom żadnej przyczyny chcieli wzruszyć i narazić 
wspólną pomyślność. To mówię wiary naszej pojęcie przechodzi, was ani 
podejrzywamy o to, więc suchą nogą, jak to mówią, omijamy. Ale i mowy naszej 
pasmo podetniemy, to tylko przydając, że nie ścierpimy, aby, jeśliby się jakie 
spory między prywatnem! osobami naszej ojczyzny a mie-

75

szkańcami waszego prześwietnego królestwa wszczynały, te nie wyradzały się w 
publiczne ukrzywdzenia. Spierających się odsyłać będziemy do sądów zwyczajnych, 
po rozpoznanie spraw; gwałt publiczny i prywatny ukarzemy niewątpiąc, że z tego 
to królestwa spotka nas równa kompensacya. Z tą tedy nadzieją, sporządziliśmy 
spis nazwisk kilku waszyńców i przestępstwa ich, na których nasi użalają się, że 
im albo krzywdy wyrządzili albo uciążliwościami ich przygnietli. Przeto prosimy 
króla Jmci i wielmożności waszych, aby się starali
o to, by nic tylko w tych szczególnych sprawach proces wytoczono wedle 
sprawiedliwości i paktów przepisu, ale by zarazem z tem samem usiłowaniem, o ile 
moc i powaga ich zdoła, wzbronili, żeby nikt, gdy przezacna droga prawa otworem 
stoi, potem nie rzucał się na niecna drogę czynu, a tem mniej żeby przez odwet, 
co często dotąd się stało, rzeczy obcych
i osób niewinnych nie przytrzymywano, wbrew naturze przymierza naszego i prawom 
sąsiedztwa. My równem wymierzeniem sprawiedliwości i słuszności wam zadosyć 
uczynimy, usiłując aby w Szląsku i innych z królestwem Cześkiem połączonych 
ziemiach, z pochwałą będziecie mogli wyrzec, co Temistokles niegdyś (jeśli małe 
wolno porównać z wielkiem) chcąc sprzedać wioskę, między innemi jej przymiotami, 
i tg najwyższą pochwałę przez woźnego obwoływać kazał, że ma dobrego sąsiada.
Odebraliście summę poselstwa naszego najprzewiel. i t d. panowie. Jeśli wy 
zupełne przyzwolenie wasze na to dacie, jak my pewną mamy otuchę, i odpowiedź z 
naszemi życzeniami zgodną, zaiste będzie to z dobrem obu królestw. Będzie on, 
wzrośnie, zakwitnie pospolity spokój, stateczna wspólność w obowiązaniach, 
bezpieczeństwo dróg, wolność handlu, który jest duszą i krwią rzpltych. Będzie 
owa wierna, owa braterska, owa wiosenna umysłów i ustawiczna, krom zimowej 
surowości, spokojność, piękność, zgoda, jakiej sobie po prześwietnym sejmie 
walnym obiecujemy, a szczególniej po łaskawem i wspanialem sercu króla Jmci. A 
jeśliby j. kr. mość kiedyś miał o nas niekorzystne zdanie jakie, niechże święta 
ta głowa — oby przy zdrowiu długo była w poważaniu i nietykalną błagamy — nic 
spokojniej nie wniesie do nieba, jak

76

dobrotliwą, wolą ku wiernym sąsiadom i sprzymierzeńcom, a niech zacniejszy 
pozostawi pomnik nad ten, który na nagrobku Scypionów wyryty był, (zamieniając 
słowo roskosz na wolą) — najwyższem nad wszystkie zwycięstwem: pokonana wola. " 
—
 Radby był Dornawius niektóre punkta i zasady w dobitniejszych przedstawił 
słowach i wielką niesłuszność częstych najazdów kozackich (1) obszerniej i 
ostrzej wypowiedział, ale rozsądni i dobrze myślący przyjaciele usilnie radzili 
posłom szląskim, żeby w tak przykrej sprawie bardziej dopilnowy-

------------------
(1) O najazdach Szląska przez Kozaków w r. 1620 pisze M. Pol w Jahrbücher der 
Stadt Breslau, V, str. 186, 204: 1 lutego z 8000 kozaków wtargnęło pod 
Tarnowskie Góry (Tarnowitz), paląc, zabijając, grabiąc. Ztąd puścili się do 
Moraw. — 19 kwietnia w samą niedzielę wielkanocną Kozacy i Polacy z czerwoną 
powiewającą chrągwią, z Nowejwsi, w Sycowskiem położonej, wkroczyli w 
Namysłowskie: w Smogorzowie, Igłowicach, Skorzyszowie złupili dworki szlacheckie 
i proboszczowskie; a co rusznic i inszej broni zabrać ze sobą nie mogli, to 
potrzaskali i poniszyczyli. W Rychnowie wpadli do kościoła podczas nabożeństwa: 
osobom szlacheckiego rodu, płci obojej pozabierali perły, piękne klejnoty złote 
i srebrne, pierścionki, i branozeletki; dających odpór, pozabijali lub poranili, 
splądrowali dworki szlacheckie. W Gręboszowie wszystkie skrzynie i schowania 
pootwierali, zabierając płótno, pieniądze, klejnoty i t. d. W Jastrzębiu 
(Nassadel) zrabowali p. Jana Stanga, a gdy on i drudzy bronić się chcieli, 
rąbali ich i strzelali do nich. W Biesztrzykowicach gwałtów się dopuścili. W 
Miedarach (Hönnigern), gdy trzech z tamecznych mieszkańców schorniwszy się do 
gołębnika, mężnie się broniąc, trupem położyło 6 najezdników, ci podpaliwszy 
obory, gdzie spłonęło 38 wołów i 25 fur siana, zabrali konie. Ztąd ciągnęli do 
Swierczowa i Kurowa w Brzeskiem. 50 obywateli namysłowskich i żołnierzy załogą 
stojących w Namysłowie puścili się w pogoń za owymi lekko uzbrojonymi rabusiami, 
których było z 700: zabili z 10, zabrali niemało koni, sukien i strzał, oraz 
chłopca, kilku z koni pozrzucali, którzy wpław puścili się przez Odrę. Na beczkę 
złota oszacowano szkodę zrządzoną przez owych najezdników. 
20 kwietnia wieczorem o 5 godz., nadciągnęło sześć hufów mających chorągwie z 
herbem austryackim do Turowka pod Czarnowąsami, chcąc w lesie żwanowickim 
przejść przez most. Nie znalazłszy mostu, za radą przewodników pod Opolem na 
tratwach przeprawili się przez Odrę. Z pod Opola szli puszczą pruskowską na 
Zgorzelice, Kujawy, Slakowice, Pawłowice i brzegiem Osobłogi na Fulstyn, Grasz, 
Köben i Żubrzyce (Sauerwitz). Po drodze w Półwsi splądrowali dworek pana 
Proskowskiego, jemu i poddanym jego zabrali nad 100 koni. W Pawłowicach 
zrabowali dworek pana Jana Kotulińskiego, w Fulstynie, Graszu i Koben 
poszkodowali wielu ludzi, kilku ubili; w Żubrzycach, gdy w południe popasali, 
rotmistrz Dieck w 30 koni i kilku muszkietjerów napadłszy na nich, trupem 
położył nad 50, zabrał kilku do niewoli, i resztę przymusił do ucieczki. 
21 kwietnia, w Lamdorfie włościan poobdzierali, bydło w las wegnali lub 
pokaleczyli: kilka okolicznych wsi popalili. 
22 kwietnia, wieczorem podpułkownik Fryderyk z Herrenberga, 3 mile za Karniowem 
w Pantschu z pomocą włościan i kilku rajtarów nowozaciężnych napadłszy na 
kozaków, wyrżnął ich w pień, tylko kilku zabrał w niewolą. 

77

wali krótkości i skromnej łagodności, mianowicie dla tego, iż w publicznych jako 
też prywatnych pismach rzecz tę już dostatecznie roztrzęśniono. Bo jeśliby 
niechcieli słuchać tak szczerej rady, mogłaby ich, choćby też żadne 
niebezpieczeństwo, ale obelga jaku spotkać wśród samej mowy, gdyż przecię nie 
wszyscy tam zgromadzeni równie myśleli, a może też niektórzy byli na nich 
nastrojeni.
Chcieli posłowie szląscy wprawdzie zażądać wynagrodzenia szkód poczynionych 
przez kozaków, aby stany tem prędzej przywieśdź do zapomnienia o najeździe ze 
Szląska uczynionym; mężowie atoli, dobrze znający humory, umysły i zdania 
senatorów i posłów ziemskich, radzili im nie wspominaćo tem, bo nietylko nie 
otrzymają wynagrodzenia, ale i przez to sprawę swoją bardziej Polakom ohydzą, a 
bez pożytku żadnego narażą się na dłuższą; zwłokę. Przeto i ponieważ też 
instrukcya ich nic nie zawierała o wynagrodzeniu szkód, mowę swoją ułożyli jak 
najłagodniej i wymówili, nic nie opuszczając, wszystko, coby było ważnem i 
głównemu celowi ich poselstwa odpowiedniem.
Po skończonej mówie oddali posłowie szląscy następujące pismo (łacińskie) 
zawierające zażalenia niektórych panów stanów
i osób ze Szląska przeciwko kilku prywatnym osobom w Polsce:
Wielka to prawda, a nikt mądry li czy dobry nie zaprzeczy, że za zniesieniem 
sprawiedliwości królestwa nic innego nie są jeno wielkie jaskinie łotrów. Zacnie 
więc i mądrze czynili przodkowie nasi, iż po ogłoszeniu traktatów między sobą 
zawartych i obopólnego przymierza, na mocy prawa postanowili, żeby pomiędzy temi 
dwoma braterskiemi królestwami, polskiem i czeskiem, przyjaźń, pokój i dobre 
sąsiedztwo wiecznemi czasy zachowywano. My zaś chcąc ich przestrzegać, dzierzeć 
je święcie i niewzruszenie, tak czynić pogotowiu będziem, aby cnoty pradziadów 
naszych i dobro rzptej w całości przekazać potomnym wiekom. Zaczem też 
powinnością jest. naszą starać się o to, by nikomu z naszych ni na ciele ni 
dobrej sławie ani mieniu nic zrządzano krzywdy, by sądów, praw, zwierzchności 
nic lekceważono, by nikomu wolno nie było, po zaniesieniu skargi, potępiać 
przeciwnika, ani w sprawie własnej samemu sobie wymierzać sprawiedliwości. 
Ponie-

78

waż zaś stara to rzecz, iż powstają spory, zwady i niezgody, dla dwuch owych 
słów, moje a twoję, mianowicie pomiędzy sąsiadami, którzy przedewszystkiem winni 
żyć w zgodzie, i między królestwu polskiego a księstwa szląskiego mieszkańcami 
od lat kilku trwają nieporozumienia szkodliwe i sprzeczki niebardzo słuszne: 
niechcemy dłużej cierpieć tych podżóg. Bo bywa, na co często patrzamy, iż, jak 
iskierki, lubo małe, jeśli przy mnożą się, wielki pożar wzniecają, i ze 
ściekających poników, w jedno koryto zbierających się, powstaje rzeka 
przerywająca także groble, — tak samo z prywatnych krzywd, jeśli często zdarzają 
się, i w wielu miejscach, po zniknieniu złotego pokoju, niesławne powstają 
wojny. Przeto mądrość, ba szczęśliwość zapanuje w najjaśń. królestwie polskiem i 
w ojczyźnie naszej, Szląsku, oraz w prześwietnem królestwie czeskiem i ziemiach 
z niem połączonych, jeśli uchylając wszelką, prywatną chuć zemsty, spory 
pojedyńczych ludzi na mocy przymierza naszego, albo drogą prawną, albo 
przyjacielską ugodą, wprzódy zanim głębsze w rzpltej korzenie zapuszczą, niby w 
samym zarodzie przytępiając załatwiać będziem. My z poszanowania winnego 
przymierzu czyli tak zwanym kompaktatom, ochoczo gotowi to czynić, ufni w 
sprawiedliwość i wyrozumiałość j. kr. mci i wielmożności waszych, że dla 
świetnej swej wspaniałomyślności, miłości spokoju publicznego, pożytku 
powszechnego, usilnie starać się będą o to, aby zniesiono, wynagrodzono i 
przewidziano to "wszystko, co krzywdzi wolność handlu, bezpieczeństwo dróg, 
spokojność posiadłości, dóbr i majątków, i co nadto należy do praw narodu 
szląskiego. Aby zaś uciążliwościom naszym tem skuteczniejsze lekarstwo można 
zgotować, wyliczymy z kolei kilka z mnogich nieprzyjaźni i przykrości, jakie 
mieszkańcom ojczyzny naszej wyrządzili niektórzy z królestwa polskiego, przytem 
upraszając uniżenie, abyście poznać je raczyli ze zwykłą uprzejmością i 
łaskawością.

Księcia szląskiego Jana Chrystyana, pana na Lignicy i Brzegu, najwyższego 
hetmana szląskiego, zażalenie przeciwko p. Mikołajowi Komorowskiemu.

Wielm. urodz. p. Mikołaj Komorowski (1) na Żywcu itp.,

79

hrabia z Liptowy i Orawy, nietylko częstej swywoli przeciwko wielu mieszkańcom 
Szląska dopuścił się i słowem i czynem, ale też w liście do rotmistrza Wolfganga 
Rapnika, i w liście do rady m. Cieszyna, krom wszelkiego powodu słusznego i 
jawnej przyczyny poważył się pisać złośliwie, że j. o. książę Jan Chrystyan 
nietylko zapomniał o liście swoim i obietnicy swojej, ale wbrew paktom, także z 
ujmą dla majestatu j. kr. mci., w zamku brzeskim, nocą, w piątek przed niedzielą 
ś. Trójcy, kazał ściąć posła króla Jmci polskiego. Ponieważ zaś potwarz ta jest 
całkiem niedorzeczna, a żadnemi przypuszczeniami ni racyami dowiedzioną być nie 
może. gdyż owszem wszystkich posłów polskich j. o. książę z wrodzonej 
uprzejmości zawzdy z szacunkiem przyjmował, trzymał u siebie, odprawiał: 
upraszamy króla Jmci i prześwietnych panów stanów, aby nie dopuszczali by 
niewinny książe, krewny i powinowaty, doznawał tak niesłusznych dykteryjek, ale 
gwoli pospolitej sprawiedliwości winowajcę aby ukarać raczyli.
Jana Jerzego starszego, margrabi brandenburskiego zażalenie przeciwko Mik. 
Komorowskiemu.
Tenże M. Komorowski poważył się w liście do rady m. Cieszyna zelżywie zmyśleć, 
jakoby margrabia był przyczyną naruszenia traktatów, dodając, że margrabia 
winien nietylko pociągnionym być do odpowiedzialności, ale też głową swą 
przypłacić. Słowa te gdy są okrutne i na sąsiada mniej przystojne, prosimy, aby 
król Jmć i wielmożności wasze raczyli bronić powagi margrabiego, który pakta 
między temi prześwietnemi królestwami zachował i zachowywać będzie, oraz poważa) 
i poważać bedzie króla Jmci i wielmożności wasze.
Henryk Wacława i Karola Fryderyka książąt szląskich na Monsterbergu, Oleśnicy i 
Bierutowie itp. zażalenie przeciw Maciejowi Bojanowskiemu.
Maciejowi Bojunowskiemu de Bartschdorf przed 12 laty obiecał Antoni a Pusch pan 
na Goellendorfie, że mu poży-

---------------
(1) O tym Mikołaju Komorowskim, miedzy innemi także wybijającyni fałszywą 
monetę, zobacz Wiadomości do dziejów polskich 7. archiwu prow. szl. zebrano 
przez A. Mosbacha, str. 275.

80

czy pieniędzy pod warunkiem że w Szląsku złoży kaucyę pewna. Bojanowski zaś 
domaga się spełnienia obietnicy, uczynionej warunkowo, jakoby bezwarunkowej, i 
sprawę wytacza przed sąd oleśnicki. Po wysłuchaniu atoli świadków i po 
zadosyćuczynieniu wszystkich formalności przez sędziego, wyrok zapadł, że nic 
nic można było wykryć, ani objawić, żeby się Bojanowskiemu od Puscha coś 
należało. Odwołuje się Bojanowski do najwyższego sądu, t. j. do cesarza Rudolfa 
II, na co chętnie zezwolono. Appelacyi zaś tej, jakby przysłuszało, poprzestał 
prowadzić. Tymczasem umiera Pusch. Spadkobierców jego niebawem pozwawszy i 
rzeczy nieprzystojnych nagadawszy o j. o. książętach, o nieboszczyku ojcu ich, i 
o szanownych radzcach i sędziach, chciał ich przez komissye pociągnąć przed sąd 
niewłaściwy, co jest przeciwko prawom i przywilejom książęcym. Prosimy zatem aby 
król jmć i wiehnożności wasze postanowić raczyli, by Bojanowski swoja sprawę 
drogą prawną, bez wybiegów i nieprzystojnych mów, w sądzie właściwym, wedle 
przepisów traktatu muszego, poprowadził, a jeśli niechce poprzestać na wyroku 
sobie danym, niechże się odwoła do najj. króla czeskiego, bo jego to sąd 
najwyższy, a żadnego innego nie uznawaja j, o.
książęta. 
W. i ur. p. Jana Ulrycha Schafgotscha de Kynast i t. d. wolnego barona i pana 
szląskiego na Trachenberyu i Pruśnicy zażalenie.
Lubo wyżej wspomnianego pana baronostwo trachenberskie przed laty 89 przez 
posłów polskich i czeskich tak zostało opisane granicami, że grunta jego 
słusznie już nie mogą być podawane w wątpliwość: często jednak od lat kilku pp. 
Choińscy, sąsiedzi, zarywali i niepokoili possessorów trachenberskich. Nie 
poprzestał gwałtów p. Andrzej Choiński, którego nietylko poddani, albo za 
poddmuchem, albo przyzwoleniem, albo wiedzą samego pana, nocą do lasów 
Schafgotscha kilkakrotnie wpadając, wiele drzew pościnali zabierając je ze sobą, 
lecz innych rzeczy tenże p. Choiński wbrew prawom sąsiedztwa i paktom dopuścił 
się. Bo też starostów i urzędników p. Schafgotscha, i samego pana Schafgotscha 
dotkliwemi groźbami przez listy, przez wysłań-

81

ców niezmiernie obrażał, i zacne jego imię tuk szkalował, że obrażony tym 
sposobem krzywd tych Ucierpieć nie może krom uchybienia swemu wolnemu stanowi. 
Poddanych. Schafgotscha rozmaitemi sposobami przez sługi napadał i obdzierał, 
szczególniej karczmarzy wiejskich, piwo przy wożących, a zabrawszy im piwo i 
konie, na gościńcu królewskim, plagami ich wyćwiczywszy puścił do domów. Innego 
poddanego, przez pana swego do Poznania posłanego w interesach pańskich, przez 
sług swoich w drodze napadł, a prawie na smierć zbitemu, odebrawszy mu konia, 
kazał wracać do swoich pieszo. Do stróża zamku Schafgotscha kazał dwa razy 
strzelać przez umyślnie na to podesłanego żołnierza lub włóczęgę; na szczęście, 
oba strzały chybiły. Na dwuch mieszczan, rzeźników, z pod zwierzchności pana 
Schafgotscha, dla procederu swego i kupna z jarmarku kobylińskicgo wracających, 
napadł w czterech sług z dobytemi pałaszami, mających strzelbę, na publiczney 
drodze. Najezdnicy ściągnęli rzeżników, nic złego nie obawiających się, 'z koni, 
bili ich, strzelby przystawili im do piersi, chcąc zabić niewinnych, gdyby 
rzeźnicy gorącem błaganiem nie odwiedli ich od zbrodni. Zabrane zaś konie 
uprowadzili ze sobą. Rzeźnicy puściwszy się za nimi i błagając pana Choińskiego 
o zwrot koni skradzionych, nic nie uzyskali, prócz plag, a musieli wrócić do 
domu z niczem. Lubo zaś p. Schafgotsch i wyzwany i podburzony, gwałt tylekrotnie 
sobie wyrządzony, raz tylko gwałtem odpłacił, używając prawa odwetu, i 
połączonego z obroną i zgodnego z samą naturą, — niemógł jednak wyjednać, by 
włość swoją zachował bezpieczną od najazdów jego. Wprawdzie j. w. jenerał 
wielkopolski, miłując sprawiedliwość, szczególnym reskryptem napomniał 
Choińskiego, aby się nie dopuszczał gwałtu ni publicznego ni prywatnego, ale 
nadaremnie. Bo wkrótce ze swoimi nietylko najechał wieś Schafgotscha, Gotko, i 
poddanemu pewnemu zabrał konia, ale też tego samego dnia we wsi szląskiej 
Raciążu niewinnych i bezbronnych ludzi poranił. Prosimy tedy, aby przykazano 
Choińskiemu: by nic ważył się popełniać gwałtu, ale owszem by przestrzegał 
spokojności sąsiedzkiej.

82

W. i ur. pana Sunnegka, barona de Budentin, pana na Bielsku, skarga na M. 
Komorowskiego.
Gdy pewien sługa M. Komorowskiego, Rykalski, (1) dla niebezpiecznych gróźb i 
innych nieznośnych postępków, uwięzionym został w Bielsku, miasteczku panu 
Sunnegka, który wtenczas mebędąc obecnym, nie wiedział co dowódzca tanmecznych 
żołnierzy wtedy uczynił: sum p. Komorowski zaczął obruszać się na pana Sunnegka. 
Zaczem nietylko jego poddanym zabrał bydło i inne krzywdy, które poniżej 
przedstawimy, wyrządził, ale też samemu Sunnegkowi wielorakiemi sposobami nie 
wzdrygał się dokuczać.. Jego także zacne imię poważył się bezcześcić, zacny ród 
jego oszkalował listami bardzo bezczelnie, bezwstydnie pisanemi do książąt i 
stanów szląskich. Utrzymuje też p. Sunnegk, że ów pan Komorowski groźnie mu się 
odkazywał i na życie jego nastawał.
Ur. i śl. p, Jana Jerzego Stentscha pana na Przetaki, w księstwie głogowskien, 
skarga.
Ojciec jego miał z poddanym swoim Andrzejem, synem Andrzeja, spór o summę 
pieniędzy, przypadłą na syna, po śmierci ojca, Jana Jerzego Stentscha. Ten 
sprawę swoja wytoczył przed hetinuna głogowskiego, jako przed sąd właściwy. 
Tymczasem zań poddany jego, gdy przemówiwszy się z panem swoim porwał się na 
niego, uciekł do Polski, bez pozwoleniu pańskiego, bez żadnego świadectwa. 
Zbiega tego przyjąwszy p. Adam Wojciech z Przyjmą Przyjemski, starosta kowalski, 
hrabia z Górki, wolny baron na Uscznie i Hoyos, nadał mu prawo miejskie, 
zbiegłego za. ś poddanego bronił przeciwko jego panu, i od tegoż domagał się 
niezmiernej summy pieniędzy, najprzód 32996 zł., potem zaś spuszczając ze summy 
żądał 11000 zł. W tej exakcyi p. Przyjemski, jakoby szło o własna, jego sprawę, 
tak jest surowy i ostry, iż, jeżeli Stentsch nie złoży summy 11000 zł., groził, 
że zatrzyma w Polsce kupców szląskich i zrobi wszystko by dojść do wypłaty 
pieniędzy. Zatem prosimy, aby Przyjemskiemu nakazano wrócić panu zbiegłego 
poddanego, by spru-

----------------
(1) O tym Rykalskim uwięzionym we Wrocławiu zob. Wiadomości do dziejów polskich 
z arch. prow. szl. str. 275.


83

wa jego przed hetmanem głogowskim została rozsadzona, aby poprzestał gróźb i 
odwetów, i prócz tego, żeby król jmć edyktem swoim zabronić raczył panom polskim 
przyjmować zbiegłych poddanych szląskich.
Ur. i M. p. Adama Pritwitza i Zygmunta Salischa, (z Zalesia) osiadłych w 
baronostwie sycowskiem zażalenie.
Gdy Adam Pritwitz na Rypinie i Mąkoszycach (Mannschfttz), oraz Zygmunt Sulisch. 
jeszcze byli małoletni, wtenczas p. Wacław Węgierski, przekroczywszy prawa 
graniczne, nietylko kilka włók roli zagarnął ich poddanym, ale samym wspomnianym 
panom zabierając wielką cześć lasu przywłaszczył sobie, czem wolne baronostwo 
sycowskie w obwodzie mąkszyckim znacznie uszczuplił. Potem zaś jakoby zabrane 
dobra stały się jego własnoscią, od poddanych wymagał robocizn, na possessye ich 
nałożył coroczny czynsz, danie nadto wybierając Jeśli poddani szląscy nie 
uczynili togo, co wymagał Węgierski, zabrał im bydło, co wedle upodobania 
rabusiów wykupić zmuszeni byli, i przemocą dopuszczał sio innych rzeczy 
niezgodnych z prawem sąsiedztwa. Tych gwałtów jeszcze nie koniec. Bo też syn 
Wacława Węgierskiego, Wojciech, właściciel wsi Lgoty, nietylko nieprzestawał od 
cudzych poddanych wymagać owsa (censum avenarium) i dawnych posług, ale nowe na 
nich nałożył ciężary. Zwołuje ich bowiem na robotę do swojej wsi, i do Góry, wsi 
stryja swego, a jeśli zaraz tam nie pospieszą, z własnych ich gruntów spędzi im 
bydło. Przeto nietylko swoich ról uprawiać nie mogą, ale nadto pozbawieni są 
bydła, potrzebnego im do opędzenia gospodarstwa, pańskie zaś folwarki są 
opuszczone, grunta szląskie w pustki się zamieniają. Jeżeli oni kogo z poddanych 
naszych przemówili do siebie, my zaś go mi ten czas kiedy im sio spodoba, nie 
puścimy, — to oni w naszej niebytności przemocą napadną naszę wsi, zabierając 
poddanych z rzeczami naszemi. To niedawno spotkało Zygmunta Salischa. Jemu 
bowiem Wojciech Węgierski ze Lgoty zabnił poddanego, który 10 lat mieszkał pod 
zwierzchnością Salischa, i 11 sztuk bydła.
Inny zaś Węgierski, Dobrogost z Góry, Adamowi Pritwitzowi zabrał kilku 
poddanych, zatrzymując: ich wbrew prawu.

84

Takto napadane bywają grunta Pritwitza i Salischa, oraz majętności poddanych, iż 
ledwo gęsi lub kury na polach zachować mogą od sąsiednich Polaków, ani im się 
nakoniec nie pozostanie czem życie biedne utrzymać, chyba że uciekać lub 
przenosić się zechcą do tych, co im doskwierają..
Jeśli jeden z poddanych bez słusznego powodu zbiegając od panu swego uda się do 
Polski: żadnej już niemu sposobności odzyskania go. Polacy zaś sąsiedni jeżeli o 
co dopominają sio u nas, a my natychmiast nie czynimy wszystkiego czego żądają, 
— najeżdżają, naszych, samowolnie wymierzając sobie sprawiedliwość zabraniem 
ruchomości.
Prosimy tedy, aby zażalenia i uczynki droga prawną i przez trybunały, nie zaś 
gwałtem, rozstrzygano, oraz zabroniono panom Polakom przewabiać i zatrzymywać 
poddanych naszych. Zażalenie szląskich kupców, szczególniej wrocławskich, 
głogowskich, zielonogórskich, cieszyńskich.
Lubo odwety nietylko sprzeciwiają się najwięcej prawu pospolitemu i 
przyrodzonemu, i od narodów ucywilizowanych są nienawidzone i potępione, ale 
także między waszym a naszym narodem miejsca nie mają, paktami dawnemi i 
licznemi rozporządzeniami królewskiemi są zniesione i zabronione, często jednak 
zdarza się, że niektórzy mieszkańcy Polski niewinne osoby ze Szląska gwałtownym 
napadem po drogach królewskich, zelżywie i dziko traktują, zatrzymują, rzeczy 
ich krom wszelkiego słusznego powodu zabierają, nigdy lub rzadko kiedy, a nie w 
całości wracają im.
Takiego uczynku dopuścił się ur. p. Jan Pukosławski, który, gdy nie otrzymał 
mimo starań swoich, należytości swojej od rzeźników wrocławskich, bardzo 
biednych, przed zawarciem kontraktu nie wywiedziawszy się o ich mieniu ani 
zwierzchności miejskiej nic poradziwszy się, sum sobie poważył się wymierzyć 
sprawiedliwość. Nie dochodząc należytości swojej drogą prawna, jawnego gwałtu 
dopuścił się na dwuch Szlązakach, mieszczanach wrocławskich: ślach. panu 
Joachimie Luku z Bogusławie, niegdyś ś. p. cesarza Macieju, dziś naszego 
miłościwego pana, króla Jmci czeskiego, słudze; i sławetnym panu Mik. 
Kreutzburgerze kupcu i sługach, których miał ze sobą. Gdy bowiem na targu 
kobylińskim 10. maja 1610 we-

85

łnę drogo kupiwszy, a zapłaciwszy cło królewskie, wracali do domu, o 1/4 mili od 
Jutrosina, pod Szymankowem, z gęstej krzewiny wypadłszy Jan Pakoslawski z dwoma 
braćmi swymi i w 30 konnych i pieszych, z dobytemi pałaszami w ręku, zajechał im 
drogę. Rade miastu Wrocławia niegodziwemi obelgami znieważył zarazem wymyślając 
na tych podróżnych, którzy mu przecież żadnej nie czynili krzywdy. Poczem 
napastnicy, w drodze królewskiej, w spokojnem królestwie, w takiej liczbie, tych 
kilku podróżnych, niezłego niezamyślających, zatrzymawszy i wystrzeliwszy z 
strzelby, zrzucają ich z wozu, rozbrajają, ranią. Nic nie wzruszało najezdników 
odwoływanie się napadniętych do prawa pospolitego, do statutów królestwa, do 
przymierza między temi ziemiami zachodzącego; nic nie pomagała przemowa do wielu 
panów koronnych, których nasi dobrze znali — nic nie powstrzymało ich od 
popełnienia gwałtu, ni prośby napadniętych błagających na kolanach, ani 
intercessye ślachetnych niewiast przejeżdżających. Nie przestają uraz to słowem 
to czynem, grożą im ogniem, haniebną szubienicą, dzikie przekleństwa i 
bluźnierstwa przeciwko P. Bogu miotają, ludziom niewinnym zabierają wszystko co 
mieli ze sobą i wóz z wełną, którego właściciele dotąd odzyskać nie mogli ani 
przez prośby naszę, ani przez mężów znakomitych, piśmiennie lub ustnie 
przyczyniających się za pokrzywdzonymi. Nawet gdy król Jmć, pobudzony prośbami 
naszemi i niegodziwością występku, reskryptem swoim przykazał Pakosławskiemu 
zwrot zabranych rzeczy, obwiniony nie słuchając rozkazu królewskiego, oświadczył 
iż nikt go sądzić nie może: zatem cudzej własności oddać niechce. Prosimy tedy 
aby Pakosławskieinu nakazano zwrot wełny, będącej własnością sukienników 
biednych.
Coś podobnego uczynił przed 10 laty 31. maja Mikołaj i Miłaszewski. Tenże z 12 
sług konnych zabrał czterech naszyńców, Joachima Elsnera, Zacharjasza Ekarta, 
Pawła Burgara i Jakóba Handela, na drodze królewskiej blisko Krotoszyna w lesie, 
bez żadnej przyczyny; trzymał ich dwie niedziele, póki od nich nie wydusił okupu 
1000 zł. p. wypłaconych w złocie.

86

Obywatelu i sukiennicy głogowscy i zielonogórscy, odstraszeni zostali od 
zwiedzania jarmarków polskich, ze strutą 4000 tal., ponieważ p. Wojciech z 
Przyjmą Przyjemski starosta kowalski, dla sprawy jakiej o dług, zachodzącej 
między nim a szlachcicem Janem Jerzym Stentschem panem na Przetaku, lubo może i 
winien wytoczyć ją przed sąd głogowski, wyraźnie odgrażał się, iż zatrzyma 
kupców księstwa głogowskiego, by sum sobie zadosyć uczynić. Przeto nietylko 
drogi są niebezpieczne, interesa mieszkańców Polski i Szląska narażone są, 
handel, bez którego wszystka rzeczpospolita ubożeje, upada i znika, cłu i opłaty 
królewskie, które jak słuszna składać chcemy, doznają znacznego uszczerbku.
Uskarża się p. Jan Grundmann, obywatel i sukiennik głogowski, że mu za sukno od 
wielu lat winna 480 zł. Anim Matthuana (?) pierwszego ślubu żona Jakóba Froblu 
obywatela poznańskiego, a po jego śmierci Jana Stamba (?) (1) burgrabiego 
poznańskiego, która niedawno umarła. Stambowi zmarłej mężowi, dziedzicowi i 
spadkobiercy, nakazano trzema dekretami króla Jmci polskiego, aby Grundinannowi 
należność zapłacił. Polecono magistratowi poznańskiemu wykonanie wyroku, ale 
magistrat, lubo wezwany kilkakrotnie, czynił wybiegi, a Grundmann swego odzyskać 
niemoże. Prosimy tedy za nim, aby, gdy w czasie pożaru głogowskiego caty majątek 
stracił, zwrócono mu należytość, boby się mógł tem pokrzepić* Mikołaj Komorowski 
z Żywca, fałszywie utrzymując że sługi jego w Szląsku obelżywie traktowano, że 
szlachciców polskich haniebnie ubito i powieszono, trzech szlachciców szląskich 
Wojczyckich gwałtem zabrawszy więzi dotąd, najgorszemi sposobami ich męczy, i 
innym Szlązakom wyrządza krzywdy. Niedawno obywatela i kupca cieszyńskiego, 
Wojciecha "Waśnikowskiego, człowieka niewinnego, gdy osobnym listem rady do 
cieszyńskiej bezpieczeństwo drogi przyrzekł owym mieszczanom, na drodze 
publicznej a królewskiej, przybrawszy sobie kilku towarzyszy do popełnienia 
występku, napadł na 5 wozów z winem, do Krakowa idących, zabrał je i samego 
kupca i sług jego związanych do swego zamku żywieckiego zaprowadziwszy, wtrącił 
do więzienia. A lubo król jmć pol-

----------
(1) O tym Stambie lub Stamecie zob. Przyczynki do dziejów polskich z archiwu 
miasta Wrocławia zebrano przez A. Mosbacha, str. 158 — 9.

87

ski, który, jak wiemy z doświadczenia, zawżdy troskliwy o słuszne wymierzenie 
sprawiedliwości, dekretem rozkazał Komorowskiemu, aby lupy wrócił prawnemu 
właścicielowi, odesłał jednak tylko cztery wozy. Piąty zań wóz jeszcze ma u 
siebie Waśnikowskiego, który ani słowem ni czynem nie obraził p. Komorowskiogo, 
w strasznem trzyma więzieniu, nie zmiękczony tyla znakomitych mężów instancyą, 
ani żadnej nadziei nie czyni iż go uwolni, póki nie złoży 4000 zł. okupu, jakoby 
był wzięty od jakiego Tatara. Wierna małżonka jego zapłaciła 1000 zł. A że taki 
postępek Kornorowskiego jest przeciwko chrześciańskiej pobożności i przyrodzonej 
ludzkości, upraszamy przeto, aby Waśnikowski został uwolnionym, otrzymał 
wynagrodzenie szkód i krzywd doznanych, i żeby sprawę swoją mógł wytoczyć przed 
sad właściwy.
Przypominamy tu, że król Jmć, najlepiej usposobiony dla Szląska, niejednym 
reskryptem n. p. z 3. listop. 1603 i z 20 marca 1612 postanowić raczył, aby 
szląscy kupcy zażywali dawnych zwyczajów i praw, a nowemi podatkami nie byli 
ciążeni, by poglównego nie płacili, niezwykłych myt od koni do wozu 
zaprzężonych, od towarów kupionych przez siebie a do życia niezbędnych nie 
składali, by ich podejrzanych towarów gwałtownie i niebezpiecznie nic rozbierano 
ni rozrzucano.
Te atoli przepisy mandatu królewskiego, jak świadomi tego kupcy nasi oznajmują, 
przekraczać zwykli tak żydzi, jako też inni celnicy, którzy w Gnieźnie, Powidzu, 
Inowrocławiu i w innych prowincyach nie od króla Jmci, lecz od innych mieli cła 
wypuszczone sobie w dzierżawę; ci częścią, tyle ściągają cła, ile się królowi 
Jmci płaci od naszych, pudeł i wiązek, częścią od towarów pozostałych i 
zbytecznych (superfluis), lubo opłata już przedtem ziszczoną została, znów 
pobierają.
Natrafia się takich celników rodzaj, którzy z nienasyconego łakomstwa i z chuci 
zysku, biednych furmanów tak obdzierać nic wstydzą się, iż od każdego konia, po 
złotemu, a czasem po dwa złote płacić ich przynaglają. Przeto wielu lęka się 
podejmować takiej podróży i furmanki do Polski. A lubo też kupcy do swoich wozów 
zakładają własne konie, nie najęte, celnicy jednak żądają od nich połowy 
pogłównego. Takto szczególniej żydzi, gnębiciele chrześcian, i inni poborcy cel, 
mnie-

88

mają, że. cokolwiek ledwo komu innemu wolno, to im ze względu na ich urząd 
dozwolono czynić: cła pomnażają od rozmaitych pobierane towarów, nie na pożytek 
króla Jmci, ale na swoją własną korzyść. Jeśli przypadkiem zdarza się, że 
podejrzenie jakie w nich wzbudzają towary, jakoby nie zupełnie dosyć uczciwie i 
rzetelnie opowiedziane i podane, śmią oni beczki i paki powiązane rozbijać, 
rozbierać, przetrząsać i niszczyć, tak iż niemożna ich przyprowadzić do dawnego 
stanu; przeto też zapóźno nieraz zawieziono i oddano na miejsce przeznaczone, 
takie towary wystawione na niebezpieczeństwo od przechodzących. Zdarzają się też 
tacy, co pod pozorem niezapłaconego cła, wyjmują z towarów to co im się podoba, 
o zwrot zabranych rzeczy, lubo się o nie upominają u nich właściciele, mało się 
troszcząc. Nasi wymieniają wrocławskiego obywatela i kupca Marcina Binnera, 
któremu, gdy w zeszłym roku wracał z Gniezna z jarmarku świętojańskiego, coś 
takiego przytrafiło się.
Poborcy bowiem cła królewskiego w miasteczku Zdunach pakę kosztownych skórek 
safianowych, czerwonych i żółtych, od których cło opłacił, kupioną od szewcu 
nadwornego biskupa wrocławskiego, rozebrawszy, najlepsze powyjmowali. Gdy za 
wdaniem się arcyksięcia biskupa wrocławskiego jenerał wielkopolski czynił 
nadzieję odzyskania zabranych skórek, poborcy owi śród śmiechów i żartów tych, 
co domagali się zwrotu towaru zabranego, odprawili z niczem.
Nieraz tez, gdy furmani złożywszy cło od towarów, przypadkiem od koni i wozów 
opłaty dać omieszkali, nie przytrzymano rzeczy furmanów, lecz położono areszt na 
towary. Takieinto nieslusznem postępowaniem kupcy niewinni, za cudzą winę 
cierpiąc, tracić zwykli mienie swoję i kredyt swój.
Tu nie możemy i tego opuścić, że w Krakowie opłacano niegdyś podatek połowę 
królewskiego cła wynoszący. W tym zaś czasie niepomyślnym rada m. Krakowa nowemi 
nałożeniami cło tak podwyższa, iż równa się opłatom królewskim. Ztąd wnosić 
należy że, gdy pewni ludzi usiłują interesa swe robić z uszczerbkiem drugich, z 
tego królowi Jmci żaden pożytek nie przychodzi, a inni tylko szkodę odnoszą.
Użalają się także na opłaty królewskie i na te, które na

89

wydatki wojenne bywają obracane. Te bowiem mieszkańcy królestwa polskiego raz do 
roku składają, ale od nas cudzoziemców, ilekrotnie opowiadamy towary swojo, za 
każdą razą żądają czwartego grosza. Ztąd my, lniani za cudzoziemców, rocznic 
więcej kontrybucyi składamy, aniżeli krajowcy, na których dobro jedynie ten 
pobór ustanowiony; my zaś, którzy musimy się przyczyniać do tego poboru 
wojennego, żadnej ztąd nic odnosimy korzyści.
Jak nam w wielu miejscach dokuczają wybieraniem pogłównego oddawna zniesionego, 
podobnież, gdy mieszkańcy królestwa polskiego od beczki wina małmazyjskiego albo 
hiszpańskiego 4 złote opłacają, aby im wolno było przedawać na miary, to kupcy 
szląscy od takiej beczki 8 złotych czopowego i 24 grosze muszą opłacać. Wielka 
istotnie niesprawiedliwość! bo nasi kupcy nie używają ani dobrodziejstwa 
miejsca, prawa miejskiego nie mając, ani tegoż samego wina na miary sprzedawać 
nie ważą się.
Przystępuje do tego nowo rozporządzenie Toruńczan. Od niepamiętnych czasów wolno 
naszym było, na mocy prawa o handlu, paktami zatwierdzonego, handlować nietylko 
z Toruniem, nie także z Gdańskiem i innemi miastami, krom przeszkody. Ale już 
ośm lat temu, jak Toruńczanic starali się o to, aby w ich mieście towary 
składano a dalej nie wieziono ich, kupcom szląskim aby zabroniono handlować z 
Gdańskiem, Elblągiem i innemi miastami. Ale i tu nie koniec: poważyli się tych, 
którzy tego żądania Toruńczyków pochwalać nie chcieli i nie mogli, na wielkie 
kary skazywać. Gdy to niepodobało się j. kr. mci, jako szkodzące innym państwom, 
ziemiom i całemu królestwu, jako podobne do samokupstwa, którego nazwisko w 
wolnej rzeczypospolitej bardzo nienawistne, raczył j. kr. mc niedawno 
Toruńczanom zabronić takowych zabiegów i znieść je. Zaczem miasto owo czas 
niejaki przycichło. Teraz zaś znów sobie zaczynają, i pod pozorem jakiegoś 
starego przywileju, którego moc cała niby nic ustala przez nieużywanie, grożą 
zabraniem towarów, jeśli kupcy w Toruniu składać ich nie chcą. Jeżeli się onemu 
miastu dozwoli wykonywać rozporządzenie takowe, — natenczas my i inne znakomite 
miasta polskie znajdywać się bodą w gór-

90

szem położeniu, aniżeli żydzi i inni niewierni, którym na mocy pospolitego prawa 
narodów wolność handlu służy. Przeto też kupcy wrocławscy, głogowscy, 
zielonogórscy, cieszyńscy i inni u nas handlem się trudniący uniżenie upraszają 
j. kr. mci i panów stanów, aby ich na potem ani gwaltownemi odwetami, ani 
wymuszaniem okupu, ni niezwykłemi i ciężkiemi opłatami, cłami, przytrzymywaniem 
towarów, nieznośnemi kontrybucyami, nowemi Toruńczan zabiegami nic ciążono. 
Zmierzają bowiem takie to rzeczy do zubożenia kupców, którzy samo jądro 
rzeczypospolitej zwykli składać i utrzymywać; zmierzają do zniesienia paktów 
zawartych między temi dwoma państwami, które są niby rękojmią jaką dobru 
pospolitego, nakoniec zmierzają do spustoszenia ziem i do ostatecznej zguby.
Miasta Bytomia z przedmieściem oleskiem i wsią Dąbrówką pod samem miastem 
położoną, w księstwie karniowskiem, zażalenia.
P. Stanisław Dębiński, którego sprawa niegdyś wytoczona, w sądzie bytomskim 
zostaią rozstrzygnioną, wbrew wyrokowi sądowemu r. 1609 16 września Krzysztofowi 
Przytaskiemu, z jarmarku bydło pędzącemu do domu, zabrał 20 wołów, potem wkrótce 
młynarzowi z Dąbrówki parę wołów i 3 owce.
Tenże Dębiński tegoż roku 14 paźdz. Bytomianom i Oleśnianom zabrał 198 krów i 
wołów, i owiec 211.
R. 1611 16 marca Polacy z powiewającemi chorągwiami wpadli w Bytomskie, a między 
innemi szkodami jakie wyrządzili, wieś Siemianowice w trzech miejscach 
podpalili, p. Ibrama hetmana i Jerzego Rajskiego ze sobą uwieźli do Będzima; — 
nie wypuszczą ich, póki znacznego okupu nie dadzą. Sług zabranych srogo 
poranili; konie, broń i wszystko co mieli ze sobą, zabrano.
Tenże Stanisław Dębiński r. 1615 znów naj chciał obywateli i rzemieślników 
bytomskich: kilku z nich zabrawszy do Polski, w ciężkiem trzymał więzieniu, póki 
biedni, chcąc się uwolnić, za pośrednictwem kilku panów szlachty polskiej 
wszedłszy w umowę z Dębińskim, nie dali mu 210 zł. i beczki wina.
W roku ubiegłym, wkrótce po narodzeniu pańskiem, trzech Polaków z Będzinia 
wypadłszy zajechali wieś Dąbró-

91

wkę: konie, krowy, woły poddanych spędziwszy zabrali. A gdy Dąbrowszczanie 
puścili się za nimi by odegnać bydło swoje, ci zażądali od nich pieniędzy, u 
lubo je otrzymali, bydła jednak nie oddając, bili Szlazaków, tuk że ci ucieczka 
ratowaćsię musieli.
Następnie także Stanisława Ożarowskiego wdowa i syn wytoczyli proces o las 
bardzo długi i szeroki, oraz o łąkę kilka mil obwodu zajmującą, 20, 000 zt. 
wartości: te przestrzeń usiłują oni po za granice polskie przydzielić sobie a 
terrytoryum szląskie uszczuplić. Tymczasem poczyniono z Polski wiele napadów, 
zabijając i niszcząc poddanych szląskich. A lubo te granice i obwody nieraz 
opisano przez kommissarzy przewiel, ks. biskupa krakowskiego i p. margrabiego 
brandenburskiego, nic jednak tu gwoli życzeniu Szlązaków sprawić nie można było, 
bo polskim kommissarzom przywożącym gotowy wyrok i usilnie domagającym się 
wykonania jego, nic pozwolić nie mogliśmy bez ujmy prawa swojego. Znów tedy i 
nagle przyszło do gwałtu; las niszczono, ludzie zbrojni trawę skosiwszy uwieźli 
zanim wyschła na siano. Prosimy zatem, aby sprawę tę, zabiegając tymczasem 
gwałtom wszelkim, zwyczajną drogą prawną rozstrzygniono.
Miasta Bielska zażalenia.
Nasamprzód zabrał Mikołaj Komorowski Bielszczanom kilka włók roli, łąk, 
pasterników, których na mocy przywilejów używali bez przeszkody, z nich i 
cesarzowi Jmci i królowi Jmci polskiemu i dziedzicowi swemu czynsze płacąc. Lubo 
obóm stronom zabronionem było od najj. cesarza i od króla jmci tknąć się owych 
gruntów, a obywatele bielscy usłuchali rozkazu, Komorowski jednak lekceważąc ów 
zakaz, wyśmiewał się z niego, mówiąc do kilku szlachty przysłanych do siebie w 
tym interesie: że za jeden złoty zawzdy może wykupić taki rozkaz królewski. 
Tymczasem biedni obywatele, bielscy zmuszeni są gruntów swoich nie używać, z 
których rocznie mogli zbierać 150 korców zboża i przeszło 100 fur siana.
Tenże Komorowski pewnego rzeźnika bielskiego i chłopca jego, bezprawnie, na 
gruncie królewskim przytrzymawszy, już przeszło rok trzyma w strasznem więzieniu 
z niebezpie-

92

czeństwem ich życia. Co uczynił temu rzeźnikowi, z tem odgrażał się p. 
Sunnegkowi i całemu miastu Bielskowi, nieraz odzywając się, że Bielska mieczem i 
ogniem do ostatniej zguby ścigać nie poprzestanie. Tak to straszy mieszczan, że 
za bramy miasta ani na krok wychodzić nie śmią.
Tymże Bielszczanom często dokucza i zrządza krzywdy Piotr Komorowski, który 
pewnemu mieszczaninowi zabrawszy 50 owiec, dotąd nie dał się nakłonić do ugody 
przyjacielskiej.
Tenże p. Komorowski młyn, co go niegdyś miał na gruncie szląskim, nietylko 
przeniósł na grunt, polski, ule nadto wodociągi wyżej, aniżeliby słuszna, 
wyprowadził, zkąd bardzo snadno, za wzbieraniem wód, i królowi Jmci i p. 
Sunnegkowi i poddanym obopólnym szkody wyrządzano bywają niemałe, role 
rozrywane, płody znikają, a można się obawiać wielkich nieszczęść, jeśli temu 
zawczasu nie zapobieżymy u siebie.
Od innych Polaków także doznawali krzywd Bielszczanie n. p. od p. Jerzego 
Kaznowskiego, który ze swymi rabusiowskimi towarzyszami, mieszczanom i 
sukiennikom bielskim, przed kilku laty na gruncie polskim 51 postawów sukna, 
wartości 800 tal., gwałtem zabrał.
Baltazarowi Gerstmanowi zabrali Kaznowski i Stanisław Jordan 29 krów i wołów, 50 
owiec i 7 pięknych koni, co wszystko wartuje 1200 zł., na gruncie królewskim i 
Sunnegka. Ciż sami Kaznowski i Jordan zabrali innym obywatelom i mieszkańcom 
Bielszczyzny przeszło 20 koni z innem bydłem; to uwieźli niby zdobycz jaką do 
Polski i tamże wedle upodobania podzielili się ze sobą łupami.
Pana Jordana występki naśladując słudzy jego i stronnicy, z łąki bielskiej nocą 
ukradli przeszło 100 sztuk płótna na blichu rozciągnionych, i na swój pożytek 
obrócili.
Ani zamilczeć nie możemy tego, co nam doniesiono o Pawle Leśniowskim inaczej 
Podlaskim, staroście zatorskim, który sukienników bielskich, wiozących sukna do 
Krakowa, przytrzymawszy, zabrane im sukna do Bielan zawiózł, gdzie w ogniu, 
który wybuchł przypadkiem, po większej części spło-

93

nęły lub popsuły się. Zubożali sukiennicy ani grosza nie dostali w 
wynagrodzenie.
Przeciwko takim a częstym najazdom z Polski, niby rozbojom, Bielszczanie 
zmuszeni są utrzymywać 50 muszkieterów na obronę żon, dzieci i majątków swoich, 
na których żołd i wyżywienie dotąd niemniej jak 1500 tal. wydać musieli, nie 
wspominając stróży odbywanej przez samych obywateli i innych mieszkańców z 
uszczerbkiem mienia swego i stratą czasu.
Proszą zatem bielscy obywatele i poddani, aby im zwrócono gwałtem zabrane rzeczy 
i grunta oderwane, a najazdom, do których żadnego nie dali powodu, aby 
zapobieżono.
Obywateli i furmanów szląskich zażalenia.
Czterech dobrych ludzi z Glackiego, przed kilku miesiącami z Polski wiezie 
towary do Szląska, ubezpieczonych pokojem pospolitym i ufnych w traktaty. Tych 
do Polski ze Szlaska powracających spotkał p. Władysław ze Żmigroda Stadnicki; 
ludzi niewinnych, niczem od nich nieobrażony, na gościńcu publicznym i 
królewskim napadłszy, niegodziwie z nimi obchodząc się, zabrał im 7 najlepszych 
koni. Furmani nietylko stracili swoje konie, ale nadto, aby kupcom na czas 
umówiony towary odstawić mogli, musieli inne konie nająć za wielkie pieniądze, 
których ledwo dostali, a musieli 1000 tal. szkody ponieść wynikłej z utraty 
swoich koni.
Upraszamy tedy króla Jmci i panów stanów, aby zabrane konie właścicielom jak 
najprędzej zwrócono.
Są to zażalenia niektórych stanów i mieszkańców Szląska; ogromnych szkód, jakie 
im wyrządzili kozacy, dochodzące wartości kilku beczek złota, tu nie 
przełożyliśmy. Teraz bowiem te tylko przedstawiliśmy szkody, jakie zrządzono 
prywatnym osobom. Jeśli król Jmć i wielmożności wasze sprawia na tym sejmie, 
żeby bezwłocznie to, co zabrano właścicielom, zwróconem zostało, pokrzywdzonych 
wynagrodzono, to co w sprawach granicznych, i w innych sporach i procesach 
jeszcze nic rozstrzygnięto, aby przyjacielskim kommisarskim sposobem zalatwionem 
zostało: uczynią rzecz Bogu miłą, sprawiedliwości i ludzkiemu społeczeństwu 
potrzebną, godną oczekiwania, jakieśmy mieli o sprawiedliwym królu i łaska-

94

wym, o dostojnych senatorach i panach, i pożytkowi obojgu królestwa zawzdy 
przyslużącą. Tak to bezpiecznemi będą drogi, kontrakty zawarte moc swoją mieć 
będą, handel, który rzeczpospolitą utrzymuje, jak nerwy ciało trzymają, 
zakwitnie krom uszczerbku i krzywdy, pomiędzy mieszkańcami obojga królestwa 
rozszerzy się szczere sąsiedztwo, przyjaźń, wiara, spokojność, i t. d. co daj 
Panie Boże.
Poczem senatorowie i niektórzy posłowie ziemscy zszedłszy się, czytali listy 
wierzytelne, naradzając się, jakąby poselstwu mieli dać odpowiedź. Pan marszałek 
Wolski przystąpiwszy do posłów, zwracając im list wierzytelny do króla jmci, 
rzekł: gdy król Jmć nie jest tu obecnym, oznajmi on im później, jak mają się 
zachować celem oddania listu królowi jmci.
Następnie arcybiskup gnieźnieński, jako prezes senatu bardzo uprzejmie przemówił 
do posłów w te niemal słowa: "Nam senatorom i posłom ziemskim bardzo miło 
widzieć tu wielmożności waszę, ponieważ nietylko posłujecie od tych, z którymi 
nas łączą dawne przymierza i przyjaźń, ale że nam też w wspanialej mowie 
pozdrowienie i wszelakie służby ofiarujecie i życzenie wynurzyliście zachowania 
starej przyjaźni. A gdy przełożenia wasze są zgodne z dawnemi paktami 
zachodzącemi między naszem królestwem a waszemi ziemiami: my także życzymy wam 
pomyślności, służby swoje zalecający a nie omieszkamy wam oddawać tego co należy 
do wspólnego pokoju,. sąsiedztwa, pomyślności i dobru rzeczypospolitej. 
Spodziewamy się zaś, że P. Bóg po teraźniejszych zamieszkach i burzach powróci 
mim wesołą pogodę, abyśmy używali dobrodziejstw pokoju i bezpieczeństwa. Wielce 
nam też miłe powinszowanie wasze ocalenia najj. króla pana naszego miłościwego, 
życie którego było w ręku niegodziwego zbójcy; ale P. Bóg cudowną opatrznością 
swoją ocalił j. kr. mć pospołu ze wszystkiem tem królestwem. Zwykł bowiem P. Bóg 
przez swoich aniołów zasłaniać prawnych królów, książąt i zwierzchności. Zresztą 
artykuły w mowie waszej przełożone chcemy rozważać, a za kilka dni damy wam 
odpowiedź, na którą raczcie wwmmpanowie oczekiwać. "
Poczem pp. marszałkowie koronni, wielki i nadworny,

95

wyprowadzili posłów z izby, a pp. Rej i Nowodworski towarzysząc im aż do ich 
pojazdu, pożegnali ich.
Na audyencyi znajdy wali się nietylko jezuici, ale też młody królewicz 
Władysław, który stojąc w izbie pobocznej pode drzwiami tak że go wielu 
widziało, pilnie przysłuchiwał się mowie Dornawiusowej. Później dowiedzieli się 
posłowie szląscy, że mowę Dornawiusa nietylko przeciwnicy ich wysławiali i 
pochwalali, nie że nawet sam król jmć duł się słyszeć z tem: gdyby mógł był 
przypuścić, że posłowie z takiem umiarkowaniem mówić będą, pomijając rzeczy 
nieprzyjemne dla pewnych osób i inne przykre sprawy, byłby się zapewne dal 
nakłonić, aby być na tym akcie.
4 grudnia wiele osób publicznych jako też prywatnych, prosiło posłów szląskich o 
kopia mowy Dornawiusa. Dali tedy kopią panu arcybiskupowi, marszałkowi izby 
poselskiej, wojewodzie sandomirskiemu i kilku innym.
5 grudnia. Szlązacy posiali do marszałka w. kor. z prośbą o łaskawe 
przyspieszenie ich odprawy, oraz o radę jakby mieli się zachować przy oddaniu 
listu wierzytelnego królowi jmci. Przyrzekł im Wolski, że odprawę ich, ile 
możności, przyspieszy. Co zaś do oddania listu wierzytelnego nasamprzód trzeba 
mu się o tem namówić z samym królem jmcią. Domyśleli się posłowie z tych 
korowodów, iż król może niechce przyiąć listu wierzytelnego, ani nań 
odpowiedzieć. Przeto więcej nie prosili o to.
Tegoż dnia połączyły się stany państwa na zakończenie sejmu. Ze stanu 
rycerskiego ustanowiono do boku króla jako kommissarzy, albo raczej eforów i 
spółopiekunów rzeczypospolitej: Piotra Ożgę refer. kor. star, trębowelskiego 
(kat. ), Alex. Korwina Gąsiewskiego refer. lit. (kat. ), Krzysztofora 
Wiesiołowskiego krajczego w. ks. lit. (kat. ), Jana Skumina Tyszkiewicza pisarza 
ziemskiego lit. (greka), Ossolińskiego podkom. sandom. (kat), Władysława 
Przyjemskiego podkom, kaliskiego (helweck. wyzn. ), Jana Łowickiego podkom. 
brzesk. (kat. ), Mikołaja Giżyckiego podkom. czersk. (kat. ), Zygmunta 
Niszczyckiego wojewodzica bełzk. (helw. w. ), Kaspra Denhofta star. 
bolesławieckiego (augsb. w. ), Jędrz. Stan. Sapiehę star. rygsk. (kat. ), Mik. 
Loniewskiego stolnika sanock. (kat), Jana

96

Bełżeckiego (kat). Prócz tych dodano jeneralnym konsyliarzom wojennym 
następuiących kommissarzy: Michała Tarnowskiego, Mik. Sieniawskiego, Jakóba 
Sobieskiego wojewodzica lubel., Marka Stadnickiego Cześnika krak., Działyńskiego 
star. Pokrzywnickiego, Działyńskiego star. bratyuńsk., Stan. Puksztę chorąż. 
wołkowyjskiego, Jana Sicińskiego (helw. w. ), Balt. Strawińskiego star. mozyr., 
Kosakowskiego star. wirskiego, Jonu Frąckiewicza (helw. w. ). W tajnej 
instrukcyi danej tym 24 kommissarzom przez koło rycerskie czytamy między innemi: 
"Zabiegając temu, aby na tę wojnę turecką rzeczpospolita do jakich trudności tak 
przez konfederacye żołnierskie jako i z inszych przyczyn nie przyszła, zlecamy 
to pp. deputatom naszym z sejmu naznaczonym do rady wojennej i to na nic 
wkładamy: naprzód, aby wojsko rzeczypospolitej, które na tę wojnę turecką 
wyprawione, i podatki na nie uchwalone są, nigdzie indziej do sąsiedzkich 
państw, okrom samych tureckich, tatarskich i wołoskich ziem, obracane nic było. 
Jeśliby przyszło do rozpuszczenia wojska, po zawarciu pokoju, aby to opatrzyli i 
warowali, jakoby żadnych konfederacyj, tumultów, sedycyj i opressyj ludziom 
żołnierz nie czynił, po rozpuszczeniu wojska, do tego aby ciż pp. deputaci nic 
nowego na rzeczpospolitą nie stanowili, ani tez praw dawnych wzruszali, ale to 
wszystko coby do wojny i pokoju z cesarzem tureckim i z carem tatarskim 
należało, z dobrom i pożytecznem rzeczypospolitej naszej czynili. — Dla 
krótkości czasu nie mogliśmy odprawić z ichmpany senatorami posłów szląskich i 
na ich postuluta słuszny respons dać. Zlecamy to tymże pp. kommissarzom, aby tą 
władzą, którą od nas mają pozwolono, tak się o to starali, jakoby dawne pakta z 
Szląskiem nic nie odmieniając, ani co nowego wkładając, były konfirmowane. O toż 
mają się starać z Węgrami, Moskwą, Inflantami i z inszymi sąsiady tej Korony, z 
tą kaucyą, jeśliby co nowego nad dawne pakta stanowić się miało, coby przeciwne 
prawu i wolności naszej było, aby na to nie zezwalali i owszem się protestowali. 
"
Przed kilku dniami w kole rycerskiem zgoda im kontrybucyą, taka stanęła, iż 
pozwolono ośm poborów, więc aby przeszło 7 milionów złotych wybrano, z czego 
urzędnikom wojennym i komissarzom na przyszłym sejmie liczbę zdawać,

97

przyjdzie, a remanent, jeśliby jaki z tej summy pozostał, ma być wniesionym do 
skarbu, aby go lokować na procenta.
Uchwała ta zaś dla tego puszta na tak długą zwłoką ponieważ duchowieństwo 
wzbraniało się tyle dać poboru i kontrybucyi, ile przychodziło z jego dóbr. Z 
nakazanego tedy obliczenia dóbr wypadło, że duchowni miast, miasteczek, wsi i 
osad nad 137, 000, świeccy zaś, nie wyłączając królewszczyzn i starostw, 
posiadali tylko 04, 000. Duchowieństwo wiec namyśliwszy się, pozwoliło 200, 000 
tal. kontrybucyi, przeciw temu zaś nuncyusz apostolski w imieniu papieża ostrą 
założył protestacyą.
6. grudnia. Posłowie szlascy dali Sędziwojowi hr. z Ostroroga, który dopiero 
poprzedniego dnia przyjechał, list wierzytelny od pp. stanów, upraszając go o 
wyjednanie dobrej expedycyi i spiesznej odprawy, do czego też powolne służby 
swoje ofiarował. Publicznie zaś i w oddzielnych kołach usilnie starano się o 
wybór jeneralnego dowódzcy przeciwko Turkom i Tatarom, a gdy z pomiędzy panów 
polskich nikogo nie można było znaleść, przeto większością głosów obrano 
litewskiego pana, Chodkiewicza, wojewodę wileńskiego, pana już podeszłego 
latami.
Szlązacy dowiedzieli się, że sejm skończy się w przyszły poniedziałek, i że 
senat z posłami ziemskimi już uchwalili, aby poselstwo szląskie dopiero po 
sejmie, a w obec małej liczby senatorów i stanu rycerskiego, otrzymało odprawę; 
przeto obawiali się, by odprawa ich nie została zwlekaną, lub nie była 
niezadowolniającą. Zaczem jeszcze tegoż samego dnia, t. j. 7 grudnia, wszelkich 
dołożyli starań przez poufną osobę, aby zapadłą. uchwałę zmieniono. Co się im 
też udało. Dzień tedy następny, w którymby w innym razie, gdyż nań przypadało 
poczęcie N. P. niebyło posiedzenia, oznaczono na ich odprawę w obec króla, o 
czem dano im znać. Na tem zaś wyszli lepiej dla tego że sejm jeszcze na dwa dni 
przedłużono, mianowicie z tej przyczyny iż król Jmć, który zwykł godzinę lub 
sześć godzin w nocy bywać (1) na naradach sej-

-------------------
(1) Jakób Olszewski Jezuita w kazaniu p. t. Snopek najj. Zygmunta III str. 240 
pisze: "na sejmach też od ósmej przed południem zacząwszy, często aż do trzeciej 
r. północka przy wadach zdrowia swego zasiadał (Zygmunt. )

98

mowych, teraz nie dłużej nad cztery godziny, na podziw niejednemu, chciał 
zasiadywać, oraz oświadczył, że, ponieważ niedawno tuk smutny spotkał go 
przypadek, nie myśli nad 3 lub 4 godziny bywać na naradach, a to tylko we dnie.
Tegoż samego dnia zdarzył się nowy przypadek. Szlachcic polski, Piotr Włoinecki 
(?) narzekał na króla, że wiela osobom niezasłużonym wielkie świadczy 
dobrodziejstwa, On 7. odwagą krwi i strata majątku służył królowi i koronie 
polskiej na Moskwie, był tam w długiem więzieniu, a przezto zubożał. Ztąd z 
niecierpliwości lub będąc pijany odezwał się w te słowa: "Piekarski wprawdzie 
chybił, ja zaś nic chybię. " Dla tych słów, które królowi zaraz doniesiono, 
Włoniecki natychmiast został uwięzionym. Instygator koronny niebawem odebrał 
rozkaz od króla jmci, aby Wlonieckiego wedle zwyczaju koronnego oskarżył 
kryminalne. Na indagacyi wyznał: że niemoże sobie przypominać słów, jakie 
wyrzekł, lecz odwagi do zabicia króla nie zabraknie mu. Stracił mienie swoje, 
najlepszy czas życia swego, i zdrowie swoje na służbie króla jmci, obojętnie mu 
więc, czy mu odbiorą życic lub nie. Gdy zaś pewien znakomity senator 
przedstawiał królowi, aby do lada słówka nie raczył przywięzywać wielkiej wagi, 
boby pracz to innych tylko podniecano do złych obmów i uczynków — gadaninę więc 
owego Włonieckiego poczytano tylko za nierozsądne słowa pijanego, wypuszczono go 
zwiezienia, ale później wywieziono go do Malborga na wieczną wieżę.
Posłowie szląscy, uwiadomieni o audyencyi, do której przysłano im pojazd, 
pojechali do marszu łka w. kor.; tam częstowano ich dobrem śniadaniem i bawiono, 
póki ich o 1. godzinie nie wezwano na audyencyą. Był też u marszałka p. Choiński 
z bratem, na którego zażalenie podał Schafgotsch; tenże posłów rozmaitem 
niepotrzebnem! konceptami bawił. Na posłuchanie zapraszano ich z ceremoniami 
wyżej opisanemi, prowadząc ich wśród wielkiego natłoku do izby poselskiej, gdzie 
byli poprzednio, przepełnionej senatorami, posłami ziemskimi i osobami 
wszystkich stanów. Arcybiskup gnieźnieński, juko prymas państwa i prezes senatu, 
w nieo-

99

becności nowego kanclerza Lipskiego, przemówił do posłów w te niemal słowa:
"Jaśnie wielmożni, wielmożni, urodzeni panowie, przyjaciele i sąsiedzi szanowni. 
Dostojni senatorowie i posłowie ziemscy tego królestwa niedawno nadzieję czyniąc 
wwimn. panom, iż uroczystą odpowiedź odbierzecie od wszystkiej rzeczypospolitej, 
niechcieli tego długo odkładać. Gdy bowiem dzień dzisiejszy jest świątecznym, a 
my trochę wolniej oddychać możemy, wwmm. panów znów postanowiliśmy zaprosić na 
to miejsce. Przełożę zaś zdania pp. senatorów i postów ziemskich krótkiemi 
słowami, bo w szczegóły wdawać sienie tu miejsce po temu. I nasamprzód wielce 
wdzięczne nam było oświadczenie stanów królestwa czeskiego i ziem połączonych, 
że gotowi przestrzegać sąsiedztwa i przyjaźni z królestwem polskiem i jego 
mieszkańcami. Czynić toż samo, i my jesteśmy gotowi, którzy przypominać sobie 
nie możemy, jakoby coś się stało przeciwko paktom za wiedzą i przyzwoleniem 
senatu albo stanów, bo to, co się wydarzyło, stało się z cudzej winy, a na 
rzeczpospolitą żadne podejrzenie paść nie może. Wiemy bowiem, że oddawna 
zachodzi związek i przyjaźń między nami a narodem czeskim i skonfederowanemi z 
nim ziemiami; tego bynajmniej wzruszać nie chcemy, lecz owszem stateczność i 
wierność w zadzierzeniu paktów okazywać będziem, byle nam druga strona żadnego 
nic dawała powodu do zmienienia zamiaru naszego. Bo co niektórzy z waszych 
sprawili niektórym z naszych, i co dobrze nam wiadomo, o tem teraz nie wspomnę, 
bo wwmm. panom podanem zostanie osobne pismo Otom traktujące. Nadto, jakie pakta 
niegdyś, od kogo i z jakimi panującymi zostały zawarte: tego przypominać i 
rozbierać nie teraz pora. Tuszymy zaś sobie, że stany czeskie, szląskie i innych 
ziem umysły swe obrócą ku pokojowi i pomną jakie były owe rozruchy, które tak 
zamieszały świat chrześciański. A gdy to jest rzecz ludzka być wzruszonym 
nieszczęściem: myśmy istotnie utyskiwali na waszę niedolę, boleść naszę jasno i 
szczerze wynurzając. Co do innych punktów mowy waszej: nie tu miejsce odpowiadać 
na nic. Wwmm. panowie odbierzecie szczegółową odpowiedź na piśmie od w. pisarza 
kor. "
Nil to odpowiedział Dornawius imieniem całego poselstwa:

100

"Przyznajemy, najprzewielebmejszy senatu prezesie i prymasie królestwa, i wy 
także przewiel. j. o. wiel. i t. cl. i t. d. przyznajemy, mówię, i ochoczo 
wyznajemy, że my wielce winniśmy lasce waszej i dobrotliwości, iż i niedawno 
obszernie mówiących nas cierpliwie i uprzejmie słuchać, i teraz to, krom 
wielkiej odwłoki, łaskawą odpowiedź dać nam raczyliście. Składa się ona z dwuch 
punktów: oświadczacie chęć zadzierżenia przyjaźni, przymierza i rzetelnego 
sąsiedztwa, oraz objawiacie ubolewanie swoje nad domową niedolą naszą. My jedno 
i drugie z równą wiernością i szczerością przełożymy tym, od którycheśmy byli 
wysłani. Zaiste, ufność taką pokładamy w szczerości waszej, dostojni panowie, iż 
mniemamy, że boleść wasza wypływa z głębi serc czystych, ojcowskich i 
braterskich, bo sąsiadów i dobre i złe wspólnie spotyka. A jak my gotowi 
jesteśmy przyjąć pokój, jeśli nam podadzą szczery i stateczny, tak też tuszymy 
sobie, iż P. Bóg wejrzy na nas, bo o jego sprawę tu idzie. Co wielmożności wasze 
przełożyli o stateczności paktów, o gotowości zachowania wzajemnej przyjaźni i 
bezpieczeństwie handlu, co, jak wielmożni królestwa tego stanowić i mieszkańcy 
hojnie obiecują, ma być pilnie przestrzeganem: wszystko to tak przyjmujemy radzi 
i ochotni, iż my nawzajem na mocy pełnomocnictwa swego, imieniem Czech, Moraw, 
Szląska, Łużyc jednem słowem toż samo przyrzekamy. Jeżeli są pogotowiu niektóre 
zarzuty, jakie naszym można poczynić, iż się dopuścili przestępstw: przyjmiemy 
je, aby, w swojem miejscu, wedle przepisów paktów rozpoznać i rozstrzygnąć je 
wedle słuszności. Gdyśmy teraz od was zaszczytną odprawę osiągnęli, wedle 
naszego i waszego życzenia, my prześwietnym ze wszech miar i wielmożnym wwmm. 
panom nieskończone składamy dzięki, za tak snadną, tak dobrotliwą, tak prędką 
odpowiedź. Boga błagamy, ojca pokoju i ojczyzny, aby między nami to 
dobrodziejstwo raczył utrwalić, by djabeł, który jest rozsiewaczein i knowaczem 
wszelkiej złośliwości jako niezgody lub zdrady, nie mógł rozerwać ni naruszyć 
tej spójni umysłów. P. Bóg da, iż wy z królem jmcią, któremu życzymy boskiego 
błogosławieństwa, prześwietni panowie wszech stanów, uwieńczeni laurem, z 
wieczną chwalą, tryumfować nad barbarzyńskimi nieprzyjaciółmi, trofec, 
nieśmiertelności godne, potomkom

101

przekazać, doma i za granicą szczęścia i pomyślności zażywać będziecie mogli. 
Kończąc z dobrą otuchą przywodzimy słowa Dyomeda wyrzeczone w poselstwie 
łacińskiem: złączmy ręce do przymierza, zaczem pilnujcie by oręż nie ścierał się 
z orężem. "
Jeszcze wielu znakomitych panów, między nimi podkanclerzy kor. Leszczyński, 
książę Krzysztof Radziwił, Sędziwój z Ostroroga, rozmawiali z posłami szląskimi 
w izbie poselskiej, poczem wspomnieni panowie, marszałkowie koronni, wielki i 
nadworny, i kilku innych panów odprowadzili postów aż do pojazdu.
Lubo posłowie z ust arcybiskupa usłyszeli oświadczenie, że senatorowie i stany 
królestwa polskiego statecznie chcą zachować pakta, chcieli oni jednak zażyć 
większej przezorności, co nikomu nic szkodzi.
Następnego dnia, 9. grudnia, rano niezwłocznie nietylko u arcybiskupa i w. 
sekretarza kor. starali się posłowie szląscy o wygotowanie odpowiedzi 
piśmiennej, ale upraszali także panów posłów ziemskich, aby, gdy się sejm dziś 
miał skończyć, pilne mieli oko zwrócone na to, aby piśmienną odpowiedź im dano 
według postanowienia sejmowego, by nic obcego nie mieszono, a nic co do rzeczy 
należy, nie opuszczano ani zmieniano.
Tegoż samego dnia przed południem panowie Szlązacy odebrali list od j. książęcej 
mości, prezesa królewskiej najwyższej izby szłąskiej z Brzega d. 29. listop. 
pisany, z doniesieniem p. Melchiora Koszembara sędziego ziemskiego księstw 
opolskiego i raciborskiego a hetmana powiatu oleskiego, że Polacy Stanisław 
Jarzyna, Alex. Jarzyna i M. Białobłocki wieś jego Golę, w nocy. bez żadnego 
powodu, najechali, czeladź jego porwali, jemu zabrali dwa łańcuszki złote, ze 
szyi żony jego ściągnęli łańcuszek, prócztego zabrali mu 900 tal. gotówki, inne 
klejnoty i ruchomości, i nadto jego w głowę niebezpiecznie zranili.
Niebawem posłowie przełożyli tę sprawę arcybiskupowi jako dyrektorowi senatu, 
powiadając, że Koszembar to człowiek pobożny, spokojny i dobry sąsiad; upraszali 
go, aby rzecz tę przedstawiając królowi, senatowi i wszystkiej szlachcie, starał 
się o to, aby nietylko zapobieżono takiemu rabu-

102

siostwu, ale też okradziony aby otrzymał wynagrodzenie i zbrodniarze aby 
odebrali zasłużona karę.
Arcybiskup wyraziwszy żal swój oświadczył, iż gotów sprawę tę, gdy właśnie chce 
jechać do króla i na posiedzeniu, pilnie i w miejscu właściwem przełożyć, i 
dopilnować żeby im wymierzono sprawiedliwość. To zaś, dodał, tem snadniej 
nietylko w tym oto razie, ale i w innych przypadkach stanic się, ponieważ już w 
skutek waszych zażaleń statut koronny ma być ustanowionym, mocą którego 
Szlązacy, chcący się skarżyć przeciwko mieszkańcom Polski, winni będą skargi 
swoje zanosić do sądów ziemskich albo grodzkich, albo do trybunałów w Piotrkowie 
i Lublinie lub tez do sądu zadwornego, a oczekiwać na wyrok sądowy. Jeżeli zaś 
Polak będzie miał zażalenie na Szlązaka, winien będzie dochodzić prawa swego u 
najwyższego hetmana, albo u książąt i stanów, lub u właściwej zwierzchności 
miejscowej w Szląsku; przezco mu być zabroniono dopuszczać się gwałtów, ni 
samowolnie poszukiwać odwetu ni zemsty. Jakoż dowiedzieli się posłowie szląscy, 
iż król rozkazał marszałkowi w. kor., aby instygator kor. pozwał do sądu owych 
trzech wymienionych zbrodniarzy, i ex officio nobili imieniem królewskiem skargę 
przeciwko nim wystosował.
Tegoż poranku, młody królewicz przysłał do panów Szlązaków dworzanina swego, 
młodego Denhoffa, ewanielika, donosząc im, iż opat paradyski użalił się u niego 
o to, że u książąt i stanów szląskich nie ma łaski, i że nań rozmaite nakładają 
uciążliwości; prosi tedy panów posłów, ponieważ opat jestto mąż zasłużony, 
uczony i dobry, aby go polecili łasce książąt i stanów. Odpowiedzieli posłowie, 
że nie wiedzą o uciążliwościach opata; zapewne nie przełożono ich książętom i 
stanom, do których to właśnie należy, boby takowe z pewnością już uchylono. 
Upraszają tedy j. królewiczowskiej mci, aby im przesłać raczył pismo i 
uciążliwości opata, by się tem lepiej mogli przyczynić za nim. Nakoniec, 
przypomnieli sobie, że opat nie zachowywał się wedle statutów prowincyonalnych, 
względem swoich dóbr szląskich, niechcąc zarówno z innymi duchownymi stanami 
ponosić ciężarów publicznych. Zresztą wiadomo im, że to mąż stateczny, uczo-

103

ny, polityczny, surowy, w językach i umiejętnościach bardzo biegły. Obiecali 
więc, że go polecą p. p. książętom i stanom, nic wątpiąc że prośba ich za nim 
nic bedzie bezskuteczną.
10. grudnia, znów usilnie starali się posłowie szląscy o wygotowanie 
przyobiecanej sobie odpowiedzi piśmiennej; ale upraszano ich aby mieli 
cierpliwość do następnego dniu. Tymczasem p. Wolski z powodu najścia domu 
Koszembarowego wniósł konstytucya na sejmie w obec zgromadzonej wszystkiej 
rzeczypospolitej, jak ze złoczyńcami najeżdżającymi Szląsk, wedle powyższego 
zdania arcybiskupa, ma być postępowano. Wszyscy pochwalili wniosek, i sam król 
poczytał go za dobry, lecz nowoobrany kanclerz koronny (1) przeciwił się całemu 
zgromadzeniu, następne przywodząc powody: nie potrzeba wcale nowego statutu, bo 
stare traktaty dostatecznie nakazują, aby takie uczynki były sądzone przez 
kommisarzy. Byłoby to także przeciwko kompaktatom i majestatowi korony polskiej, 
by uchwała sejmowa stanęła gwoli Szlązakom, jeśliby książęta i stanowie szląscy 
nie uczynili podobnej konstytucyi korzystnej dla Polaków. Poczem król kazał 
wotum swoje przez sekretarza w. kor. oznajmić, tej treści: j. kr. mć przystaje 
na zdanie pana kanclerza.
Statut więc nie przyszedł do skutku, ponieważ jeden szlachcic uchwałę całego 
koła sejmowego swojem niepozwalam może zniweczyć.
11. grudnia. Dornawius pojechał do p. marszałka w. kor. Wolskiego, z którym 
długą miał rozmowę. "Uważamy", przemówił Dornawius do marszałka, żeś w. w. 
wielkie poczynił nam dobrodziejstwa tak za agitującego się sejmu teraźniejszego, 
jak długo obecnymi tu być nam się zdarzyło, jako też szczególniej w tym ostatnim 
dniu względem krzywd panu Koszembarowi od obu Jarzynów zrządzonych. Szczerość i 
łaskawość, doniesioną do nas przez pewne glosy, pochwalać tylko możemy i 
słusznie wysławiać, o czem nietylko wszędzie, ale mianowicie przed jo. 
książętami i stanami z chlubą wspo-

------------------
(1) W końcu sejmu, wakującą po poległym pod Cecorą Żółkiewskim pieczęć większą 
otrzymał podkanclerzy Jędrzej Lipski, mniejszą zaś Wacław Leszczyński. 

104

minać będziem, od którycheśmy wyprawieni. Tymczasem w ich imieniu najczulsze 
składamy dzięki, gotowi oddarowywać, o ile to w mocy naszej. Jedno jeszcze 
pozostaje, co jeśli w. w. nam uczynisz, będzie znamenitem powiększeniem waszej 
ku nam uprzejmości: przystojna, mówie, i zgodna z naszemi życzeniami odprawa 
piśmienna. Nam zaś doniesiono, że zaszło coś, coby odprawę naszą mogło podać w 
odwłokę, co nam wcale niespodzianie przyszło słyszeć. Mówią bowiem, że teraz tu 
rozpierają się o prawność poselstwa naszego, jakoby z nami pakta zatwierdzone 
być nie mogły, ponieważ przymierze nasze, odnowione przedtem, zawarto między 
głowami t. j. samymi królami. Następnie utrzymują, iż Szlązacy jeszcze nic dosyć 
uczynili paktom, bo i ze Szląska ludzie mieszkańcom Polski zrządzili krzywdy, i 
szczególniej p. Choińskiego w domu jego p. Schafgotsch gwałtownie napadł. 
Zarzuty te zaś, zdaniem naszem, takiej są wagi, iż naszej sprawie szkodzić nie 
mogą, ani ujmować nam prawa do sprawowania poselstwu ani odwlekać niepowinny 
odpowiedzi, raz nam publicznie zapowiedzianej. Bo lubośmy nic z wyraźnego, 
pismem objętego, rozkazania najj. króla naszego, zostali do was wysiani, 
uchwalonem jednak było to poselstwo do was w Pradze w miesiącu marcu na sejmie 
walnym królestwa czeskiego i wszystkich stanów ziem połączonych, za 
przyzwoleniem nietylko samego króla jmci, lecz na wniosek jego i napomnienie. Co 
z listu pełnomocniczego, danego nam od stanów królestwa czeskiego, jasno wynika. 
Wyście też krom wątpienia dostatecznie wyrozumieli z listu stanów czeskich do 
wszystkiej rzeczypospolitej waszej to przyzwolenie króla jmci pana naszego 
miłościwego. Otwarcie wyznać nam wypada, żeśmy nie po to przystąpili, abyście z 
nami nowe pakta zawarli, ale prosiliśmy jeno o uroczystą deklaracyą i 
oświadczenie publiczne, czy owe dawne pakta, które poniekąd wzruszonemi być 
zdawały się, moc swoją nadal zadzierżą, czy my szczególniej pewni jesteśmy i 
bezpieczni, że w królestwie polskiem żołnierzy nic zaciągają ani popisują 
przeciwko ziemiom naszym. Takiego nam oświadczenia odmówić rzeczpospolita wasza 
nie może. Co bowiem tylokrotnie wspominają, że pakta tylko do królów się 
odnoszą, że zawarte są tylko

105

między cesarzami a królami polskimi, na to przystać nic możemy. Bo żadne 
przymierze, co winno być nieśmiertelnem, jakiem jest nasze, spierać się nie może 
na podstawie wątłej i znikomej, boby wnet wyszło i znikło. Wszak jużci od dawna 
ustałoby nasze przymierze, gdyby jeno między królami zawarte było, którzy są 
śmiertelni, a tem bardziej, gdy królestwu są obieralne, jakiemi są, jak wiadomo, 
Polska i Czechy. Z pierwszego zaś potwierdzenia ustąpienia i zrzeczenia się 
Kazimierza króla polskiego na rzecz Jana króla czeskiego, wynika, że nie do 
samych tylko królów należy pakt, ale nadto i do stanów, z pomiędzy których 
wtenczas wybrano panów rzeczpospolitą reprezentujących, aby tę umowę uczynić. 
(1) Przeto nie może być niejasno, że te pakta należą do rzeczy pospolitej, 
ponieważ prawic wszystkie artykuły, wyjąwszy niektóre rzeczywiście dotyczące 
osób królewskich, ku dobru narodu i trwałości rzeczypospolitej podano do 
wiadomości powszechnej. Jakże więc można przymierze przywięzywać do samych głów 
z pominięciem stanów? Rzeczpospolita zaiste jest to jedno ciało, mające nietylko 
głowę, której chętnie przyznajemy pierwsze miejsce jako królowi w rzptej, ale są 
w ciele także inne wnętrzności, bardzo wiele szlachetnych członków, należących 
do konstytucyi człowieka. Takto są niektóre stany w rzeczypospolitej, które 
pospołu z królem jedno ciało składają. Zamilczam, że stany państw, lubo się 
zrzekły prawa wysyłania posłów i na króla je wlały, przezto jednak nie pozbyły 
się wszystkiego tego prawa majestatu, owszem własność (proprietas) zawżdy 
pozostanie przy stanach, jak administracya przy panującym. Ten jeśli na to nic 
zezwoli lub obowiązku swego nie dopełni: wolnoć stanom, jako właścicielom 
(proprietariis) używać praw majestatu, i przestrzegać by rzeczpospolita 
uszczerbku nie poniosła. A nie jesteśmy tak nieświadomi rzeczy, ani gośćmi w 
historyi, aby niewiedzieć że i w Polsce, kiedy stany były niezgodne, gdy w 
jednym dniu dwuch obrano królów, rzeczpospolita lub je-

------------------------------
(1) Myli się tu Dornawius; Im wiadomo że król Kazimierz na własna tylko rękę, a 
bez przyzwolenia panów rad, zrzekł się Szląska na rzecz króla Jana. Stany 
polskie nigdy nie potwierdziły tego ustępstwa.

106

den z obu królów wyprawił oratorów. A jeśliby tych nie przypuszczono, co, o ile 
wiadomo, nigdy nie stało się, — coby powiedzieli prześwietni stanowie, coby sami 
królowie? Gdyśmy tedy raz zostali przypuszczeni, przyjęci jako posłowie, 
słuchani jako tacy, ba nawet także dotąd zatrzymani najpewniejszą obietnicą 
pożądanej odpowiedzi, bezwątpienia teraz próżną nadzieją nie zwiodą nas. Co do 
p. Choińskiego, niewiadomo nam, że on od Schafgotscha kiedyś doznał krzywdy 
jakiej. Bo lubo mówią, że Schafgotsch najechał dom Choińskiego, stało się to 
zapewne dla słusznego odwetu, a raczej obrony, bo p. Choiński poprzednio 
wielokrotnie pakta i sąsiedztwo naruszył, i nadto konie i poddanych p. 
Schafgotscha uprowadził. Chcąc zaś odzyskać rzeczy swoje, gwałtem sobie za! 
brane, p. Schafgotsch puścił się w pogoń za nim, na co także na gruncie cudzym 
prawa zupełnie zezwalają. Ani się temu sprzeciwiają same słowa naszego 
przymierza, zwanego compactata opiewające: jeśli kto z królestw i prowincyi 
naszych, z zuchwalstwa, przeciwko prawu i sprawiedliwości, oraz publicznym i 
obopólnym przymierzom królestw naszych, uczynił wycieczkę lub najazd do 
królestwa albo kraju jednego, i tamże kupców albo furmanów przytrzymał lub 
złupił, ludzi zabił lub uprowadził, bydło spędził, ogniem pustoszył, lub 
jakimkolwiek sposobem szkodę i krzywdę zrządził, a dokonawszy występku lub 
zbrodni, albo bezpieczen z łupami, lub uchodząc przed goniącymi za nim, wrócił 
do domu lub na to miejsce gdzie zwykł przebywać: natenczas w owem królestwie 
starostowie onego powiatu i wszyscy mieszkańcy i całe sąsiedztwo, wezwani i 
powołani przez pokrzywdzonych i poszkodowanych, albo innych jakichkolwiek 
goniących za wrogiem, rozbójnikiem i burzycielem obopólnych przymierzów, winni 
obrażonym nieść pomoc, stawać zbrojno i mężnie, i usilnie gonić i śledzić 
szkodników i wichrzycieli pokoju publicznego i bezpieczeństwa. A jeśli złoczyńco 
gwoli obronie schronili się do jakich grodów lub warowni, albo miejsc ustronnych 
albo z przyrody obronnych, — powinni ostro i pilnie przypierać ich, oblężeniem 
ściskać ich samych, ich gości, towarzyszy, stronników, spólników, dobywać ich, 
przez to wszystkich przynaglać do poddania się, pociągać do zasłużonej

107

kary i do wrócenia i wynagrodzenia szkód zrządzonych zmuszać. Tyle co do formy 
paktów. A chociażbyśmy nawet przypuścili, na co jednak nic przystajemy, iż p. 
Choińskiego uszkodził p. Schafgotsch: sprawa ta jednak jest prywatna, nie 
dotycząca rzeczypospolitej, ani samego stanu prowincyi, tem mniej zaś może 
odwlec odprawę noszą, a to tem bardziej, że p. Choiński prawa swego którego, 
winien poszukiwać w właściwym sadzie, może dochodzić. Gdy więc w. w. jasno masz 
wyłożone, iż niemożna nic takiego słusznie wymyśleć dla czegoby nas tu dłużej 
zatrzymano, z poważaniem narodu waszego: upraszamy w. w. abyś z miłości ku nam 
przystojny koniec poselstwu naszemu położyć raczył. Koniec uwieńcza dzieło. " 
Odpowie Wolski: "Zawżdy starałem się panom Szlązakom, miłym sąsiadom moim, dobre 
świadczyć przysługi. Co gdy wwmmpanowie przyznawacie, i służby moje im były 
miłe, ja sobie nawzajem winszuję, ofiarując się gotowym do dalszych usług. Co do 
waszego poselstwa: niech wmmpanowie nie dziwują się, że król jmć i pp. 
senatorowie nieco głębiej rozważyli to samo poselstwo. Bo to jest coś 
niezwyczajnego i w tem królestwie niesłychanego, że stany mające króla same 
wyprawiają posłów, a że tych raczej sam król nie wysyła. My uznajemy Ferdynanda 
za króla, z nim król Jmć ma pakta, których pod żadnym pozorem naruszać nie 
można. Lecz król jmć i pp. senatorowie to wszystko zaniechali; uprzejmie 
słuchano wwmmpanów, lubo nie w obec króla Jmci, publicznie odpowiedziano wam i 
otrzymacie piśmienną odpowiedź pod autentyczną' pieczęcią. Niemasz żadnego 
inszego powodu odwłoki, dla czego wczoraj wam oddać pisma niemożna było i dziś 
niemożna, chyba przeto żeśmy tegoż samego dnia całkiem zajęci zakończeniem 
sejmu. Skoro zaś sejm zostanie zakończonym i sprawy publiczne pozałatwiane będą: 
potem inni oratorowie, których tu jest kilku, odbiorą odpowiedź, i wasze wiel 
możności także z odpowiedzią odprawione zostaną. To mi się zaś dziwnem wydaje, 
że wwmmpanowie tak usilnie domagacie się, byśmy cesarzowi nie pozwalali zaciągać 
żołnierzy. Każdemu bowiem państwu wolno i mieszkańcom wszystkich krajów, dokąd 
kogo ciągnie chęć, tam tez skłonić serce swoje i myśl swoją. Taką też ma wolność 
na-

108

ród polski, iż wojskowo służyć każdy może pod którymkolwiek wodzem, 
jakiemukolwiek stronnictwu, a nie może im (Polakom) to być wzbronionem. Nasi 
ludzie wojowali pod znakami tureckiemi w dawnych czasach. A pp. Szlązacy maja, 
przymierze także z cesarstwem rzymskiem, z Sasem i innymi książętami, ale 
wyjednać nie mogą, aby ci pomocy nie nieśli tam, gdzieby im się wydało 
przystojnem i słusznem. Tem bardziej wolno będzie j. kr. mci wyprawiać posiłki 
do cesarza Jmci, który nietylko może zaciągać żołnierzy i wysyłać ich, kiedy i 
dokąd chce, ale także pokrewieństwem i pewnemi daktami skojarzony jest z 
cesarzem i wszystkim domem austryackim, i dla tego król jmć niemoże opuścić 
cesarza Jmci. — Co do p. Choińskiego: nic tylko on skarży się, ale i inni o 
krzywdy sobie wyrządzone, które pospisywane panom Szlązakom zostaną przesłane. 
Lecz, jak mówi w. w., te prywatne sprawy nic nie ujmą pokojowi publicznemu. Ja 
wczoraj wniósłem konstytucyą przeciwko najezdnikom, przekładając, jakim sposobem 
trzeba ich ukarać. P. kanclerz atoli uważał, że tego nie potrzeba, ponieważ w 
kompaktatach dostatecznie przewidziano, jaki proces ma być wytoczony przeciwko 
takowym burzycielom. Nadto dodał: nie byłoby to z powagą narodu polskiego, 
postanowić wiecej na korzyść narodu szląskiego, niż oni gwoli naszemu królestwu 
uczynili. Przeto narada o tem wtenczas odłożoną została; dziś zaś postaram się, 
aby ją reassumować, i o ile będę mógł, promować. Wiel. w. niech się uda do 
marszałka, posłów ziemskich, książąt Zbaraskich i Radziwiłów, i o tuj sprawie z 
nimi niech się namówi. Ja też pomocy swojej nie odmówię. "
Odrzecze Dornawius: "Niechaj mi wolno w. w. cokolwiek przedłożyć o sprawie 
teraźniejszej, gdy mi ta sposobność sama się nadała. My mniemamy wszyscy, że to 
nasze poselstwo wcale nie może się wydawać niezwyczajnem, bo ma owo głowę, a 
inszej nie potrzebuje nad tę co ją ma, za którejto wolą i namową zlecenie to 
przyjęliśmy. Lubo od króla naszego nic przywieźliśmy listu do króla Jmci 
polskiego, nie stało się to w innym celu, tylko dla tego, żeśmy przewidywali, iż 
listy króla Fryderyka przyjęte nie zostaną, co z mowy wiel waszej aż nadto 
wynika. Zaiste, jeśli król niechciał

109

przyjąć listu od stanów królestwa czeskiego i ziem połączonych, snadno można 
było wnosić, coby zrobił z listem króla jmci Fryderyka. Lubo wątpliwość wasza, 
kto za króla czeskiego bardziej prawnego ma być uważany, czy Ferdynand lub 
Fryderyk, takiej jest natury, iż wyborowi naszemu i całości majestatu Fryderyka 
nie ujmuje: w tem jednak miejscu niemasz sądu właściwego, gdzieby ta sprawa 
mogła być rozstrzygniętą, lubo wielu Polaków najj. Fryderyka za króla czeskiego 
mają i poważają. Stany zaś Czech i sprzymierzeńców używają pospołu z wami tegoż 
samego prawa obierania i zrzucania królów; prawo to w waszem królestwie nie 
jednym aktem, lecz siedemnostoma mniemam, wykonano. Zgoda więc rzeczypospolitej 
wybiera; taż sama zgoda też odrzuca królów. Owe zaś pakta, jakie zachodzą między 
królem jmcią polskim a cesarzem jmcią, będąc prywatne jako między królami i 
rodzinami ich zawarte, nie obowiązują ni rzeczypospolitej ni stanów, ponieważ 
bez wiedzy rzeczypospolitej były zawarte. Dotyczące zaś rzeczypospolitej, 
zawarto nietylko z królem, ale także z rzecząpospolitą; te więc i stany 
obowiązują. Takieto są nasze pakta, zawarte między królem i stanami. Inne zaś, 
które król jmć ma z cesarzem jmcią, o ile wiemy, szlachta i stany polskie zawżdy 
miewali za podejrzane, tem bardziej iż widzą, że z nich nietylko żadna korzyść 
nic spłynie na rzeczpospolitą, ale owszem że ona zawikłaną zostanie w 
zagraniczne zamieszki, rozruchy. Jeśli najj. król niechce cesarzowi odmawiać 
posiłków dla paktów z nim zawartych, tem mniej winien nam ich odmówić, gdyż 
pakta, jakie nasze królestwo i prowincye zawarły z królem jmcią polskim, daleko 
są starsze aniżeli zawarte przezeń z domem austryackim. Dawniejszym zaś paktom 
należy się więcej poważania, chyba że wpierw uroczyste nastąpiło zrzeczenie się 
dawnych puktów. Podobnież rzecz się ma z wolnością affektów albo narodu. Bo i 
affekty tak są wolne, iż trzeba im się stósować do rozsądku i sprawiedliwości, a 
narodowi dozwala się zażywać wolności, ale z zustrzeżeniem, by nie była na 
niekorzyść trzeciego, szczególniej tego z którym niegdyś słuszne zawarto 
przymierzu.
Jakkolwiek więc dla prywatnych ludzi nie wnosimy pra-

110

wa, jakieby obejmowało kwestye żywotne, tak i nawzajem nie będziecie mogli gwoli 
całości przymierzu i honoru waszego pozwalać, aby przeciwko nam ladu kto 
zaciągał żołnierzy. Ta bowiem jest myśl i summa i cel paktów między nami 
zachodzących, by żadnej stronie nikt gwałtu ni krzywdy nic sprawiał. A nie to 
tylko jest gwałt, jakiego dopuszczają się jawnie najazdem i nieprzyjacielskim 
zamachem, wycieczką lub jakąkolwiek jawną manifestacyą, ale także cichem 
przyzwoleniem na czyją zgubę, szczególniej zaś ukrywaniem i pobłażaniem; a to 
tępa, lecz istna srogość. Nie mogą więc pospolu stać i nasze przymierze i wasze 
zdunie, bo owo przyobiecuje nam pomyślność, to zaś dopuszcza zguby. Zaprawdę, 
jeśli wolno będzie królowi jmci wyprawiać przeciwko nam posiłki czyto tajnem 
przyzwoleniem, lub jakimkolwiek innym sposobem,
o wiele gorzej nam to będzie, niż jeśli nam jawną wypowie wojnę. Wielka to 
bowiem prawda, że daleko niebezpieczniejsze są nieprzyjaźnie, jakie się kryją 
pod płaszczem służby, łaski, dobrotliwości. Bo jeśli wy sami przykładać nie 
będziecie usiłowań, my sprawić nie możemy, by pakta między nami a wami zawarte, 
zostawały w całości i niewzruszone. Przekonany bowiem jesto niegodziwy występek 
ktokolwiek mógł zabieżeć, a nie zabieżał, ni wczas nie odwrócił wszelkich 
sposobów, wszystkich przyczyn, sposobności, narzędzi, wszystkich szkodzić 
mogących podpór. Jeśliby te i takie zasady wlano w naród polski, jako jest 
zacnym z przyrodzenia: zapewneby nie mniemał, że taką jest wolność, jakaby 
sąsiadom i sprzymierzeńcom niebezpieczeństwa wzniecała, ale wtenczas tylko 
poczytają nas za istotnie wolnych, jeśli staniemy się sługami praw
i przymierzów. Ani nie bedzie trudno, wolność tę, która bardziej zasługuje na 
imię swywoli i dzikości, edyktami określić i karami, oraz zebranych żołnierzy 
wpierw rozpędzić, zanimby mogli odbywać przegląd, uzbrajać się i pod znaki 
pospieszać. To wszystko zgodne jest z paktami naszemi, to też trzeba wykonać, 
jeśli samej myśli słów fałszywemi objaśnieniami wywracać nie zechcemy. Zresztą 
nic nie wiem o żadnem szczególnem przymierzu między nami zawartem aksiążętami 
rzeszy (niemieckiej) i cesarstwa rzymskiego, ani jakiemby to było, ni jakiemi 
granicami objęte. To zaś wiem, że konstytucye cesarstwa rzymskiego każdej 
prowincyi naznaczają prawo swoje i tak też samym Czechom,

111

będącym na mocy siedmioelektorstwa członkiem rzeszy. Nadto nietylko niektóre 
dziedzicznie zatwierdzone pakta niegdyś zachodziły miedzy królami czeskimi a 
książętami saskimi, ale też i saski elektór prawie 40 lenn przyjął od króla 
czeskiego. Pytam się tedy: do czego zmierza mowa wielmożności waszej? Zaprawdę, 
ponieważ Sas cesarzowi nie. sie pomoc, lubo sprzymierzeńcem jest Czechów, tak 
też królowi polskiemu ma być toż samo dozwolone? My zaś naopak statecznie 
utrzymujemy, co zresztą jest zdanie powszechne że nie wedle przykładów, lecz 
praw sądzić trzeba. To więc co czyni Sas, który z domem austryackim skojarzony 
jest przymierzem, najj. królowi polskiemu przysłużać nie może według 
sprawiedliwości. Bo jak słusznie Sas postąpił względem królestwa czeskiego, to 
wszystkim. dobrym ludziom wiadomo. Sam król Fryderyk jawnie oświadczył pismem, 
że wszelkie prawo lenne, jakie Sus miał od królestwa czeskiego sobie nadane, 
zabrał mu i unieważnił. Nic należy więc naśladować Sasa, lecz innych, którzy 
lubo osobnem z nami nie złączeni przymierzem, wiedzeni jednak słusznością 
sprawy, albo jawnie nam pomagają, albo szkodzić nam nie ważą się. Jeśli król 
polski toż samo uczyni, jeśli przeciwko nam nie użyje prawa zaciągania żołnierzy 
(chociaż mniemamy że wedle prawa koronnego zaciągać ich nie wolno, chyba za 
przyzwoleniem stanów rzeczypospolitej, wedle przymierza zaś wcale to 
zabroniono), jeśli myśli, że nietylko między nim a domem austrynckim zachodzi 
powinowactwo, ale także między temi ziemiami stateczniejsze, to j. kr. mć nic 
będzie mógł niczyjej stronie pomagać, ni naszej ni cesarskiej. Tego bowiem uczą 
wszyscy politycy, którym sama słuszność jest miła: kto nie może pomagać obu 
stronom, z któremi zawarł przymierze, ten do żadnej strony przystępować nie 
winien. Niech pozostanie bezstronnem, mianowicie gdy mocny jest i potężny. 
Nakoniec usilnie upraszam w. w., przyczyniać się, aby prawo przeciw najezdnikom 
zostało uchwalonem, byś dobre dzieło, przez siebie rozpoczęte, także zakończył. 
"
Rzecze na to Wolski: "To, com w. waszej przełożył, dotyka polityki. Ale i 
królowie i książęta mają swoje prawa, których używają w radach i czynach swoich, 
linie zaś nie-

112

wiadomo, iż j. kr. mć coś postanowił o wysyłaniu żołnierzy na pomoc cesarzowi. 
Jam przynajmniej przełożył to aby dokładnie było roztrząsane. "
Odpowie Dornawius: "Cokolwiekbądż: owe prawa, które w. w. nazywasz prawami 
królów, są tylko polityczne, i one nad wszystkie inne najwięcej zniewalają do 
wierności, która jest podstawą sprawiedliwości, a sprawiedliwość jest podstawą 
rzeczypospolitej. " Na tem skończyła się rozmowa.
Korzystając z rady p. marszałka, Dornawius odwiedzał podkanclerzego kor. p. 
Wacława Leszczyńskiego, ks. Krzysztofa Radziwiłła hetm. poln. lit, i obu książąt 
Zbaraskich. Ponawiał nietylko prośby o rychłą odprawo, którą znów odłożono do 
dnia następnego, ale prosił ich także o nakłonienie senatorów i posłów 
ziemskich, aby 'się starali, by wniesiona konstytucya o ciemiężycielach i 
najezdnikach przyjętą i do statutów królestwa wcieloną została. Bo luboby w 
kompaktatach pod tytułami "quod si quis ex regnis et provinciis" przepisano, jak 
ma być postępowano z takimi złoczyńcami, wszelako nowy statut byłby 
objaśnieniem, i dawnym prawom nadałby więcej powagi i mocy, a w razie 
przymnożenia się występków obostrzyłby karę, bo i zresztą wszelkie odnowienia 
zwykły prawie wszystkie rzeczy czynić okazalszemi, straszniejszemi, oraz nadawać 
im więcej mocy. Nadto, kommissye w kompaktatach ustanowione przez to zniesione 
nie zostaną, które zresztą nie tak często się odprawowały jak roki. Jeśli się 
zaś obawiają, aby wydanie statutu korzystnego dla Szląska albo innych sąsiadów 
nie ubliżyło majestatowi korony polskiej, gdyby ta nie była zapewnioną, iż toż 
samo uczynią w Szląsku — to ja, Dornawius, oświadczam w imieniu całego poselstwa 
naszego, iż wiarą i honorem chcemy się zobowiązać i dać to zapewnienie na 
piśmie, pieczęciami naszemi opatrzonem, jako panowie książęta i stany Szląsku i 
ziem sąsiednich nie omieszkają podobnego dekretu ustanawiać na sejmie krajowym 
gwoli koronie polskiej i jej mieszkańcom. Propozycyą tę wspomnieni powyżej 
panowie nietylko przyjęli, ale oświadczyli Dornawiusowi, że jeszcze tegoż samego 
przedpołudnia postarają się o to, aby wniosek zwyż nadmieniony powtórnie

113

przedstawionym i przez króla w obec całego senatu i koła rycerskiego został 
przyjętym.
11. grudnia, w piątek, zakończono sejm, który, wedle zwyczaju, trwał sześć 
tygodni bez trzech dni. Na nim, jak zwykły w wolnej rzeczypospolitej wolne 
odzywać się glosy, tak się też stało. Bo posłowie ziemscy, w obec królu i 
senatorów z wielką szczerością zarzucali rozmaite uchybienia, także względem 
szląskiego poselstwa, oraz wielkie zażalenia przeciwko królowi i senatorom, 
śmiało wyrzeczone, podali na piśmie. Między innemi czytamy w owym memoryale: Nic 
inszego nie żądamy, jeno tego, co słuszne i co j. kr. mci przysięgą zawarte, t. 
j, aby prawa nasze wszystkie zostawały w całości i nienaruszone. Naszemu 
żądaniu, jako też naszemu pospolitemu prawu dotąd nie stało się zadosyć od j. 
kr. mci w rozdawaniu wakansów, szczególniej podkomorstwa koronnego, tem bardziej 
że wtedy przyrzeczono nam, iż wakanao mają być rozdane, a my spodziewając się 
tego z pewnością, tem ochotniej przystąpiliśmy do zakończenia sejmu 
zeszłorocznego. Tak tedy od początku sejmu teraźniejszego, następujące dawne 
wakanse, wbrew prawu, dotąd rozdane nie zostały: kasztelania krakowska, 
województwa: inowrocławskie, ruskie, wendeńskie, pernawskie; kasztelanie: 
kaliska, chełmska, radomska, wendeńska, pernawska; podkomorstwo i łowiectwo 
koronne; Btarostwa: krakowskie, włodzimirskie, śniatyńskie, rykskie, 
białocerkiewskie, kaniowskie, perejasławskie, bohusławskie. — Nowe wakanse: 
kanelerstwo i hetmaństwo w. koronne; kasztelanie: poznańska i kruszwicka; 
starostwa: jaworowskie, barskie i t. d. — Duchowne i świeckie incoinpatibilia 
(niepołączalne urzędy) wedle statutu z r. 1536 i konstytucyi z r. 1607, wedle j. 
kr. mci przysięgi nie powinny być rozdawane. A ponieważ to może ambicya ludzka 
wbrew woli j. kr. mci wymusiła, chcemy oby je zniesiono, odebrano tym, którym je 
nadano, i na przyszłość by znaczna kara takich spotykała, jako to ot teraz się 
stało z powodu starostwa sandomirskiego. A ci są; biskupi wileński, przemyślski, 
i kujawski; wojewodowie: mazowiecki, rawski, podlaski; starostowie: sandomirski, 
sochaczewski, mielniuki; kasztelani: sieradzki, żarnowiecki, sochaczewski, 
wyszogrodzki, lwowski; starostowie: piotrkowski,

114

nowomiejski, olsztyński, łomżyński, przemyślski. — Moneta coraz gorszą sit; 
stawa ze szkodą i stratą handlu. Upraszać przeto mają j. kr. mci, aby w tem 
sposób słusznej wagi in valore postanowiono, której nikomu zmieniać nie wolno 
krom zezwolenia królewskiego. — Przywilej wolnej elekcyi ma być umieszczonym w 
aktach publicznych. Ekonomie zaraz po uchwalonej konstytucyi rozdawać należy. — 
Panowie senatorowie rezydujący przy boku króla Jmci aby nietylko odpowiadając na 
niżej wymienione punkta, sprawozdanie krzywd, jakicheśmy doznali, wedle praw 
naszych i powinności, ale i wykaz swoich narad przedłożyli. — Czemu nie płacą 
kozaków stósownie do ordynacyi sejmu przeszłego? czemuż nie zabroniono im 
wychodzić na morze, na czem opiera się wszystek pokój z cesarzem tureckim? — 
Czemu wyprawiono Lisowczyków wbrew dawnym paktom zawartym z królem węgierskim? 
Czemuż zniesiono pokój z takiem mnóstwem krzywd i kieską nieznośną, zkąd 
największe podniety wojny tureckiej przeciwko nam wynikły? — Przeto też pokój z 
Szlązakami, Morawianami, wśród wielkiego spustoszenia i mordów uczynionych przez 
wspomnianych Lisowczyków, naruszony został, a ztąd przyjaźń ich stała się nam 
podejrzaną. Poczem i przez Lisowczyków wszystkie kąty koronne zostały zrabowane. 
— Czemuż prawo, którem objęta zgoda, a w zgodzie zawarta wolność wszystkiej 
rzeczypospolitej, że pakta nie winny być zniesione, wojny niewolno rozpoczynać 
bez przyzwolenia wszystkich stanów, a sąsiadów drażnić nienależy, zostało 
wzruszonem? — Czemuż tyle rozmaitego ludu znachodzi się w Polsce, który z 
rozwiniętemi chorągwiami zbrojno wałęsa się po kraju, po nieprzyjacielsku 
przeciwko nam występuje, udając, że mieli taki od dworu rozkaz? Ztąd też niema w 
naszej ojczyźnie ni wiary ni uczciwości, gdyż częścią publiczne, częścią tajne 
rozkazy zamilczając, ukrywają je, i zapierając się ich uchylają je, a nawet 
hersztów pozywają przed sąd. — Czemuż dopuszczają cudzoziemcom rozwijać 
chorągwie, żołnierzy z korony wyprowadzać, rotmistrzów namawiać, którzy nas 
jakby swoje poddane obdzierają? ztąd rzeczpospolita zdaje się być narażoną na 
zgubę. Bo senat całą moc i władzę im oddaje, a ztąd nieufność między panem a 
poddanymi powstała, tak że nadal wa-

115

hamy się i obawiamy pozwalać poboru, bo nietylko w przeszłych, ale i w tych 
dwuch latach parękroćstotysięcy w wielkim jęku, płaczu i smutku pogrążonych 
było, u pomyślność mieszkańców o ostateczną zgubę przyprawiono, bo żołnierzu 
roztasowali się po naszych majętnościach. — Czemuż nie zwołano sejmu zaraz po 
odebranej wiadomości, że sułtan wypowiedział przymierze, tudzież po rozesłaniu 
deliberatoryj i po postanowieniu senatorów o naznaczeniu sejmu? i czemuż sejm 
odroczono do tego czasu? — Tymczasem zaś wojsko bez zezwolenia stanów (gdyż na 
to mamy jasne i wyraźne prawo) do Wołoch posłano; a dla czego rozpoczęto wojnę z 
Turkiem, której on nie opowiedział, jak to bywa jego zwyczaj i naród otomański 
zawzdy czyni? — Czemuż nasi posłowie, wyprawieni do zagranicznych mocarstw (1), 
sami traktują o zagraniczne wygody (externa commoda) niemając na to żadnego 
rozkazu od naszych? Jakie to repacta dzieją się z cesarzem chrześciańskim? i 
czemuż niema być wzbronionem królowi jmci do cesarza wyprawiać posiłki bez 
zezwolenia stanów? Czemuż poważono się bezprawnie lenności wypowiedzieć i 
ściągnąć, bez przyzwolenia stanu rycerskiego, który jako w sprawie zdrady 
majestatu przekonanym o to nie został? — Czemuż nie składano przysięgi wedle 
dekretu radomskiego o likwidacyi rachunków? — Inne rzeczy, zważywszy na ten czas 
nieszczęsny, puszczamy w reces (t j. do następnego sejmu) odkładamy.
12. grudnia. Posłowie szląscy chodzili do senatorów i urzędników celem uzyskania 
odpowiedzi piśmiennej; ale marszałek w. kor, odsyłał ich do arcybiskupa, 
arcybiskup do podkanclerzego kor., tenże zaś znów do arcybiskupa, w tym jedynie 
celu, aby po odjechaniu stanów, z pomiędzy których już wielu przedniejszych 
tegoż samego dnia wyjechało, pozostali w małej liczbie urzędnicy koronni, do 
których expedycya taka należała, mogli wygotować odpowiedź wedle swego i 
przeciwników Szląska upodobania. A lubo posłowie szląscy wszelkiemi sposobami 
usiłowali zapobiedz temu, wszelako nic nie wyjednali.

----------------------
(1) Po klęsce cecorskiej, król Zygmunt powyprawiał do cesarza niemieckiego, 
królów: francuskiego i angielskiego, do stanów jeneraknych holenderskich i do 
papieża posłów z prośby o posiłki na wojnę turecką.

116

13. grudnia, w niedzielę, od rana do południa krzątali się Szlązacy koło 
odpowiedzi piśmiennej, ktora im nakoniec doręczył arcybiskup. Przepolszczona z 
łacińskiego brzmi ona jak następuje:
Odpowiedź od stanów korony polskiej i wielkiego księstwu litewskiego na sejmie 
walnym warszawskim zgromadzonych, dana jmpp. posłom stanów królestwa czeskiego i 
ziem przyłączonych, w Warszawie 8 grudnia 1620.
Co w poważnej i obszernej mowie jw. i wielm. panowie posłowie stanów królestwu 
czeskiego, Moraw, Szląska i Łużyc roztrząsnęli przy oświadczeniu przyjaźni, 
dobrego sąsiedztwa, służb powolnych, i życzeniu pomyślnego powodzenia, to 
wszystko wielmożne stany prześwietnej korony polskiej i wielkiego księstwa 
litewskiego wdzięcznie przyjęły (lubo przedtem nie było zwyczaju słuchać 
poselstw wyprawionych od samych stanów, bez zezwolenia monarchy prawnego), mocno 
będąc przekonane, iż to pochodzi z serca szczerego i chęci uczciwej. Niczego 
bowiem nie można się spodziewać od narodów powinowatych i z jednego rodu 
powstałych, coby nie zgadzało się z przestrzeganiem wzajemnej przyjaźni, z 
zasadami paktów i zachowaniem praw przymiernych. W tych to rzeczach gdy wielce 
miło jest wielmożnym stanom królestwa, poznać (wedle słów jw. panów posłów) 
umysły stanów, tak też nawzajem mniemają, iż nikt wątpić nie może, iż i oni 
przestrzegać ich nigdy nie zaniechali. Bo co do przyjaźni: jak my ją święcie 
zachowywaliśmy, wielki dowód tego dał miłościwy pan nasz, król Jmć, gdy nietylko 
często dawnemi, ale tez blisko przyszłemi czasy za zdaniem wielmożnego senatu 
przedsiębrał staraniu o przywrócenie owym prowincyom prawa pospolitego i 
spokojności. Albowiem j. kr. mć w samym początku zamieszek królestwa czeskiego, 
przez listy swoje przełożył stanom owego królestwa, iż ten płomień sąsiedniego 
pożaru nietylko ościennym krajom, ale też wszystkiemu światu chrześciańskiemu 
może sprawić największe nieszczęścia, dobrotliwie napominając ich, by złożywszy 
broń raczej racyami aniżeli orężnie o sprawy, między nimi a prawnym ich królem 
zachodzące, rozpierać się chcieli. Jeśliby napomnienia i dobre rady j. kr. mci, 
pana naszego miłościwego, ochoczo od nich

117

były przyjęte, jako wypływające z dobrego i o dobro pospolite troskliwego serca 
monarchy, nie przelauoby tyle krwi chrześciańskiej, ani one prowincye nie 
wycierpiałyby takiego spustoszenia i innych przykrości wynikających z wojen; 
lecz, gdy na napomnienia przez listy i postów króla jmci podawane nie zważano, 
płomień wojny domowej, która wtenczas dopiero zdawała się wybuchnąć, wszystkie 
owe prowincye, nie krom wielkiej boleści naszej ogarnął. Lecz pominąwszy to 
wszystko, co już naprawionem być nie może, bo się stało, wielmożne korony 
polskiej i wielkiego księstwa litewskiego stany z tym samym serdecznym affektem, 
z tą samą przychylnością, życzą wszystkim stanom przerzeczonych ziem, gorąco 
błagając P. Boga, aby wydobywszy się z tych uciążliwości i nawałność! zamieszek 
i niezgód, uznawszy prawną zwierzchność, w przystani pożądanego pokoju 
odpoczywały.
Paktów konwentów, które przez tyle wieków moc swoją zadzierzały, o czem nikt nie 
powątpiewa, i teraz wielmożne stany bynajmniej nie uważają za naruszone przez 
siebie. Co bowiem dotyczy najazdu kozaków do owych prowincyj, czem, jak panowie 
posłowie użalają się, najwięcej wzruszono pakta, nie rozumieją wielmożne stany, 
że im to może być przyczytane. Albowiem obudwom królom na mocy paktów bądź ugodą 
będzińską bądź na sejmie rzeszy niemieckiej w Ratyzbonie zawartych, wolno 
zaciągać żołnierzy, przeto ani król Jmć ani wielmożne stany nie rozumieją, iż 
należy do nich roztrząsać i rozpoznawać, czy najj. cesarzowi królowi obranemu i 
ukoronowanemu i tym, którzy w wierności dotrwali, lub innym stanom, które w 
przeciwną poszły stronę, służy moc zażywania korzyści z paktów konwentów 
wynikającej. A chociażby i to nie wydarzyło się, wszelako niemniej w królestwie 
tak obszernem zaprzeczać temu niemożna, iż znajdują się ludzie, którzy 
nieprzestrzegając paktów snadno się wmięszają w zamieszki ościenne, i nic 
inszego nie patrzą, jeno żołdu sobie ofiarowanego. Wiedzą to krom wątpienia sami 
panowie posłowie, że także kilku naszyńców służyło pod znakami morawskiemi; dla 
tego zaś nikt nie użalił się na wzruszenie paktów.. Mają też wielmożne stany 
słuszny powód skarżenia się przeciwko stanom morawskim albo szląskim, o to że 
żołnierz pod zna-

118

kami morawskiemi, przysięgą wojskową obowiązany owym prowincyom, wpadł w 
spokojne, bezbronne ziemie królestwa polskiego, nie nieprzyjacielskiego nie 
spodziewające się, i tam niewinnym ludziom, królu jmci dworzaninom i tajnym 
radom krzywdy wyrządził, lubo o wiele snadniejby było onych żołnierzy utrzymać w 
powinności swojej, gdy ich zamki, warownie załogami wielkiemi obsadzone i 
wojskowa powaga dowódzców trzymała w karności. Nudto wielmożne stany starodawnej 
przyjaźni gwoli, mocą też paktów konwentów, proszą, po przyjacielsku jw. pp. 
posłów, aby starali się o to, by nasamprzód wrócono rzeczy zabrane, i 
pokrzywdzonym, których nazwiska osobnem zawarte są pismem, wynagrodzono szkody. 
Będzie to wielce ku dobru obojga narodu; tego też oczekiwać będą stany Szląska i 
innych prowincyj od j. kr. mci i jego sług sprawiedliwości, na mocy paktów, 
które aby pozostawały w całości i nienaruszone, życzą sobie gorąco. Nadto, co do 
podniecenia wojny tureckiej przeciwko królestwu polskiemu, z czego panowie 
posłowie starają się uniewinnić stany, zaprzeczać tego niemogą wielmożni 
stanowię, że mieli ważne powody do takiego podejrzenia. Gdy bowiem niektórzy, 
objęci przymierzem stanów (foedere statuum) i sprawy teraźniejszej związkiem 
(causae praesentis conjunetione), pisali do porty ottomańskiej, pobudzając 
tureckiego tyrana do podniesienia oręża przeciwko imieniu chrześciańskiemu, a 
szczególniej przeciwko Polsce (autograf listu tego znajduje się w archiwum króla 
jmci), potem zaś stany przerzeczonych ziem posłów wyprawiły tam z jakiejkolwiek 
przyczyny: snadno można było przypuszczać, że i inni konfederaci wszyscy 
wiedzieli o tych zamysłach. Lecz gdy panowie posłowie temu zaprzeczają, inne 
powody poselstwa podając: wolą stany o powinowatych narodach, porzuciwszy dawne 
zdanie, być tego mniemania, że oni odwrócili się od nieprzyjaciół imienia 
chrześciańskiego, i nie byli wspólnikami zbrodniczego zamysłu. Tem snadniej zaś 
uwierzą temu, gdy widzą, że nikt z sąsiednich ziem wątpić nie może, iż, coby z 
owej wojny wynikło złego, toby niemniej do ościennych krajów, jak do królestwa 
polskiego przenieść się mogło. Bo myli się każdy ktoby rozumiał, iż ów 
barbarzyniec, wróg wiary i czci, wstrzymanym być ino-

119

że wiernością i czcią winną paktom. Dowodem tego jest tyle państw, tyle narodów, 
jęczących pod jarzmem niewoli, przez nic inszego hardziej nieszczęśliwych, jeno 
przez to, iż ufając formie danego i przyjętego przyrzeczenia, której nie powinni 
byli dać sobie wydrzeć od nieprzyjaciół, przylgnęli do płonnej nazwy przymierza 
i paktów. Ochoczo więc stanowię królestwa polskiego zwalniają stany prze 
rzeczonych ziem od zarzuconego im występku, mając to mocne przekonanie, że 
sąsiednie, powinowate, sprzymierzone narody, jeśli u sąsiada gore, za Boga, 
wiarę, ojczyznę, wespół z dostojnemi stanami przeciwko srogiemu wrogowi 
wolności, wiary, szlachetności, i nadto wszystkich najdroższych rzeczy, 
walecznie czynić będą, i że one święte i dzielne oręże, złożywszy to straszną 
broń domową, z wszelką miłością i mocą podniosą. O przejecie i rozpieczętowanie 
listów królewskich, j. kr. mć słusznie użalił się. Takim bowiem uczynkiem że 
nietylko pakta konwenta znieważono, ale też prawa narodów poniekąd naruszono, 
każdy to widzi. Gdy zaś dostojni panowie posłowie z tego uniewinniają się, 
obiecując wymierzenie sprawiedliwości: przyjmują to stany tę wymówkę, niewątpiąc 
że przerzeczonych ziem stany uroczyście oświadczą, iż one czynu tego wcale nie 
pochwalają.
Tego też stany zamilczeć nie mogą, że wielce obrażały ich niektóre listy od 
stanów przerzeczonych do niektórych panów senatorów koronnych niezgodne z 
powinnościami włożonemi na nie przez pakta i przyjaźń; bo wiele mieści się w 
owych listach, co do zamięszania stanu rzeczypospolitej naszej przyczyni się. Po 
przyjacielsku przeto upraszają stany, aby nadal takiego umiarkowania 
przestrzegano w listach, jakie zgadza się z sąsiedztwem i przyjaźnią. Nakoniec, 
wielmożne stany życzą stanom królestwa czeskiego i ziem przyłączonych, jako 
sąsiadom i sprzymierzeńcom swoim, zachowania przyjaźni i dobrego sąsiedztwa, 
dawnemi i nowszemi paktami stwierdzonego, jako też zadzierżenia spokojności 
pospolitej.

(L. S.)
arcyb.
Z polecenia wielmożnych stanów koronnych i litewskich
Jakób Zadzik
sekr. w. kor.

120

W załączeniu otrzymali posłowie szląscy następujące pismo p. t. Zażalenie o 
krzywdy wyrządzone przez Szlązaków mieszkańcom korony polskiej.
1) Mikołaja z Komorowa hr. z Liptowy i Orawy, pana na Żywcu, zażalenie.
Sześciu sług szlacheckiego rodu, od p. Adama Byszyńskiego (?), zmyślającego 
przyjaźń, zaproszonych, z naruszeniem prawa gościnności, wmieście Bielsku 
przytrzymano, do wiezieniu wtrącono, srodze pomęczono; nakoniec trzech z nich, 
nie zważając na list ni kommissya j. kr. mci, w najokrutniejszy sposób zabito.
Na tegoż hrabiego zamek żywiecki, mieszczanie cieszyńscy zbrojno napadli; 
zabiwszy kilku poddanych zabrali sługę, szlachcica Balasa Rymanowskiego i w 
zamku cieszyńskim okrutnie ubili.
Inny zamek tegoż hrabiego, Sopadnia(?), Cieszynianie w kilka hufców zbrojnych 
najechali, i opanowawszy go i złupiwszy, wielu poddanych i sług jego bądź 
zabiwszy bądź poraniwszy, ubili rządzce wsi, szlachcica. A gdy p. Komorowski 
wójta swego wyprawił do obywateli cieszyńskich w interesach swoich, wtrącili go 
do wiezienia, zkąd się po kilku miesiącach wyłamawszy uciekł.
Miasta Pszczyny mieszkańcy dwuch sług szlacheckiego rodu, p. Komorowskiego, 
przezeń wyprawionych do hr. Promnitza, aby mu złożyć uszanowanie i pozdrowienie, 
wracających, umyślnie wznieciwszy rozruch i pospólstwo uderzeniem w dzwony 
zwoławszy, bili i ranili; zabrawszy im konie, pieniądze, suknie, broń i 
wszystkie inne rzeczy, a dawszy im suknie podarte powsadzali ich na nędzne 
szkapy; na pośmiewisko i urągowisko poprzywięzywawszy ich na koniach twarzą 
obróconych ku tyłkom końskim, odesłali do hrabiego.
Posłów jego wyprawionych do książąt karniowskiego i bryxyeńskiego, w tymże celu, 
ci książęta kazali przez kapitanów swoich Skrzydlowskiego, Redera, Rappischa i 
Pogorzalę związać i do lochu wtrącić a potem zabić.
Wsie tegoż hrabiego najeżdżają, zabierają całe rodziny włościańskie z mieniem 
ich, zatrzymując w swoich wsiach.Że te wszystkie i inne liczniejsze 
uciążliwości, krzywdy

121

i gwałty przez Szlazaków, bądź za wiedzą i przyzwoleniem, bądź z rozkazu i 
poddmuchu książąt kurniowskiego i bryxyeńskiego wyrządzone mu, są prawdziwe, jw. 
p. hrabia gotów złożyć protestacye autentyczne, wyraźne świadectwa i dowody.
Mieszkaniec szląski, p. Gotsch, z zbrojnym ludem wpadłszy do Wielkiejpolski, 
wsie i dom p. Choińskiego najechawszy, Choińskiego nietylko z własnego domu 
wypędził, ale także po nieprzyjacielsku dokazywał nad ruchomością i wszystkiemi 
rzeczami jego; ledwo ocalał sam Choiński ucieczką.Żołnierze służący pod 
szląskiemi znakami wkroczywszy do Małopolski, napadli wsie, folwarki i dom 
Walczyńskiego, sekretarza j. kr. mci, kilka wozów kosztownemi sukniami i innemi 
potrzebami domoweini naładowanych (między innemi było tam pełno narzędzi 
srebrnych) rozgrabili i cały dom jego dosyć bogaty złupili, tak że ledwo sam z 
rąk najezdników wydostał się.
Wielu innych szlachty domy złupili żołnierze szląscy, mianowicie Żydowskiego, 
Witkowskiego, Ligęzy, Starowiejskiego, Stanisława i Jana Jordanów, Adama 
Strzałki.
Ani senatorom nie przepuścili. Bo wsie kasztelanów oświecimskiego i czchowskiego 
napadli, bydło zabrali, zboże uwieźli, i wiele innych krzywd i szkód zrządzili. 
Osobom także stanu duchownego we wielu miejscach srodze dokuczali Bo we wsiach 
Bestwinie, Komorowie, Przanowcu i i. porwali księży i w głąb Szląska uprowadzili 
na męki i śmierć.
Ograbili także wielu kupców, wielko - i małopolskich, szczególniej zaś 
krakowskich i z innych pobliskich miast; jako z tego powodu protestacye w 
grodzie krakowskim i indziej poczynione, aż nadto zaświadczają.

(L.S )
arcyb.
Z polecenia stanó koronnych i litewskich
Jakób Zadzik
sekr. w.. kor.

Lubo posłowie szląscy jeszcze tegoż samego wieczora chcieli odjeżdżać, nie 
zaniechali jednak wprzódy danej sobie odpowiedzi pilnie czytać i roztrząsać. 
Zaczem przekonali się, że była i ciemna i niepewna, albo wcale niedotykała 
artykułów,

122

jakie to w swojej mowie, to w zażaleniach na piśmie podanych, to w swoich 
prywatnych rozmowach przełożyli. Radziby przed stanami użalali się o to, a o 
jaśniejsza i obszerniejszą upraszali odpowiedź, ale panowie im przychylni po 
większej części już poodjeżdżali. Chcieli przez arcybiskupa albo kanclerza lub 
kogo innego zanieść protestacyą do senatu, lecz można się było spodziewać, że 
ani przyjętą ani rekognicya jej wydaną im nic zostanie. Wcale zaś nie mogliby 
się spodziewać lepszej odpowiedzi. Mimo tego jeszcze tegoż samego wieczora 
wszyscy trzej posłowie udali się do arcybiskupa gnieźnieńskiego, gdzie Dornuwius 
w te słowa przemówił do prymasa:
"Najprzewielebniejszy jo. książe panie dostojny. Że przewielebność wasza 
łaskawie przypuścić mis raczyłeś, poczytujemy za szczególne dobrodziejstwo. 
Przyczyna zaś, juka nas pobudziła, aby tegoż wieczora do niego przystąpić, jest 
następująca. Przed kilku godzinami odebraliśmy odpowiedź od prześwietnego senatu 
i koła rycerskiego, której oczekiwaliśmy od kilku dni. Za oddanie sobie 
odpowiedzi składamy przew. waszej, zacność którego doskonale nam jest znana, 
najczulsze dzięki. Lubo się zaś spodziewaliśmy, że nam taką wygotują odpowiedź, 
jakąby zgadzała się i z życzeniami naszemi, i z owem oświadczeniem, które wasza 
Przewielebność publicznie wypowiedziałeś z wielką radością naszą: nam jednak w 
piśmie dopiero co odebranem, nastręcza się niejedno co nas nabawia niepewności 
jakiej. Dwóch rzeczy zaś ważnych w niej nie dostaje. Pomijając częścią niektóre 
słowa ostre i przykre, częścią zdania w cudzej rzeczypospolitej mniej potrzebne, 
nasamprzód nie znachodzimy w piśmiennej odpowiedzi tego, gwoli czemu mianowicie 
zostaliśmy wysłani. Była to snać summa, to cel, powód naszego poselstwa i tego 
cośmy prywatnie i publicznie nieraz przełożyli: abyśmy się dowiedzieli, czybyśmy 
mogli być zapewnieni i ubezpieczeni o waszej i wszystkiego królestwa 
stateczności w zatwierdzeniu i zachowaniu paktów, czegośmy z pewnością wyglądali 
od tego prześwietnego królestwa. W danej zaś nam odpowiedzi nic niema o dalszem 
zachowaniu pokoju i przyjaźni, lecz jeno słowa dwuznaczne, lubo wprawdzie 
oświadczają, że dotąd zachowano paktu, o cośmy się bynajmniej nie starali; 
żudnej zaś niema wzmianki o zape-

123

wnieniu i oświadczeniu, że i nadal pakta zadzierżane będą. Wprawdzie ofiarują 
nam życzenie i pragnienie zachowania pokoju i miru, lubośmy wcale nic na to 
przyszli, aby nas podobnemi uraczono słowami. To zaś tem więcej wydaje się nam 
dziwnem, im bardziej mamy w dobrej pamięci, że na obu naszych publicznych 
posłuchaniach, Przewielebność wasza, otwarcie i szczerze, jako bywa u ludzi 
uczciwych, oświadczyłeś, w imieniu wszystkiego senatu i wszystkiej 
rzeczypospolitej, że dawne pakta naród polski zachowywać bedzie, mianowicie zaś 
na ostatniem posłuchaniu wyrzekłeś te słowa: stany polskie stateczność w 
przestrzeganiu paktów okazywać będą. Stanowcze to zdunie, gdyby temi wyraźnemi 
słowami, lub podobnemi a prostemi w tej waszej odpowiedzi zamieszezonem było, 
tobyśmy z pewnością do naszych pospieszyli z tem większa ochota. Atoli ani 
jednej zgłoski ani jednego zdania w temto piśmie nie widzimy, zkądbyśmy rnogli 
czerpać nadzieje, że nadal bezpieczeństwo nam zapewnia. Należałoby wypowiedzieć: 
iż pakta nadal zachowywane będą, ale tylko powiedziano: pakta dotąd naród polski 
zachował. Ale o to wcale niebyło sporu, nie prosiliśmy o to, co dotąd się stało, 
lecz co teraz i nadal bedzie. Spodziewaliśmy się że wy powiedzianem zostanie: 
studia nostra pollicemur t, j. obiecujemy starania nasze; za to zaś napisano " 
precamur" t. j. "życzymy; " tegoto sposobu mówienia nie pojmujemy.
Powtóre, podaliśmy niektóre zażalenia, pismem osobnem zawarte, oraz pilnie 
upraszając, aby pokrzywdzonym i obrażonym zadosyć uczyniono wedle 
sprawiedliwości i paktów. O tem żądaniu naszem w odpowiedzi piśmiennej ani 
słówkiem nie nadmieniono, ale zamiast tego podano nam niektóre zażalenia, o 
których pryncypałowie nasi postanowią, tymczasem zaś nie czyniono nam żadnej 
nadziei dochodzenia prawa naszego przeciwko tym, których występki 
pospisywaliśmy. To zapewne połączone jest z poważaniem królestwa, szanowaniem 
przymierza i dobrem pospolitem.
Owóż dwuch tych punktów słusznie wyglądaliśmy w danej sobie odpowiedzi, a lubo 
jej nie odrzucimy w tym czasie, poczytaliśmy jednak za konieczne uroczyście 
zaprotestować, co obecnie czynimy jak przyzwoita, przed przewielebnośeią

124

waszą, jako prymasem królestwa i dyrektorem senatu, aby, jeśli pp. pryncypałowie 
nasi nie będą zadowoleni tą odprawą, przyjęcie tego pisma przez nas, ani im ujmy 
żadnej nie sprawiło, ani nam przyczytane być nie mogło za złe. Będąc bowiem 
mandataryusze i mając zlecenie pewnemi i ścisłemi granicami określone, 
niechcemy, aby, cokolwiek mamy w zleceniu, to wydało się nieprzyzwoitem i 
nieprzystojnem. Przeto prosimy waszej Przewielebności, abyś raczył pomnieć ńa tę 
naszę protestacyą, swoje wyłuszczyć myśli, i wybaczyć nam, że niespodzianą tą 
interpellucyą (która każdemu z nas jest niemiła) waszę Przewielebność zatrudniać 
nam przyszło. Pana Boga błagamy, aby waszej Przewielebności użyczył długiego 
życia, spokojnej starości, coraz większej godności i obfitego błogosławieństwa 
boskiego, abyś urząd ten, który pełnisz z wielką powagą i zasługą, i nadal 
sprawować mógł ku dobru rzeczypospolitej. Gotowiśwy tę dobrotliwość waszę u pp. 
pryncypałów naszych zalecić zaslużonemi pochwałami, i naszemi służbami 
odwdzięczyć, o ile możności. "
Odpowie arcybiskup nieco wzruszony: "Wielmożni i dostojni panowie! Przyznawani 
szczególną ludzkość waszę, ie się wwminciom podobało do mnie przyjść i 
przemówić, co dla mnie jest zaszczyt wielki. Niema zaś za co dziękować mnie, że 
was przypuściłem, ponieważ jest obowiązkiem moim przyjmować wszystkich, słuchać 
wszystkich, a wcale nie odmawiać przystępu tym, którzy od królestwa czeskiego i 
przyłączonych ziem wyprawieni byli jako tak znakomici posłowie. Co zaś do punktu 
pierwszego: obiecano wwmmciom i dziś oddano odpowiedź, jaką wczoraj w senacie 
nietylko odczytano, ale nawet jednomyślnie przyjęto. Bynajmniej nie przeczę, że 
poprawiono ją cokolwiek, a potem dano ją wielkiemu sekretarzowi kor. do 
przepisania i expcdyowania, bo to jemu z urzędu się należy. Raczcie zaś wiedzieć 
wwmmpanowie, iz życzeniem senatu i posłów ziemskich jest, aby traktaty między 
koroną polską a królestwem Cześkiem i skonfederowanemi ziemiami zawarte 
pozostawały w całości i nienaruszone. Jeśli tego wyrażnie w odpowiedzi nie 
wypowiedziano ni temiż słowami: niechaj jednak wierzą statecznie wwmmcie, że pp. 
senatorowie i koło rycerskie życzą gorąco, aby dawne sąsiedztwo i przyjaźń 
między nami obopólnie zadzierzono. Że to tuk jest,

125

przyświadczy wszystek senat, przyświadczy jw. wojewoda łęczycki (1), który 
szczególnym przypadkiem tu się znajduje i wie, juk my się staramy o spokojność i 
pokój pospolity z ościennemi ziemiami. Lubo zaś tu nasza wola nie wyraźnemi 
słowy w piśmie naszem wypowiedziana, o niej jednak powątpiewać nie wypada, bo 
poznaliście przez publiczne oświadczenie wszystkich, staranie nasze i 
stateczność naszę w stałem zachowaniu traktatów. Ani się nie godzi podejrzywać 
zacności senatu, jakobyśmy inaczej mówili a inaczej pisali. Chcemy, aby ta sama, 
odpowiedź, jakąśmy publicznie objawili, także na piśmie była wypowiedzianą, a 
nie zezwolimy, aby coś za publiczną uchwalą, za publiczną powagą, wbrew paktom, 
niezgodnie z dobrem sąsiedztwem polecono. Z tej strony ww. mińcie możecie być 
bezpieczni. Co do drugiego punktu: nic rozumieliśmy, aby zażalenia przez ww. 
mmciów, podane, wymagały odpowiedzi jakiej, ponieważ ww, mmcie w swojej 
propozycyi, jak się zdawało, gwoli czasów ciężkości puściliście je w niepamięć. 
Zaiste taką teraz jest i tak jawną ona ciężkość, że ani między wojskowymi, ani w 
rzeczypospolitej spokojnej, karność dostatecznie utrzymywaną być nie może. — 
Ponieważ zaś jw. hrabia z Komorowa, w. Choiński i inni mieli także zażalenia, 
zapewne ważne i ostre, które teraz przedłożyli, tośmy je także pismem zawrzeć i 
waszmosciom oddać postanowili, aby, jeśli wy zadosyć uczynicie, i wy po nas 
mogliście się spodziewać wymiaru sprawiedliwości. Namawiano się wprawdzie na 
sejmie o nowej konstytucyi przeciwko najezdnikom, mającym być zapozywani albo 
przed sądy grodzkie albo ziemskie, albo trybunały, lub przez instygatora kor. 
przed sąd zadworny j. kr. mci. Lecz później zaniechano tej konstytucyi, ponieważ 
nietylko owe sądy taksamo są rozwlekłe (prolixa), lecz w paktach nadto inny 
sposób jest naznaczony t. j. kommissye. Te atoli przez prywatnych ludzi 
wyrządzone i doznane krzywdy w niczem nie przeszkodzą, aby pokój pospolity i 
spokojność z wami zadzierzano. Wiedzą ww. mmcie, że królestwo polskie jest 
bardzo przestronne, obfituje w ludność liczną, której różne są i umysły

--------------------------
(1) Adam Czankowski.

126

i dążności, iż jest bardzo trudno, w tych publicznych zamieszkach, jakiemi 
wzrasta swawola, wszystkich przy powinności swojej utrzymać. Naprzykrzają oni 
się nietylko sąsiadom, ale i nam samym, mieszkańcom królestwa polskiego, grabiąc 
majętności nasze, i dopuszczając się największych występków. My zaś ile 
możności, usilnie starać się będziem o to, aby przyjaźń obopólna żadnego nie 
doznawała uszczerbu. Tegoż samego spodziewamy się i po was. Nie przeczymy, żeśmy 
wynurzyli życzenie i zawczasu panów Czechów napomnieli przez listy, aby 
złożywszy broń, z prawnym monarchą swoim pogodzili się. Usilnie o to starał się 
j. kr. mć, pan nasz miłościwy, i panowie senatorowie bardzo skłonni byli do 
pośredniczenia, ani obecnie wespołek z królem jmcią niemują wstrętu do takiej 
czynności. Przewidywaliśmy bowiem to, co, jak widzimy, już się stało. Przeto tem 
więcej ubolewamy i użalamy się, im pewniejsza teraz, że tyle znakomitych ziem 
tak strasznie zniszczono, tyle chrześciańskiej krwi przelano. Ztąd ów 
chrześciańskiego imienia nieprzyjaciel bierze ochotę i pochop, aby, kiedy my 
swarzy my się ze sobą, napadł nas i pokonał. Tuszymy zaś sobie, że Bóg pokoju 
kiedyś zmiłuje się nad nami, i sprawi, iż te niespokojne czasy zamienia się w 
weselsze i pogodniejsze. To tem snadniej się stanie, jeśli panowie stanowie 
Czech, Szląska i innych ziem pilnie rozważać bodą, jak szczęśliwie, jak 
spokojnie panował dom austryacki, jak pod nim tu i tam kwitnęły państwa, a nawet 
ci obywatele i mieszkańcy, którzy byli różnej religii. "
Rzekł na to Dornawius: "Niech mi wolno będzie, pomijając obce i do teraźniejszej 
sprawy nienależące rzeczy, dla krótkości czasu, tylko to co się odnosi do sprawy 
niniejszej, w krótkości przełożyć krom ogródki. A przedewszystkiem, wcale nie 
wątpimy o stateczności wszystkiego senatu i rzeczypospolitej w przestrzeganiu 
wspólnych paktów, winszując sobie zacności i świątobliwości tylu dostojnych 
mężów. Żeśmy zaś protestacyą przeciwko owemu pismu zanieść chcieli i nadto 
upraszać o objaśnienie: tego konieczność nam nakazała, nie żadna podejrzliwość o 
dostojnym stanie waszym i prześwietnej rzeczypospolitej, lecz zasada obowiązku 
naszego, której przewielebność wasza nie poczyta za dowód myśli nieprzyja-

127

źnej. Jesteśmy bowiem sługi nie jednej tylko rzeczypospolitej, ale czterech 
różnych, i sprawę zdawać obowiązaniśmy licznym panom, celującym roztropnością i 
powagą, którzyby obwiniać nas mogli, jakobyśmy nie dosyć byli przezorni, ni 
oględni, ni wierni, gdybyśmy dwuznacznego sensu odpowiedzi piśmiennej nie 
przedsięwzięli roztrząsać. Teraz, gdy przewielebność wasza tak szczere i jasne 
przełożyłeś nam oświadczenie, że senat i rzeczpospolita pilnie starają się o 
zachowanie obopólnych traktatów, i że tak też trzeba zrozumieć odpowiedź na 
piśmie nam podaną: przyjęliśmy to za obowiązujące nas, ufając owemu jasnemu 
wyłożeniu i nastąpić mającemu zatwierdzeniu stateczności i trwałości paktów, nie 
obawiając się, aby jawnie lub potajemnie % tego królestwa nie czyniono 
nieprzyjacielskich najazdów ni wycieczek w nasze prowincye. O tej wierności 
zapewniono nas nietylko publicznie uroczystem oświadczeniem, aleśmy się także 
dowiedzieli z prywatnych dokumentów i świadectw, że wszystka rzeczpospolita tego 
kwitnącego królestwa nietylko ma wstręt do wszelkich zamysłów przeciwko naszym 
ziemiom, ale życzy sobie też, aby pokój z nami, oraz stara przyjaźń i sąsiedztwo 
szczerze i święcie były zachowane. Zresztą co do sensu piśmiennej odpowiedzi jak 
ją mamy zrozumieć, doniesiemy naszym panom pryncypałom, nic bardziej nie życząc 
nad to żeby te same słowa w piśmie nam danem zostały umieszczone, czemby wszelka 
wątpliwość została uchyloną. Co zaś do zażaleń, osobnem pismem objętych, są one 
dwojakie: jedne z nich puściliśmy w niepamięć gwoli spokojności pospolitej, i 
paktom poźniej coraz bardziej wzmocnić się mającym; zażaleń atoli prywatnych 
ludzi nie przepomnieliśmy. Po tamtych należą skargi publiczne, potrójne kozaków 
najazdy, które wszystkiej rzeczypospolitej zaszkodziły: rany tu, jak 
powiedzieliśmy, gwoli dobru pospolitemu, przy umiarkowaniu umysłów, gdyż wy toż 
samo uczyniliście, trzeba uśmierzyć lub załagodzić. Drugiego zaś rodzaju były 
skargi prywatne, dotyczące skarg bardzo wielu Szlązaków; tych zaś nie 
przepomnieliśmy ani poczytaliśmy za darowane, lecz wyraźne prosiliśmy w mowie 
naszej, aby w tych sprawach proces wytoczono wedle sprawiedliwości, co stać się 
inaczej niemoże jeno przez wynagrodzenie poszkodowanych,

128

a ukaranie winnych. O owej nowej konstytucyi słyszeliśmy także; miłym by nam był 
taki statut, o jakim przewielebność wasza nadmieniłeś, gdyż nowe to prawo, 
mianowicie dla tego że ostrzejsze, przy wzmagających się występkach, dawnym 
paktom więcej nadałoby mocy. Usłyszawszy zaś, że statut ten ani uchwała senatu 
ani postanowieniem rzeczypospolitej nie został przyjętym, przestaniemy tymczasem 
na tem, co paktami zawiera się, gotowi będąc zastósowywać, się do paktów. 
Chcielibyśmy wprawdzie, aby podanym przez nas zażaleniom stało się zadosyć 
wprzódy, ponieważ my pierwej was prosili o wymierzenie sobie sprawiedliwości; 
wszelakośmy gotowi zażaleniu złożone przez was, które, lubo dotąd niepewne, o 
wiele są lżejsze, aniżeli nasze, przyjąć i oddać naszym panom pryncypałom, 
niewątpiąc, iż dla zwykłej miłości sprawiedliwości to uczynią, co przystoi na 
zacną zwierzchność. Rozważając to nieco głębiej, widzimy, że nic lepszego nadto 
jak owe sprawy osób prywatnych rozstrzygać przez kommisarzy. Wprawdzie z czynu 
powstaje prawo, trzeba więc wprzódy rozpoznać czyn, poczem wypowiedzieć czem 
jest prawo. Przeto usilnie prosimy przewielebności waszej, abyś przewielebność 
wasza nie zaniechał, z chwalebnej troskliwości o rzeczpospolitą i z urzędu 
swego, jaki piastujesz, patrzeć tego, aby kommissarzy j. kr. mć jak najrychlej 
wysadził, a powagą ich i pełnomocnictwem aby owe spory słusznie i dobrze zostały 
albo rozstrzygnięte lub załatwione. O przywrócenie pokoju ziemiom naszym, toż 
samo życzenie nasze, taż sama nadzieja nasza i ufność. Nam zaś nie było 
dopuszczono, aby j. kr. mci i wielm. senatu troskliwość otrzymała skutek 
pożądany. Bo sprawa potąd już nie była niewzruszona, a nasi przeciwnicy nie byli 
takiej myśli i skłonności jak my. Jeśli się j. kr. mci spodoba przyjąć obowiązki 
rozjemcy, lubo nam nie zlecono tego żądać, snadno wierzymy, że powaga takiego 
króla nietylko bardzo pożądaną będzie naszym panom pryncypałom, ale i sama przez 
się wielkiej będzie wagi w sprawie tak ważnej. O tem, powróciwszy do domu, 
obszerniej z nimi namówimy się, sprawę naszę tymczasem zlecając w łaskę 
przewielebności waszej. "
Radziby posłowie dali obszerniejszą relacya o sprawie

129

Komorowskiego i Choińskiego, ale przekonali się, że to przy rozmaitych 
namiętnościach osób tamże obecnych tylko wzbudzi wielkie oburzenie, żadnej 
korzyści nie przyniesie a sprawi im wielką przykrość. Poprzestali więc na 
przełożeniu piśmiennem i innych dobrym ludziom ustnie poczynionych 
objaśnieniach.
Nadmienić tu jeszcze przychodzi, że posłowie szląscy mieli także rozkaz od króla 
jmci czeskiego, oraz od pp. książąt i stanów, aby posłom elektora 
brandeburskiego, pp. Adamowi hr. z Schwarzenburga, Ottonowi von der Gröben i 
Bernardowi z Kyrsecka udzielać pomocy, że im też gotowość swoją do tego 
oświadczyli; ci zaś, lubo kilku z pomiędzy siebie przysłali do panów Szlązaków z 
przywitaniem, nie żądali jednak ni rady ni pomocy. Mimo tego posłowie szląscy 
wyświadczyli u swoich dobrą przysługę panom Brandeburczykom. Wiadomo zaś, że 
posłowie elektora brandeburskiego przyszli na sejm dla lenna pruskiego.
14. grudnia rano poselstwo szląskie wyjechawszy z Warszawy, wieczorem stanęło w 
Ozdrzanowie (??), majętności p. Marcina Zaręby, starosty grabowskiego. Tam 
dowiedzieli się posłowie, że dla hultajstwa i nowozaciężnych żołnierzy bardzo 
niebezpieczne drogi, iż kilku panów polskich powracających z sejmu, napadnięto. 
Za pośrednictwem więc p. Wolskiego marszałka w. kor. i p. W. Leszczyńskiego 
podkancl kor. dano im, jak to w Polsce chwalebny zwyczaj, na przystawa pana 
Krasuskiego, podkom. króla jmci i paszport własnoręcznym króla jmci podpisem i 
pieczęcią opatrzony. W paszporcie mianowano ich posłami stanów korony czeskiej i 
prowincyj przyłączonych, od owych stanów wyprawionymi na sejm walny koronny 
(magnificos illustrissimorum et illustrium Regni Bohemiae Provineiarum illi 
annexarum sratuum et ordinum legatos ab iisdem ordinibus ad generalia Regni 
comitia missos) lubo ich przedtem za takich uznać nie chciano.
15. grudnia posłowie chcieli jechać dalej, ale, gdy drogi wysokim śniegiem były 
pokryte, ciężkie ich wozy z miejsca ruszyć się nie mogły; dlatego musieli się 
postarać o sanki. Zaczem dopiero 18. przybyli do Piotrkowa. Tam w sądzie 
trybunalskim jeszcze zasiadał wydział panów senatorów i rzeczy-

130

pospolitej. Wiadomo zaś było posłom szląskim, że większa część sędziów sprawie 
ich bardzo sprzyjała; dlatego bądź sami, bądź za radą osób poufnych poczytali za 
przyzwoite i potrzebne, trybunałowi sprawę swoją przełożyć, a to tem bardziej, 
że całe ono kollegium pragnęło poznać ich piśmienną odprawę, do czego posłom 
dobrą podali sposobność tameczni ich przyjaciele, mianowicie p. Maniecki, 
marszałek i dyrektor trybunału, bliski krewny Kochtyczkiego i Maltzana. Tenże z 
p. Lisieckim odwiedziwszy postów w ich gospodzie, zaprosił ich do siebie. U 
marszałka Maniackiego zastali siedmiu panów assessorów. Tym Dornawius 
przekładał, że w Warszawie przed senatorami, kołem rycerskiem i wszystką 
rzecząpospolitą dwa razy żądali odpowiedzi opiewającej iż panowie stanowie 
wszystkiej korony polskiej chcą traktaty z naszemi ziemiami zachować, a nic 
nieprzyjacielskiego przeciwko nim ani przedsiębrać ani dopuszczać. Chociażeśmy 
rozumieli, że w piśmiennej danej nam odpowiedzi zawarte będą tak same jasne i 
wyraźne słowa, jakby przysłuszało, wszelako znachodzą się w niej bądź ostre bądź 
niepotrzebne, bądź ciemne słowa, które można wykładać tak lub inak. Wprawdzie 
trzymamy się okrągłego, jasnego oświadczenia, jakie nam dal arcybiskup, jako 
prymas królestwa, imieniem wszystkiej korony polskiej, po dwa razy publicznie 
przed licznem zgromadzeniem senatorów i wszystkiej rzeczypospolitej, potem też 
prywatnie w swojem pomieszkaniu w obec wielu panów polskich, poczytując tę to 
rezolucyą za daną nam ostateczną odpowiedź. Zrozumieliśmy pismo sobie dane w ten 
sens, żeby między królestwami polskiem a czeskiem i przyłączonemi ziemiami 
korony czeskiej pozostawała dobra przyjaźń i sąsiedztwo dobre przy zachowaniu 
dawnych i nowych przymierzów, i żeby przeciwko im nic ani potajemnie ani 
otwarcie nie czyniono. Ponieważ za. ś może nasi panowie pryncypałowie nie będą 
zadowoleni tą piśmienną odprawą, my zaś jako mandataryusze i sługi 
rzeczypospolitej, jak to uczyniliśmy u p. arcybiskupa, postanowiliśmy i w tem tu 
miejscu przed panami sędziami trybunalskimi, jako reprezentantami 
rzeczypospolitej, ku własnej swojej uchronię, i aby to naszym panom pryncypałom 
żadnej nie sprawiło ujmy, — uroczystą i przystojną założyć protestacyą, 
upraszając ich, aby pomnąc na nią chcieli przyczyniać się do zacho-

131

wania pożądanej ufności, spokojności między temi ziemiami. Na to p. marszałek 
Maniecki w swojem i kollegów swoich imieniu rzekł: żałujemy, że wwmmciu nie 
odprawieni z takiem pisaniem, z jakiegobyście byli kontenci, bo nam nic milszego 
nad dobre sąsiedztwo i przyjaźń. Cieszy atoli nas, żeście publicznie po dwa razy 
pożądaną otrzymali odpowiedź, i żeście też poprzestali na ustnem oświadczeniu. 
Myśmy tu wprawdzie w tym jedynie celu, aby sądzić i rozstrzygać sprawy sądowe, 
mimo tego zaś pilnie starać się będziem o to, aby przestrzegano traktatów i 
dobrego sąsiedztwa.
Poczem jeszcze tegoż dnia poselstwo szląskie opuściło Piotrków.
Posłowie szląscy, mimo tej opłakanej niedoli czeskiej, która przy owych 
niepewnych wiadomościach niemało nabawiła ich kłopotu u przeciwnikom ich dodało 
odwagi czyniąc ich nawet zuchwałymi, dosyć, jak sami przyznawali, kontenci byli 
z poselstwa swego, bo nietylko otrzymali odpowiedź pożądaną, ale przekonali się 
też, że posłowie ziemscy i wszystka rzeczpospolita polska wespół z niektórymi 
senatorami byli po ich stronie, a wcale niechcieli, aby przeciwko Czechom, 
Morawom, Szląskowi i Lużycom, będącym członkami korony czeskiej, z Polski 
czyniono po nieprzyjacielsku, lecz owszem życzyli i pragnęli, aby traktaty 
zawarte między królestwami polskiem a czeskiem zachowano należycie.
Panowie posłowie przyjechawszy do Kościęcina, majetności pana Kochtyczkiego, w 
górnym Szląsku położonej, odprawili p. podkomorzego Krasuskiego, który im w 
drodze wiele dobrych przysług wyświadczył. Dali mu list do p. podkanclerzego 
koronnego, W. Leszczyńskiego, którym upraszali pana podkanclerzemu, będącego 
bliskim krewnym pp. Kochtyczkiego i Maltzana, aby innym panom senatorom i posłom 
ziemskim przełożył niesłuszność piśmiennej odpowiedzi. Doręczyli p. Krasuskiemu 
także kopią danej sobie odpowiedzi, a on przyrzekł im, że ją rozniesie pomiędzy 
panów posłów ziemskich, aby ci przekonali się — co ich niezawodnie niemało 
zmartwi, — jaka różnica zachodziła między ich postanowieniem, odpowiedzią i 
odprawą a pismem danem poselstwu szląskiemu.